{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/7.2","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"7.2","points":2,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.2. (0-2)\nWyjaśnij, w jaki sposób występujące w skórze płazów liczne gruczoły śluzowe\ni liczne naczynia krwionośne umożliwiają płazom sprawną wymianę gazową.\n1. Gruczoły śluzowe:\n2. Naczynia krwionośne:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n6.1.\n6.2.\n6.3.\n7.1.\n7.2.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\n1. Skórę płazów okrywa nabłonek jednowarstwowy.\nP\nF\n2. Pory występujące w skórze płazów są ujściami gruczołów śluzowych.\nP\nF\n3. Gruczoły śluzowe są wytworami naskórka.\nP\nF\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"7.2. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi się\nkrytycznie do przedstawionych informacji\n[ ], wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe [ ], formułuje i przedstawia\nopinie związane z omawianymi\nzagadnieniami biologicznymi, dobierając\nracjonalne argumenty.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów\n12. Zwierzęta kręgowe. Zdający:\n1) wymienia cechy charakterystyczne [ ]\npłazów [ ] w powiązaniu ze środowiskiem\ni trybem życia\n2) opisuje przebieg czynności życiowych\n[…] grup wymienionych w pkt. 1.\n13. Porównanie struktur zwierząt\nodpowiedzialnych za realizację różnych\nczynności życiowych. Zdający:\n2) opisuje różne rodzaje powłok ciała\nzwierząt\n13) na przykładzie poznanych zwierząt\nokreśla sposoby wymiany gazowej\ni wymienia służące jej narządy (układy).\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne wyjaśnienie, w jaki sposób oba elementy budowy skóry płazów\numożliwiają wymianę gazową, uwzględniające w przypadku:\ngruczołów śluzowych - utrzymywanie wilgotnego naskórka zapewniającego wydajną\ndyfuzję tlenu lub obu gazów pomiędzy powietrzem a skórą;\nnaczyń krwionośnych - zapewnienie wystarczająco dużej powierzchni w celu\numożliwienia sprawnej dyfuzji gazów pomiędzy skórą a krwią lub zapewnienie\nprzepływu krwi ułatwiającego odbiór tlenu i dostarczanie CO2.\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie, w jaki sposób tylko jeden z wymienionych elementów\nbudowy skóry płazów umożliwia wymianę gazową.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n1. Gruczoły śluzowe - w śluzie rozpuszcza się tlen, co ułatwia jego dyfuzję.\n2. Naczynia krwionośne - krew transportuje dwutlenek węgla do skóry, a tlen\ntransportuje - ze skóry.\n1. Gruczoły śluzowe - wytwarzany przez nie śluz utrzymuje wilgotność naskórka,\nco ułatwia dyfuzję tlenu z powietrza w głąb skóry.\n2. Naczynia krwionośne - ich gęsta sieć zwiększa powierzchnię dyfuzji tlenu do krwi\ni CO2 z krwi, co zwiększa intensywność wymiany gazowej.\n1. Gruczoły śluzowe - wytwarzany przez nie śluz ułatwia przenikanie gazów przez skórę\ndzięki rozpuszczaniu się ich w wodzie.\n2. Naczynia krwionośne - płynąca nimi krew odbiera tlen i oddaje dwutlenek węgla,\nco zwiększa intensywność wymiany gazowej.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do lokalizacji naczyń krwionośnych blisko powierzchni\nskóry, dzięki czemu droga dyfuzji gazów przez skórę jest krótsza.\nNie uznaje się odniesienia wyłącznie do dwutlenku węgla z pominięciem tlenu jako gazu\noddechowego.\nZadanie 8. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Gruczoły śluzowe** utrzymują stałe nawilżenie powierzchni skóry - gazy (\\ce{O2} i \\ce{CO2}) mogą przenikać przez błony biologiczne **tylko w postaci rozpuszczonej** w wodzie. **Naczynia krwionośne** (kapilary) leżą tuż pod naskórkiem - krew przepływa w małej odległości od środowiska, co zapewnia **stały gradient stężeń** i sprawny transport gazów do/z tkanek.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Rola gruczołów śluzowych:**\n\n1. Gruczoły śluzowe wydzielają śluz na powierzchnię skóry.\n2. Śluz tworzy **cienką warstwę wodną** pokrywającą naskórek.\n3. \\ce{O2} z powietrza (lub wody) **rozpuszcza się w tej warstwie** - dopiero w formie roztworu może dyfundować przez błonę komórkową (zgodnie z prawem Ficka: dyfuzja przez błonę wymaga, by substancja była rozpuszczalna w lipidach lub przeszła przez wodny mikrośrodowisk bezpośrednio przy kanałach).\n4. Tak samo \\ce{CO2} wydzielany z krwi przechodzi przez mokrą powierzchnię do środowiska zewnętrznego.\n\n> **Kluczowy wniosek:** Sucha skóra = niemożliwa wymiana gazowa. Śluz to warunek konieczny, nie ułatwienie.\n\n**Rola naczyń krwionośnych:**\n\n1. Gęsta sieć kapilar leży **bezpośrednio pod cienkim naskórkiem** - droga dyfuzji jest minimalna.\n2. Krew napływająca do kapilar skórnych ma **niskie \\(pO_2\\)** i **wysokie \\(pCO_2\\)** (krew żylna z tkanek).\n3. Gradient stężeń: \\ce{O2} dyfunduje z powietrza/wody → przez śluz → przez naskórek → do krwi.\n4. \\ce{CO2} dyfunduje w kierunku odwrotnym: krew → naskórek → śluz → środowisko.\n5. Stały przepływ krwi **odświeża gradient** - bez naczyń \\ce{O2} w pobliżu skóry zostałby szybko wyczerpany.\n\n## Sposób 2 - Analiza przez warunki sprawnej dyfuzji (prawo Ficka)\n\nSzybkość dyfuzji gazu zależy od:\n\\[J = D \\cdot A \\cdot \\frac{\\Delta c}{d}\\]\ngdzie \\(D\\) - współczynnik dyfuzji, \\(A\\) - powierzchnia, \\(\\Delta c\\) - gradient stężeń, \\(d\\) - grubość bariery.\n\n| Czynnik | Rola gruczołów śluzowych | Rola naczyń krwionośnych |\n| Środowisko dyfuzji | ✅ Warstwa wodna - gazy mogą się rozpuszczać i dyfundować | - |\n| Gradient \\(\\Delta c\\) | Śluz nie zużywa \\(\\ce{O2}\\), nie wytwarza własnego - nie zaburza gradientu | ✅ Krew stale pobiera \\(\\ce{O2}\\) i dostarcza \\(\\ce{CO2}\\) - gradient utrzymany |\n| Grubość bariery \\(d\\) | Cienka warstwa śluzu minimalizuje opór | ✅ Kapilary tuż pod naskórkiem - krótka droga |\n| Powierzchnia \\(A\\) | Pokrycie całej powierzchni ciała | ✅ Gęsta sieć = duża całkowita powierzchnia wymiany |\n\n**Wniosek:** Oba układy razem maksymalizują każdy parametr równania dyfuzji.\n\n## Sposób 3 - Analogia z pęcherzykami płucnymi (przez kontrast)\n\nSkóra płaza działa jak \"zewnętrzny płuc\" - porównanie:\n\n| Cecha | Pęcherzyki płucne | Skóra płaza |\n| Wilgotna powierzchnia | Śluz wydzielany przez komórki nabłonka | Śluz z gruczołów skórnych |\n| Naczynia krwionośne | Sieć włośniczek otaczająca pęcherzyk | Kapilary tuż pod naskórkiem |\n| Grubość bariery | ~0,5 µm | Cienki naskórek |\n| Gradient stężeń | Wentylacja płuc | Stały przepływ krwi w naczyniach |\n\nPłazy \"wyniosły\" ten sam mechanizm co płuca - **na całą powierzchnię ciała**. To dlatego oddychanie skórne u płazów może w spoczynku pokryć nawet 50-70% zapotrzebowania na \\(\\ce{O2}\\).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **2 pkt** - za wyjasnienie, w jaki sposob OBA elementy umozliwiaja wymiane gazowa: gruczoly sluzowe - utrzymanie wilgotnego naskorka zapewniajacego wydajna dyfuzje gazow; naczynia krwionosne - duza powierzchnia / przeplyw krwi ulatwiajacy odbior O2 i dostarczanie CO2.\n> **1 pkt** - za poprawne wyjasnienie roli tylko jednego z tych elementow.\n> **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uwaga CKE:** Uznaje sie odniesienie do lokalizacji naczyn blisko powierzchni skory (krotsza droga dyfuzji). Nie uznaje sie odniesienia wylacznie do CO2 z pominieciem tlenu.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów CKE** - wystarczy znajomość mechanizmów:\n- Dyfuzja gazów przez błony biologiczne wymaga środowiska wodnego (biol. ogólna, nie wymaga wzoru z karty)\n- Utrzymanie gradientu stężeń przez przepływ krwi (physiologia, nie wymaga wzorów fizykochemicznych)\n\n> 📖 Gdybyś chciał sformalizować: prawo Ficka \\(J \\propto \\frac{A \\cdot \\Delta c}{d}\\) nie jest wprost na karcie, ale **str. 16-17 sekcja FIZYKA** zawiera prawo dyfuzji - można go użyć przy zadaniach ilościowych. Tutaj wystarczy mechanizm słowny.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |\n| \"Naczynia krwionośne są liczne, więc krew szybko przepływa\" | Nie wyjaśnia MECHANIZMU wymiany - brak informacji o gradiencie stężeń ani odległości dyfuzji |\n| \"Gruczoły śluzowe chronią skórę i ułatwiają wymianę gazową\" | \"Ochrona\" to inna funkcja; brak wyjaśnienia, że śluz jest NIEZBĘDNY do rozpuszczania gazów |\n| \"Skóra jest cienka i wilgotna, więc gazy łatwo przez nią przechodzą\" | Poprawna wzmianka o wilgotności, ale nie wyjaśnia roli GRUCZOŁÓW jako źródła wilgoci i roli NACZYŃ jako utrzymujących gradient - za ogólnikowe na 2 pkt |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uczniowie często piszą tylko o naczyniach krwionośnych, pomijając gruczoły śluzowe - to maksymalnie **1 pkt**. Zadanie pyta o OBA elementy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pisząc o naczyniach, musisz podać DLACZEGO są ważne - nie wystarczy \"transportują krew\". Kluczowe jest: **bliskość powierzchni skóry** (krótka droga dyfuzji) LUB **utrzymanie gradientu stężeń** przez stały przepływ.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Gazy (\\ce{O2}, \\ce{CO2}) **nie przenikają przez suchą powierzchnię** - sucha skóra płaza = śmierć przez uduszenie. To fundamentalny fakt, który musisz umieć uzasadnić, nie tylko wymienić.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić gruczołów **śluzowych** z **jadowymi** - oba typy są u płazów, ale tylko śluzowe pełnią funkcję w wymianie gazowej.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-7.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 7.2. (0-2)
Wyjaśnij, w jaki sposób występujące w skórze płazów liczne gruczoły śluzowe
i liczne naczynia krwionośne umożliwiają płazom sprawną wymianę gazową.

\n
  1. Gruczoły śluzowe:
  2. Naczynia krwionośne:
\n

Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
6.1.
6.2.
6.3.
7.1.
7.2.
Maks. liczba pkt
2
1
1
1
2
Uzyskana liczba pkt

\n
  1. Skórę płazów okrywa nabłonek jednowarstwowy.
\n

P
F

\n
  1. Pory występujące w skórze płazów są ujściami gruczołów śluzowych.
\n

P
F

\n
  1. Gruczoły śluzowe są wytworami naskórka.
\n

P
F
MBI_1R

","answer_text_html":"

7.2. (0-2)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje, odnosi się
krytycznie do przedstawionych informacji
[ ], wyjaśnia zależności przyczynowo-
-skutkowe [ ], formułuje i przedstawia
opinie związane z omawianymi
zagadnieniami biologicznymi, dobierając
racjonalne argumenty.
IV. Przegląd różnorodności organizmów

\n
  1. Zwierzęta kręgowe. Zdający:
  2. wymienia cechy charakterystyczne [ ]
\n

płazów [ ] w powiązaniu ze środowiskiem
i trybem życia

\n
  1. opisuje przebieg czynności życiowych
\n

[…] grup wymienionych w pkt. 1.

\n
  1. Porównanie struktur zwierząt
\n

odpowiedzialnych za realizację różnych
czynności życiowych. Zdający:

\n
  1. opisuje różne rodzaje powłok ciała
\n

zwierząt

\n
  1. na przykładzie poznanych zwierząt
\n

określa sposoby wymiany gazowej
i wymienia służące jej narządy (układy).
Schemat punktowania
2 p. - za poprawne wyjaśnienie, w jaki sposób oba elementy budowy skóry płazów
umożliwiają wymianę gazową, uwzględniające w przypadku:
gruczołów śluzowych - utrzymywanie wilgotnego naskórka zapewniającego wydajną
dyfuzję tlenu lub obu gazów pomiędzy powietrzem a skórą;
naczyń krwionośnych - zapewnienie wystarczająco dużej powierzchni w celu
umożliwienia sprawnej dyfuzji gazów pomiędzy skórą a krwią lub zapewnienie
przepływu krwi ułatwiającego odbiór tlenu i dostarczanie CO2.
1 p. - za poprawne wyjaśnienie, w jaki sposób tylko jeden z wymienionych elementów
budowy skóry płazów umożliwia wymianę gazową.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania

\n
  1. Gruczoły śluzowe - w śluzie rozpuszcza się tlen, co ułatwia jego dyfuzję.
  2. Naczynia krwionośne - krew transportuje dwutlenek węgla do skóry, a tlen
\n

transportuje - ze skóry.

\n
  1. Gruczoły śluzowe - wytwarzany przez nie śluz utrzymuje wilgotność naskórka,
\n

co ułatwia dyfuzję tlenu z powietrza w głąb skóry.

\n
  1. Naczynia krwionośne - ich gęsta sieć zwiększa powierzchnię dyfuzji tlenu do krwi
\n

i CO2 z krwi, co zwiększa intensywność wymiany gazowej.

\n
  1. Gruczoły śluzowe - wytwarzany przez nie śluz ułatwia przenikanie gazów przez skórę
\n

dzięki rozpuszczaniu się ich w wodzie.

\n
  1. Naczynia krwionośne - płynąca nimi krew odbiera tlen i oddaje dwutlenek węgla,
\n

co zwiększa intensywność wymiany gazowej.
Uwaga:
Uznaje się odpowiedzi odnoszące się do lokalizacji naczyń krwionośnych blisko powierzchni
skóry, dzięki czemu droga dyfuzji gazów przez skórę jest krótsza.
Nie uznaje się odniesienia wyłącznie do dwutlenku węgla z pominięciem tlenu jako gazu
oddechowego.
Zadanie 8. (0-2)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Gruczoły śluzowe utrzymują stałe nawilżenie powierzchni skóry - gazy (\\ce{O2} i \\ce{CO2}) mogą przenikać przez błony biologiczne tylko w postaci rozpuszczonej w wodzie. Naczynia krwionośne (kapilary) leżą tuż pod naskórkiem - krew przepływa w małej odległości od środowiska, co zapewnia stały gradient stężeń i sprawny transport gazów do/z tkanek.

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku

\n

Rola gruczołów śluzowych:

\n
  1. Gruczoły śluzowe wydzielają śluz na powierzchnię skóry.
  2. Śluz tworzy cienką warstwę wodną pokrywającą naskórek.
  3. \\ce{O2} z powietrza (lub wody) rozpuszcza się w tej warstwie - dopiero w formie roztworu może dyfundować przez błonę komórkową (zgodnie z prawem Ficka: dyfuzja przez błonę wymaga, by substancja była rozpuszczalna w lipidach lub przeszła przez wodny mikrośrodowisk bezpośrednio przy kanałach).
  4. Tak samo \\ce{CO2} wydzielany z krwi przechodzi przez mokrą powierzchnię do środowiska zewnętrznego.
\n
Kluczowy wniosek: Sucha skóra = niemożliwa wymiana gazowa. Śluz to warunek konieczny, nie ułatwienie.
\n

Rola naczyń krwionośnych:

\n
  1. Gęsta sieć kapilar leży bezpośrednio pod cienkim naskórkiem - droga dyfuzji jest minimalna.
  2. Krew napływająca do kapilar skórnych ma niskie pO2 i wysokie pCO2 (krew żylna z tkanek).
  3. Gradient stężeń: \\ce{O2} dyfunduje z powietrza/wody → przez śluz → przez naskórek → do krwi.
  4. \\ce{CO2} dyfunduje w kierunku odwrotnym: krew → naskórek → śluz → środowisko.
  5. Stały przepływ krwi odświeża gradient - bez naczyń \\ce{O2} w pobliżu skóry zostałby szybko wyczerpany.
\n

Sposób 2 - Analiza przez warunki sprawnej dyfuzji (prawo Ficka)

\n

Szybkość dyfuzji gazu zależy od:

\n
J=D·A·Δcd
\n

gdzie D - współczynnik dyfuzji, A - powierzchnia, Δc - gradient stężeń, d - grubość bariery.

\n

| Czynnik | Rola gruczołów śluzowych | Rola naczyń krwionośnych |
| Środowisko dyfuzji | ✅ Warstwa wodna - gazy mogą się rozpuszczać i dyfundować | - |
| Gradient Δc | Śluz nie zużywa \\ceO2, nie wytwarza własnego - nie zaburza gradientu | ✅ Krew stale pobiera \\ceO2 i dostarcza \\ceCO2 - gradient utrzymany |
| Grubość bariery d | Cienka warstwa śluzu minimalizuje opór | ✅ Kapilary tuż pod naskórkiem - krótka droga |
| Powierzchnia A | Pokrycie całej powierzchni ciała | ✅ Gęsta sieć = duża całkowita powierzchnia wymiany |

\n

Wniosek: Oba układy razem maksymalizują każdy parametr równania dyfuzji.

\n

Sposób 3 - Analogia z pęcherzykami płucnymi (przez kontrast)

\n

Skóra płaza działa jak "zewnętrzny płuc" - porównanie:

\n

| Cecha | Pęcherzyki płucne | Skóra płaza |
| Wilgotna powierzchnia | Śluz wydzielany przez komórki nabłonka | Śluz z gruczołów skórnych |
| Naczynia krwionośne | Sieć włośniczek otaczająca pęcherzyk | Kapilary tuż pod naskórkiem |
| Grubość bariery | ~0,5 µm | Cienki naskórek |
| Gradient stężeń | Wentylacja płuc | Stały przepływ krwi w naczyniach |

\n

Płazy "wyniosły" ten sam mechanizm co płuca - na całą powierzchnię ciała. To dlatego oddychanie skórne u płazów może w spoczynku pokryć nawet 50-70% zapotrzebowania na \\ceO2.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
2 pkt - za wyjasnienie, w jaki sposob OBA elementy umozliwiaja wymiane gazowa: gruczoly sluzowe - utrzymanie wilgotnego naskorka zapewniajacego wydajna dyfuzje gazow; naczynia krwionosne - duza powierzchnia / przeplyw krwi ulatwiajacy odbior O2 i dostarczanie CO2.
1 pkt - za poprawne wyjasnienie roli tylko jednego z tych elementow.
0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.

Uwaga CKE: Uznaje sie odniesienie do lokalizacji naczyn blisko powierzchni skory (krotsza droga dyfuzji). Nie uznaje sie odniesienia wylacznie do CO2 z pominieciem tlenu.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów CKE - wystarczy znajomość mechanizmów:

\n\n
📖 Gdybyś chciał sformalizować: prawo Ficka J∝A·Δcd nie jest wprost na karcie, ale str. 16-17 sekcja FIZYKA zawiera prawo dyfuzji - można go użyć przy zadaniach ilościowych. Tutaj wystarczy mechanizm słowny.
\n

Częste błędne odpowiedzi

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |
| "Naczynia krwionośne są liczne, więc krew szybko przepływa" | Nie wyjaśnia MECHANIZMU wymiany - brak informacji o gradiencie stężeń ani odległości dyfuzji |
| "Gruczoły śluzowe chronią skórę i ułatwiają wymianę gazową" | "Ochrona" to inna funkcja; brak wyjaśnienia, że śluz jest NIEZBĘDNY do rozpuszczania gazów |
| "Skóra jest cienka i wilgotna, więc gazy łatwo przez nią przechodzą" | Poprawna wzmianka o wilgotności, ale nie wyjaśnia roli GRUCZOŁÓW jako źródła wilgoci i roli NACZYŃ jako utrzymujących gradient - za ogólnikowe na 2 pkt |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Uczniowie często piszą tylko o naczyniach krwionośnych, pomijając gruczoły śluzowe - to maksymalnie 1 pkt. Zadanie pyta o OBA elementy.
\n
⚠️ Uwaga: Pisząc o naczyniach, musisz podać DLACZEGO są ważne - nie wystarczy "transportują krew". Kluczowe jest: bliskość powierzchni skóry (krótka droga dyfuzji) LUB utrzymanie gradientu stężeń przez stały przepływ.
\n
⚠️ Uwaga: Gazy (\\ce{O2}, \\ce{CO2}) nie przenikają przez suchą powierzchnię - sucha skóra płaza = śmierć przez uduszenie. To fundamentalny fakt, który musisz umieć uzasadnić, nie tylko wymienić.
\n
⚠️ Uwaga: Nie mylić gruczołów śluzowych z jadowymi - oba typy są u płazów, ale tylko śluzowe pełnią funkcję w wymianie gazowej.
"}]}