{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące działania synaps są prawdziwe. Zaznacz P,\njeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1. W synapsie chemicznej pobudzenie przekazywane jest między neuronami\ntylko w jednym kierunku, a w elektrycznej - w obu kierunkach.\nP\nF\n2. W synapsach elektrycznych przekazanie pobudzenia następuje znacznie\nszybciej niż w synapsach chemicznych.\nP\nF\n3. W obu rodzajach synaps wiązanie neuroprzekaźnika przez receptory błony\npostsynaptycznej wywołuje jej depolaryzację.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"9.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający […] odnosi się krytycznie\ndo przedstawionych informacji […].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności [ ].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n9. Układ nerwowy. Zdający\n3) przedstawia istotę procesu powstawania\ni przewodzenia impulsu nerwowego.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących działania synaps.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - P, 3. - F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. | **P** |\n| 2. | **P** |\n| 3. | **F** |\n\n## Sposób 1 - Analiza mechanizmu biologicznego każdej synapsy\n\n**Stwierdzenie 1 → P**\n\nW **synapsie chemicznej** pęcherzyki synaptyczne z neuroprzekaźnikiem znajdują się **wyłącznie** po stronie presynaptycznej. Neuroprzekaźnik jest uwalniany do szczeliny i wiąże się z receptorami błony **post**synaptycznej - przepływ informacji możliwy jest tylko w jednym kierunku (→). Błona postsynaptyczna nie ma mechanizmu „odpowiedzi\" w drugą stronę.\n\nW **synapsie elektrycznej** koneksony tworzą kanały hydrofobowe między sąsiadującymi błonami - jony przepływają **zgodnie z gradientem elektrochemicznym**, który może istnieć w obu kierunkach. Nie ma strukturalnej asymetrii blokującej przepływ wsteczny.\n\n**→ Stwierdzenie 1 jest PRAWDZIWE.**\n\n**Stwierdzenie 2 → P**\n\nW synapsie **chemicznej** pobudzenie przechodzi przez kilka kolejnych etapów:\n1. Depolaryzacja zakończenia presynaptycznego\n2. Napływ \\(\\ce{Ca^{2+}}\\) przez kanały bramkowane napięciem\n3. Fuzja pęcherzyków z błoną presynaptyczną\n4. Dyfuzja neuroprzekaźnika przez szczelinę synaptyczną\n5. Wiązanie z receptorami i otwarcie kanałów jonowych\n\nKażdy etap zajmuje czas → **opóźnienie synaptyczne wynosi ok. 0,5-1 ms**.\n\nW synapsie **elektrycznej** jony przepływają bezpośrednio przez koneksony - bez pośrednictwa chemicznego, bez dyfuzji, niemal natychmiastowo (czas przekazania \\(\\approx\\) 0,01-0,1 ms).\n\n**→ Stwierdzenie 2 jest PRAWDZIWE.**\n\n**Stwierdzenie 3 → F**\n\nStwierdzenie zawiera **dwa błędy logiczne**:\n\n**Błąd A** - dotyczy *obu rodzajów* synaps. W synapsie **elektrycznej** nie ma neuroprzekaźnika ani receptorów na błonie postsynaptycznej. Depolaryzacja postsynaptyczna powstaje tu przez bezpośredni przepływ jonów (\\(\\ce{Na+}\\), \\(\\ce{K+}\\)) przez koneksony - nie przez wiązanie neuroprzekaźnika.\n\n**Błąd B** - nawet w synapsach chemicznych wiązanie neuroprzekaźnika **nie zawsze** wywołuje depolaryzację. Neuroprzekaźniki **inhibicyjne** (np. GABA, glicyna) otwierają kanały \\(\\ce{Cl-}\\) lub \\(\\ce{K+}\\), powodując **hiperpolaryzację** błony postsynaptycznej (hamowanie).\n\n**→ Stwierdzenie 3 jest FAŁSZYWE.**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez strukturę schematu (rysunek A i B)\n\nZe schematu na rysunku bezpośrednio wynika:\n\n| Cecha | Synapsa A (chemiczna) | Synapsa B (elektryczna) |\n| Pęcherzyki synaptyczne | ✅ po stronie pre | ❌ brak |\n| Neuroprzekaźnik | ✅ tak | ❌ nie |\n| Receptory postsynaptyczne | ✅ tak | ❌ nie |\n| Koneksony | ❌ brak | ✅ tak |\n| Kierunkowość | → jeden kierunek | ↔ oba kierunki |\n| Szybkość | wolniejsza (etapy) | szybsza (bezpośrednia) |\n\n**Stwierdzenie 3** - już z rysunku B widać, że synapsa elektryczna **nie ma receptorów** na błonie postsynaptycznej. Fraza „wiązanie neuroprzekaźnika przez receptory\" jest strukturalnie niemożliwa w synapsie elektrycznej → **F**.\n\n## Sposób 3 - Analiza logiczna kwantyfikatora „w obu rodzajach\"\n\nStwierdzenie 3 używa kwantyfikatora ogólnego: *„w obu rodzajach synaps\"*.\n\nAby stwierdzenie było **P**, musi być prawdziwe **dla każdego** elementu zbioru.\n\n- Dla synapsy chemicznej: wiązanie neuroprzekaźnika → depolaryzacja? **Niekoniecznie** (zależy od neuroprzekaźnika, patrz GABA).\n- Dla synapsy elektrycznej: wiązanie neuroprzekaźnika → depolaryzacja? **Niemożliwe** - synapsę elektryczną definiuje brak neuroprzekaźnika.\n\nWystarczy **jedno** fałszywe zdanie składowe, by całe stwierdzenie z „w obu\" było fałszywe. Mamy tu nawet dwa → **F**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za poprawna ocene wszystkich trzech stwierdzen dotyczacych dzialania synaps.\n> **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie CKE:** 1. - P, 2. - P, 3. - F.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu przekazywania pobudzenia nerwowego.\n\n> 📖 Pośrednio przydatna jest wiedza o jonach \\(\\ce{Ca^{2+}}\\), \\(\\ce{Na+}\\), \\(\\ce{K+}\\), \\(\\ce{Cl-}\\) jako nośnikach sygnału elektrycznego - wiedza z fizjologii komórki, nie z karty EM2023.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna ocena | Typowy błąd myślenia |\n| St. 1 → F | Uczeń myli synapsę elektryczną z chemiczną lub myśli, że koneksony mają zastawkę blokującą przepływ wsteczny |\n| St. 2 → F | Uczeń sądzi, że przepływ elektryczny przez koneksony jest wolniejszy, bo „musi pokonać opór białka\" - ignoruje brak opóźnienia chemicznego |\n| St. 3 → P | **Najczęstszy błąd**: uczeń kojarzy \"synapsę\" = \"neuroprzekaźnik\" i zapomina, że synapsie elektrycznej neuroprzekaźnik w ogóle nie istnieje; dodatkowo zapomina o synapsach inhibicyjnych (GABA → hiperpolaryzacja, nie depolaryzacja) |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Synapsa elektryczna **≠** szybsza wersja chemicznej. To fundamentalnie inny mechanizm - bezpośredni przepływ jonów, bez neuroprzekaźnika. Pytanie o \"receptory błony postsynaptycznej\" w kontekście synapsy elektrycznej to klasyczna pułapka.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie każdy neuroprzekaźnik depolaryzuje - GABA i glicyna **hiperpolaryzują** błonę postsynaptyczną (otwierają kanały \\(\\ce{Cl-}\\), których napływ czyni wnętrze komórki bardziej ujemnym). Słowo \"depolaryzacja\" w stwierdzeniu 3 to celowa pułapka.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W zadaniach PF z synapsami - zawsze sprawdzaj, czy zdanie dotyczy **obu** czy **jednego** rodzaju. Kwantyfikator „w obu\" wymaga prawdziwości dla **każdego** z osobna.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9.1. (0-1)
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące działania synaps są prawdziwe. Zaznacz P,
jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.

\n
  1. W synapsie chemicznej pobudzenie przekazywane jest między neuronami
\n

tylko w jednym kierunku, a w elektrycznej - w obu kierunkach.
P
F

\n
  1. W synapsach elektrycznych przekazanie pobudzenia następuje znacznie
\n

szybciej niż w synapsach chemicznych.
P
F

\n
  1. W obu rodzajach synaps wiązanie neuroprzekaźnika przez receptory błony
\n

postsynaptycznej wywołuje jej depolaryzację.
P
F

","answer_text_html":"

9.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja.
Zdający […] odnosi się krytycznie
do przedstawionych informacji […].
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie
organizmu ludzkiego na różnych poziomach
złożoności [ ].
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Układ nerwowy. Zdający
  2. przedstawia istotę procesu powstawania
\n

i przewodzenia impulsu nerwowego.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących działania synaps.
0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie

\n
  1. - P, 2. - P, 3. - F
","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Stwierdzenie | Ocena |
| 1. | P |
| 2. | P |
| 3. | F |

\n

Sposób 1 - Analiza mechanizmu biologicznego każdej synapsy

\n

Stwierdzenie 1 → P

\n

W synapsie chemicznej pęcherzyki synaptyczne z neuroprzekaźnikiem znajdują się wyłącznie po stronie presynaptycznej. Neuroprzekaźnik jest uwalniany do szczeliny i wiąże się z receptorami błony postsynaptycznej - przepływ informacji możliwy jest tylko w jednym kierunku (→). Błona postsynaptyczna nie ma mechanizmu „odpowiedzi" w drugą stronę.

\n

W synapsie elektrycznej koneksony tworzą kanały hydrofobowe między sąsiadującymi błonami - jony przepływają zgodnie z gradientem elektrochemicznym, który może istnieć w obu kierunkach. Nie ma strukturalnej asymetrii blokującej przepływ wsteczny.

\n

→ Stwierdzenie 1 jest PRAWDZIWE.

\n

Stwierdzenie 2 → P

\n

W synapsie chemicznej pobudzenie przechodzi przez kilka kolejnych etapów:

\n
  1. Depolaryzacja zakończenia presynaptycznego
  2. Napływ \\ceCa2+ przez kanały bramkowane napięciem
  3. Fuzja pęcherzyków z błoną presynaptyczną
  4. Dyfuzja neuroprzekaźnika przez szczelinę synaptyczną
  5. Wiązanie z receptorami i otwarcie kanałów jonowych
\n

Każdy etap zajmuje czas → opóźnienie synaptyczne wynosi ok. 0,5-1 ms.

\n

W synapsie elektrycznej jony przepływają bezpośrednio przez koneksony - bez pośrednictwa chemicznego, bez dyfuzji, niemal natychmiastowo (czas przekazania ≈ 0,01-0,1 ms).

\n

→ Stwierdzenie 2 jest PRAWDZIWE.

\n

Stwierdzenie 3 → F

\n

Stwierdzenie zawiera dwa błędy logiczne:

\n

Błąd A - dotyczy obu rodzajów synaps. W synapsie elektrycznej nie ma neuroprzekaźnika ani receptorów na błonie postsynaptycznej. Depolaryzacja postsynaptyczna powstaje tu przez bezpośredni przepływ jonów (\\ceNa+, \\ceK+) przez koneksony - nie przez wiązanie neuroprzekaźnika.

\n

Błąd B - nawet w synapsach chemicznych wiązanie neuroprzekaźnika nie zawsze wywołuje depolaryzację. Neuroprzekaźniki inhibicyjne (np. GABA, glicyna) otwierają kanały \\ceCl− lub \\ceK+, powodując hiperpolaryzację błony postsynaptycznej (hamowanie).

\n

→ Stwierdzenie 3 jest FAŁSZYWE.

\n

Sposób 2 - Eliminacja przez strukturę schematu (rysunek A i B)

\n

Ze schematu na rysunku bezpośrednio wynika:

\n

| Cecha | Synapsa A (chemiczna) | Synapsa B (elektryczna) |
| Pęcherzyki synaptyczne | ✅ po stronie pre | ❌ brak |
| Neuroprzekaźnik | ✅ tak | ❌ nie |
| Receptory postsynaptyczne | ✅ tak | ❌ nie |
| Koneksony | ❌ brak | ✅ tak |
| Kierunkowość | → jeden kierunek | ↔ oba kierunki |
| Szybkość | wolniejsza (etapy) | szybsza (bezpośrednia) |

\n

Stwierdzenie 3 - już z rysunku B widać, że synapsa elektryczna nie ma receptorów na błonie postsynaptycznej. Fraza „wiązanie neuroprzekaźnika przez receptory" jest strukturalnie niemożliwa w synapsie elektrycznej → F.

\n

Sposób 3 - Analiza logiczna kwantyfikatora „w obu rodzajach"

\n

Stwierdzenie 3 używa kwantyfikatora ogólnego: „w obu rodzajach synaps".

\n

Aby stwierdzenie było P, musi być prawdziwe dla każdego elementu zbioru.

\n\n

Wystarczy jedno fałszywe zdanie składowe, by całe stwierdzenie z „w obu" było fałszywe. Mamy tu nawet dwa → F.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
1 pkt - za poprawna ocene wszystkich trzech stwierdzen dotyczacych dzialania synaps.
0 pkt - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.

Rozwiazanie CKE: 1. - P, 2. - P, 3. - F.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu przekazywania pobudzenia nerwowego.

\n
📖 Pośrednio przydatna jest wiedza o jonach \\ceCa2+, \\ceNa+, \\ceK+, \\ceCl− jako nośnikach sygnału elektrycznego - wiedza z fizjologii komórki, nie z karty EM2023.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędna ocena | Typowy błąd myślenia |
| St. 1 → F | Uczeń myli synapsę elektryczną z chemiczną lub myśli, że koneksony mają zastawkę blokującą przepływ wsteczny |
| St. 2 → F | Uczeń sądzi, że przepływ elektryczny przez koneksony jest wolniejszy, bo „musi pokonać opór białka" - ignoruje brak opóźnienia chemicznego |
| St. 3 → P | Najczęstszy błąd: uczeń kojarzy "synapsę" = "neuroprzekaźnik" i zapomina, że synapsie elektrycznej neuroprzekaźnik w ogóle nie istnieje; dodatkowo zapomina o synapsach inhibicyjnych (GABA → hiperpolaryzacja, nie depolaryzacja) |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Synapsa elektryczna ≠ szybsza wersja chemicznej. To fundamentalnie inny mechanizm - bezpośredni przepływ jonów, bez neuroprzekaźnika. Pytanie o "receptory błony postsynaptycznej" w kontekście synapsy elektrycznej to klasyczna pułapka.
\n
⚠️ Uwaga: Nie każdy neuroprzekaźnik depolaryzuje - GABA i glicyna hiperpolaryzują błonę postsynaptyczną (otwierają kanały \\ceCl−, których napływ czyni wnętrze komórki bardziej ujemnym). Słowo "depolaryzacja" w stwierdzeniu 3 to celowa pułapka.
\n
⚠️ Uwaga: W zadaniach PF z synapsami - zawsze sprawdzaj, czy zdanie dotyczy obu czy jednego rodzaju. Kwantyfikator „w obu" wymaga prawdziwości dla każdego z osobna.
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"
  1. – P, 2. – P, 3. – F
"}]}