{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/6.3","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"6.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.3. (0-1)\nWykaż związek budowy pierwszej pary odnóży krocznych tego owada z trybem jego\nżycia.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"6.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje [ ]\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi,\ndobierając racjonalne argumenty.\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający [ ]\nprzedstawia związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n11. Zwierzęta bezkręgowe. Zdający\n9) rozróżnia skorupiaki, pajęczaki, wije\ni owady oraz porównuje środowisko życia\n[ ] budowę [ ] tych grup.\n13. Porównanie struktur zwierząt\nodpowiedzialnych za realizację różnych\nczynności życiowych. Zdający\n1) przedstawia zależność między trybem\nżycia zwierzęcia (wolnożyjący lub\nosiadły) a budową ciała […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za wskazanie cech budowy odnóży turkucia wskazujących jednoznacznie adaptację\ndo kopania.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nOdnóża pierwszej pary turkucia są duże i szerokie, co ułatwia kopanie tuneli w glebie.\nSą masywne i mają kolce, co umożliwia turkuciowi drążenie korytarzy w ziemi.\nOdnóża pierwszej pary turkucia są łopatkowate, co ułatwia rycie w podłożu.\nOkazałe i spłaszczone odnóża grzebne pomagają w kopaniu tuneli.\nUwaga:\nUznaje się użycie określeń: „wyrostki”, „ząbki”, „haczyki”, „pazurki” zamiast „kolce”, oraz\ncechę „silne umięśnienie”.\nNie uznaje się odpowiedzi „odnóża grzebne” bez odniesienia do ich cech budowy, ponieważ\njest to jedynie wskazanie ich funkcji.\nZadanie 7. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Pierwsza para odnóży jest przekształcona w odnóża chwytne (łowne/raptorinalne)** - uzbrojona w ostre kolce (na udzie i goleniu), które tworzą mechanizm szczypiec; umożliwia to chwytanie i unieruchamianie żywej zdobyczy, co bezpośrednio wynika z **drapieżnego trybu życia** owada (modliszki).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: budowa → funkcja → tryb życia\n\nKrok po kroku:\n\n1. **Identyfikacja owada:** Modliszka (*Mantis religiosa*) - owad drapieżny, polujący z zasadzki na żywe ofiary (owady, pająki, drobne kręgowce).\n\n2. **Budowa pierwszej pary odnóży krocznych:**\n- Są znacznie **dłuższe i silniejsze** niż pozostałe pary odnóży.\n- Na **udzie (femur)** i **goleniu (tibia)** rozmieszczone są rzędy **ostrych, sztywnych kolców**.\n- Goleń składa się niczym scyzoryk na udo - powstaje **mechanizm chwytny** (działający jak szczypce lub pułapka).\n- W spoczynku odnóże złożone jest przed głową w pozycji modlitewnej (stąd nazwa).\n\n3. **Połączenie budowy z trybem życia:**\n- **Drapieżny tryb życia → konieczność chwytania ruchomej zdobyczy**.\n- Kolce na udzie i goleniu **zapobiegają wyślizgnięciu się ofiary** - po zamknięciu mechanizmu ofiara jest unieruchomiona.\n- **Szybkość uderzenia** (< 60 ms) jest możliwa dzięki silnym mięśniom i długości odnóża.\n- **Związek:** bez tej struktury drapieżnictwo przez zasadzkę byłoby niemożliwe - owad jest bezbronny podczas polowania bez wyspecjalizowanych odnóży.\n\n> **Wniosek:** Budowa (odnóże chwytne z kolcami na femur/tibia) → bezpośrednia konsekwencja trybu życia (drapieżnik z zasadzki na żywe, ruchliwe ofiary).\n\n## Sposób 2 - Porównanie z pozostałymi parami odnóży (kontrast)\n\n| Cecha | I para (chwytna) | II i III para (kroczna) |\n| Długość | Wyraźnie dłuższa | Krótsze, równomierniejsze |\n| Uzbrojenie | Liczne kolce na femur + tibia | Brak kolców lub pojedyncze |\n| Mechanizm | Składa się jak szczypce (pułapka) | Służy do lokomocji |\n| Funkcja | Chwytanie i unieruchamianie zdobyczy | Chodzenie, wspinanie |\n\n**Rozumowanie przez kontrast:** II i III para odnóży modliszki są typowymi odnóżami kroczącymi - smukłe, bez kolców, służą wyłącznie do poruszania się. I para jest morfologicznie **radykalnie różna** - to dowód na **ewolucyjne dostosowanie do drapieżnictwa**. Gdyby modliszka żyła jako roślinożerca lub filtrożerca, I para wyglądałaby jak pozostałe dwie.\n\n> **Wniosek:** Różnica w budowie I pary względem II i III par jest dowodem na specjalizację funkcjonalną wynikającą z drapieżnego trybu życia.\n\n## Sposób 3 - Ewolucja adaptacyjna: presja środowiskowa → selekcja cech budowy\n\n1. **Presja selekcyjna:** Drapieżny tryb życia premiuje osobniki skutecznie chwytające ofiary.\n2. **Adaptacja morfologiczna:** Selekcja naturalna faworyzowała wydłużone, uzbrojone w kolce odnóża przednie - sprawniejsze w chwytaniu.\n3. **Konwergencja:** Podobną budowę (chwytne odnóża przednie z kolcami) mają niespokrewnione gatunki drapieżne, np. modliszkostrasz wodny (*Ranatra linearis*) - dowód, że **tryb życia drapieżnika niezależnie prowadzi do tej samej struktury**.\n\n> **Wniosek:** Budowa I pary odnóży jest wynikiem ewolucji pod wpływem drapieżnego trybu życia - to modelowy przykład **adaptacji morfologicznej do funkcji**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wskazanie cech budowy odnozy turkucia jednoznacznie wskazujacych adaptacje do kopania (duze, szerokie, lopatkowate, masywne, z kolcami).\n> **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uwaga CKE:** Uznaje sie \"wyrostki/zabki/haczyki/pazurki\" zamiast \"kolce\" oraz ceche \"silne umiesnienie\". Nie uznaje sie samego \"odnoza grzebne\" bez odniesienia do cech budowy.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość morfologii owadów (budowa odnóży) i pojęcia adaptacji morfologicznej. Żadne wzory chemiczne ani matematyczne nie są potrzebne.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |\n| \"Odnóża są przystosowane do chwytania zdobyczy\" | Zbyt ogólne - brak opisu KONKRETNEJ cechy budowy (kolce, mechanizm szczypiec, femur/tibia); klucz CKE tego nie uzna |\n| \"Modliszka jest drapieżnikiem, więc ma mocne nogi\" | Brak wskazania elementu budowy; \"mocne\" to cecha fizyczna, a nie morfologiczna - brak kolców/mechanizmu chwytnego |\n| \"Odnóża służą do obrony przed wrogami\" | Błędna funkcja - I para służy do ATAKU/chwytania ofiar, nie obrony; tryb życia = drapieżny, nie obronny |\n| Opis II lub III pary odnóży | Zadanie pyta o I parę - pomylenie par odnóży to klasyczny błąd |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie wymaga **WYKAZANIA ZWIĄZKU** - to znaczy musisz napisać: cecha budowy X → umożliwia funkcję Y → wynika z trybu życia Z. Samo nazwanie budowy lub trybu życia to za mało.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"silne\" ani \"twarde\" - to za mało precyzyjne. Pisz konkretnie: **kolce na udzie i goleniu**, **mechanizm chwytny**, **odnóże raptorinalne/chwytne**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Słowo \"kroczne\" w nazwie \"odnóża kroczne\" może zmylić - I para morfologicznie NIE służy do chodzenia (to robi II i III para); jest kroczną anatomicznie (należy do segmentów tułowia), ale funkcjonalnie jest chwytna.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-6.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.3. (0-1)<br>Wykaż związek budowy pierwszej pary odnóży krocznych tego owada z trybem jego<br>życia.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>6.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje [ ]<br>formułuje i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami biologicznymi,<br>dobierając racjonalne argumenty.<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający [ ]<br>przedstawia związki między strukturą<br>a funkcją na różnych poziomach organizacji<br>życia.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta bezkręgowe. Zdający</li><li>rozróżnia skorupiaki, pajęczaki, wije</li></ol>\n<p>i owady oraz porównuje środowisko życia<br>[ ] budowę [ ] tych grup.</p>\n<ol><li>Porównanie struktur zwierząt</li></ol>\n<p>odpowiedzialnych za realizację różnych<br>czynności życiowych. Zdający</p>\n<ol><li>przedstawia zależność między trybem</li></ol>\n<p>życia zwierzęcia (wolnożyjący lub<br>osiadły) a budową ciała […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za wskazanie cech budowy odnóży turkucia wskazujących jednoznacznie adaptację<br>do kopania.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Odnóża pierwszej pary turkucia są duże i szerokie, co ułatwia kopanie tuneli w glebie.<br>Są masywne i mają kolce, co umożliwia turkuciowi drążenie korytarzy w ziemi.<br>Odnóża pierwszej pary turkucia są łopatkowate, co ułatwia rycie w podłożu.<br>Okazałe i spłaszczone odnóża grzebne pomagają w kopaniu tuneli.<br>Uwaga:<br>Uznaje się użycie określeń: „wyrostki”, „ząbki”, „haczyki”, „pazurki” zamiast „kolce”, oraz<br>cechę „silne umięśnienie”.<br>Nie uznaje się odpowiedzi „odnóża grzebne” bez odniesienia do ich cech budowy, ponieważ<br>jest to jedynie wskazanie ich funkcji.<br>Zadanie 7. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Pierwsza para odnóży jest przekształcona w odnóża chwytne (łowne/raptorinalne)</strong> - uzbrojona w ostre kolce (na udzie i goleniu), które tworzą mechanizm szczypiec; umożliwia to chwytanie i unieruchamianie żywej zdobyczy, co bezpośrednio wynika z <strong>drapieżnego trybu życia</strong> owada (modliszki).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: budowa → funkcja → tryb życia</h4>\n<p>Krok po kroku:</p>\n<ol><li><strong>Identyfikacja owada:</strong> Modliszka (<em>Mantis religiosa</em>) - owad drapieżny, polujący z zasadzki na żywe ofiary (owady, pająki, drobne kręgowce).</li></ol>\n<ol><li><strong>Budowa pierwszej pary odnóży krocznych:</strong></li></ol>\n<ul><li>Są znacznie <strong>dłuższe i silniejsze</strong> niż pozostałe pary odnóży.</li><li>Na <strong>udzie (femur)</strong> i <strong>goleniu (tibia)</strong> rozmieszczone są rzędy <strong>ostrych, sztywnych kolców</strong>.</li><li>Goleń składa się niczym scyzoryk na udo - powstaje <strong>mechanizm chwytny</strong> (działający jak szczypce lub pułapka).</li><li>W spoczynku odnóże złożone jest przed głową w pozycji modlitewnej (stąd nazwa).</li></ul>\n<ol><li><strong>Połączenie budowy z trybem życia:</strong></li></ol>\n<ul><li><strong>Drapieżny tryb życia → konieczność chwytania ruchomej zdobyczy</strong>.</li><li>Kolce na udzie i goleniu <strong>zapobiegają wyślizgnięciu się ofiary</strong> - po zamknięciu mechanizmu ofiara jest unieruchomiona.</li><li><strong>Szybkość uderzenia</strong> (&lt; 60 ms) jest możliwa dzięki silnym mięśniom i długości odnóża.</li><li><strong>Związek:</strong> bez tej struktury drapieżnictwo przez zasadzkę byłoby niemożliwe - owad jest bezbronny podczas polowania bez wyspecjalizowanych odnóży.</li></ul>\n<blockquote><strong>Wniosek:</strong> Budowa (odnóże chwytne z kolcami na femur/tibia) → bezpośrednia konsekwencja trybu życia (drapieżnik z zasadzki na żywe, ruchliwe ofiary).</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie z pozostałymi parami odnóży (kontrast)</h4>\n<p>| Cecha | I para (chwytna) | II i III para (kroczna) |<br>| Długość | Wyraźnie dłuższa | Krótsze, równomierniejsze |<br>| Uzbrojenie | Liczne kolce na femur + tibia | Brak kolców lub pojedyncze |<br>| Mechanizm | Składa się jak szczypce (pułapka) | Służy do lokomocji |<br>| Funkcja | Chwytanie i unieruchamianie zdobyczy | Chodzenie, wspinanie |</p>\n<p><strong>Rozumowanie przez kontrast:</strong> II i III para odnóży modliszki są typowymi odnóżami kroczącymi - smukłe, bez kolców, służą wyłącznie do poruszania się. I para jest morfologicznie <strong>radykalnie różna</strong> - to dowód na <strong>ewolucyjne dostosowanie do drapieżnictwa</strong>. Gdyby modliszka żyła jako roślinożerca lub filtrożerca, I para wyglądałaby jak pozostałe dwie.</p>\n<blockquote><strong>Wniosek:</strong> Różnica w budowie I pary względem II i III par jest dowodem na specjalizację funkcjonalną wynikającą z drapieżnego trybu życia.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Ewolucja adaptacyjna: presja środowiskowa → selekcja cech budowy</h4>\n<ol><li><strong>Presja selekcyjna:</strong> Drapieżny tryb życia premiuje osobniki skutecznie chwytające ofiary.</li><li><strong>Adaptacja morfologiczna:</strong> Selekcja naturalna faworyzowała wydłużone, uzbrojone w kolce odnóża przednie - sprawniejsze w chwytaniu.</li><li><strong>Konwergencja:</strong> Podobną budowę (chwytne odnóża przednie z kolcami) mają niespokrewnione gatunki drapieżne, np. modliszkostrasz wodny (<em>Ranatra linearis</em>) - dowód, że <strong>tryb życia drapieżnika niezależnie prowadzi do tej samej struktury</strong>.</li></ol>\n<blockquote><strong>Wniosek:</strong> Budowa I pary odnóży jest wynikiem ewolucji pod wpływem drapieżnego trybu życia - to modelowy przykład <strong>adaptacji morfologicznej do funkcji</strong>.</blockquote>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za wskazanie cech budowy odnozy turkucia jednoznacznie wskazujacych adaptacje do kopania (duze, szerokie, lopatkowate, masywne, z kolcami).<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uwaga CKE:</strong> Uznaje sie &quot;wyrostki/zabki/haczyki/pazurki&quot; zamiast &quot;kolce&quot; oraz ceche &quot;silne umiesnienie&quot;. Nie uznaje sie samego &quot;odnoza grzebne&quot; bez odniesienia do cech budowy.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość morfologii owadów (budowa odnóży) i pojęcia adaptacji morfologicznej. Żadne wzory chemiczne ani matematyczne nie są potrzebne.</p>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |<br>| &quot;Odnóża są przystosowane do chwytania zdobyczy&quot; | Zbyt ogólne - brak opisu KONKRETNEJ cechy budowy (kolce, mechanizm szczypiec, femur/tibia); klucz CKE tego nie uzna |<br>| &quot;Modliszka jest drapieżnikiem, więc ma mocne nogi&quot; | Brak wskazania elementu budowy; &quot;mocne&quot; to cecha fizyczna, a nie morfologiczna - brak kolców/mechanizmu chwytnego |<br>| &quot;Odnóża służą do obrony przed wrogami&quot; | Błędna funkcja - I para służy do ATAKU/chwytania ofiar, nie obrony; tryb życia = drapieżny, nie obronny |<br>| Opis II lub III pary odnóży | Zadanie pyta o I parę - pomylenie par odnóży to klasyczny błąd |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie wymaga <strong>WYKAZANIA ZWIĄZKU</strong> - to znaczy musisz napisać: cecha budowy X → umożliwia funkcję Y → wynika z trybu życia Z. Samo nazwanie budowy lub trybu życia to za mało.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;silne&quot; ani &quot;twarde&quot; - to za mało precyzyjne. Pisz konkretnie: <strong>kolce na udzie i goleniu</strong>, <strong>mechanizm chwytny</strong>, <strong>odnóże raptorinalne/chwytne</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Słowo &quot;kroczne&quot; w nazwie &quot;odnóża kroczne&quot; może zmylić - I para morfologicznie NIE służy do chodzenia (to robi II i III para); jest kroczną anatomicznie (należy do segmentów tułowia), ale funkcjonalnie jest chwytna.</blockquote>"}]}