{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nZaznacz właściwe dokończenie zdania wybrane spośród A-C oraz jego poprawne\nuzasadnienie wybrane spośród 1.-3.\nJeżeli w zlewce będzie znajdował się 15% wodny roztwór glukozy, a w kolbie z dnem\nwykonanym z błony półprzepuszczalnej - 10% wodny roztwór glukozy, to po kilkunastu\nminutach poziom cieczy w rurce\nA. obniży się,\nponieważ\n1.\nruch cząsteczek wody przez błonę półprzepuszczalną\njest możliwy tylko w jednym kierunku.\nB. podniesie się,\n2.\ncząsteczki glukozy będą przemieszczać się z roztworu\no większym stężeniu do roztworu o mniejszym\nstężeniu.\nC. nie zmieni się,\n3.\ncząsteczki wody będą przemieszczać się z roztworu\no mniejszym stężeniu do roztworu o większym\nstężeniu.\nMBI_1R","answer":"A","answer_text":"1.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki\nbadań biologicznych. Zdający [ ]\nformułuje wnioski z przeprowadzonych\nobserwacji i doświadczeń.\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi się\nkrytycznie do przedstawionych informacji,\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe [ ].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy […]\nbiologiczne.\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n1. Zagadnienia ogólne. Zdający:\n4) wyjaśnia znaczenie wody dla organizmów,\nopierając się na jej właściwościach fizyczno-\nchemicznych.\nII. Budowa i funkcjonowanie komórki.\nZdający:\n2) opisuje błony komórki, wskazując\nna związek między budową a funkcją\npełnioną przez błony;\n3) wyjaśnia przebieg […] zjawiska osmozy.\nSchemat punktowania\n1 p. - za zaznaczenie właściwego dokończenia zdania i poprawnego jego uzasadnienia.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA3.\nZadanie 2. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A - obniży się**, uzasadnienie **2** (woda przenika przez błonę półprzepuszczalną z roztworu o niższym stężeniu glukozy do roztworu o wyższym stężeniu glukozy).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm osmozy krok po kroku\n\n**Krok 1 - Identyfikacja potencjałów wody:**\n\n| Naczynie | Stężenie glukozy | Potencjał osmotyczny \\(\\Psi_S\\) | Potencjał wody \\(\\Psi_W\\) |\n| Zlewka (zewnętrzna) | **15%** | bardziej ujemny | **niższy** |\n| Kolba (wewnątrz) | **10%** | mniej ujemny | **wyższy** |\n\n\\[\n\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\n\\]\n\nPrzy ciśnieniu atmosferycznym (na początku doświadczenia) \\(\\Psi_P \\approx 0\\), więc o kierunku osmozy decyduje \\(\\Psi_S\\).\n\n**Krok 2 - Kierunek przepływu wody:**\n\nWoda przenika przez błonę półprzepuszczalną **zawsze od wyższego \\(\\Psi_W\\) do niższego \\(\\Psi_W\\)**:\n\n$$\\text{kolba (10\\%, wyższy } \\Psi_W\\text{)} \\xrightarrow{\\text{osmoza}} \\text{zlewka (15\\%, niższy } \\Psi_W\\text{)}$$\n\n**Krok 3 - Konsekwencja dla rurki:**\n\nWoda odpływa z kolby → objętość cieczy w kolbie maleje → poziom cieczy w rurce **obniża się**.\n\n## Sposób 2 - Gradient stężeń i definicja osmozy\n\n**Definicja:** Osmoza to dyfuzja wody przez błonę półprzepuszczalną **z obszaru o niższym stężeniu substancji rozpuszczonej do obszaru o wyższym stężeniu** (lub równoważnie: od wyższego do niższego potencjału wody).\n\n- Kolba: **10% glukoza = niższe stężenie** → źródło wody\n- Zlewka: **15% glukoza = wyższe stężenie** → cel przepływu wody\n\nWoda odpływa z kolby do zlewki → poziom w rurce **spada**.\n\n> ⚡ **Kluczowa intuicja:** Glukoza „przyciąga\" wodę. Więcej glukozy w zlewce = silniejsze „przyciąganie\" = woda ucieka z kolby.\n\n## Sposób 3 - Analogia z komórką i eliminacja błędów opcji B i C\n\n**Opcja B (poziom podniesie się)** byłaby słuszna, gdyby kolba miała **wyższe** stężenie niż zlewka - wtedy woda wnikałaby do kolby i podnosiła poziom w rurce. Tak działa klasyczny osmometr (np. 30% glukoza w kolbie, czysta woda w zlewce). Tu mamy odwróconą sytuację - 15% na zewnątrz, 10% wewnątrz.\n\n**Opcja C (poziom się nie zmieni)** byłaby słuszna tylko przy **równych** stężeniach (stan równowagi osmotycznej od początku). Tu stężenia są różne, więc musi zachodzić osmoza.\n\n**Analogia biologiczna:**\n- Kolba w 15% roztworze = erytrocyt w roztworze hipertonicznym → komórka (kolba) traci wodę → **kurczy się** → poziom spada.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 1.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie wlasciwego dokonczenia zdania **oraz** poprawnego uzasadnienia.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n>\n> Poprawna odpowiedz: **A3** (A - obnizy sie; uzasadnienie 3 - czasteczki wody beda przemieszczac sie z roztworu o mniejszym stezeniu do roztworu o wiekszym stezeniu).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:**\n>\n> \\[\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\]\n>\n> - \\(\\Psi_W\\) - potencjał wody\n> - \\(\\Psi_S\\) - potencjał osmotyczny (zawsze ≤ 0; im wyższe stężenie, tym bardziej ujemny)\n> - \\(\\Psi_P\\) - potencjał ciśnienia (turgor; w tym zadaniu na początku ≈ 0)\n>\n> **Zastosowanie:** Porównując \\(\\Psi_S\\) obu roztworów, natychmiast wyznaczamy kierunek osmozy. Nie musisz liczyć konkretnych wartości - wystarczy jakościowe porównanie.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd ucznia |\n| **B - podniesie się** | Uczeń odwraca kierunek osmozy: myśli, że woda płynie do wyższego stężenia *z zewnątrz* do *środka* kolby, tak jak w klasycznym osmometrze - ale zapomina, że tu wyższe stężenie jest na zewnątrz (w zlewce), nie w kolbie |\n| **C - nie zmieni się** | Uczeń myśli, że ponieważ oba roztwory zawierają glukozę (a nie np. czystą wodę vs. roztwór), osmoza \"nie działa\" - błąd: osmoza zależy od **różnicy** stężeń, nie od ich rodzaju |\n| **Uzasadnienie 1** (jeśli brzmi: \"woda płynie od wyższego stężenia\") | Klasyczny błąd pojęciowy: mylenie dyfuzji substancji rozpuszczonej z osmozą wody. Substancja rozpuszczona dyfunduje od wyższego do niższego stężenia, ale **woda** (rozpuszczalnik) przenika przez błonę w kierunku przeciwnym - od niższego do wyższego stężenia substancji |\n| **Uzasadnienie 3** (jeśli brzmi: \"stężenia wyrównują się przez dyfuzję glukozy\") | Glukoza NIE przenika przez błonę półprzepuszczalną - to właśnie definicja \"półprzepuszczalna\": przepuszcza wodę, zatrzymuje glukozę |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Odwrócony osmometr:** Klasyczny osmometr (np. na lekcji) ma **wyższe** stężenie w kolbie i **czystą wodę** w zlewce → poziom rośnie. Tu mamy odwrotnie! Zanim odpiszesz \"rośnie\", sprawdź, gdzie jest wyższe stężenie.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Mylenie kierunku:** \"Woda płynie tam, gdzie więcej glukozy\" ✅ (czyli do zlewki 15%) - ale to oznacza, że **ucieka z kolby** → poziom w rurce **spada**, nie rośnie!\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Błąd częściowy = 0 pkt:** W zadaniu wymagane są DWA elementy (dokończenie + uzasadnienie). Sama litera A bez właściwego uzasadnienia to 0 pkt. Zawsze zaznaczaj oba.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - \"Glukoza wyrównuje stężenia\":** Błona półprzepuszczalna przepuszcza TYLKO wodę (małe cząsteczki), a zatrzymuje glukozę (duże cząsteczki). Stężenia glukozy po obu stronach pozostają niezmienione - zmienia się tylko ilość wody.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 1.2. (0-1)
Zaznacz właściwe dokończenie zdania wybrane spośród A-C oraz jego poprawne
uzasadnienie wybrane spośród 1.-3.
Jeżeli w zlewce będzie znajdował się 15% wodny roztwór glukozy, a w kolbie z dnem
wykonanym z błony półprzepuszczalnej - 10% wodny roztwór glukozy, to po kilkunastu
minutach poziom cieczy w rurce
A. obniży się,
ponieważ
1.
ruch cząsteczek wody przez błonę półprzepuszczalną
jest możliwy tylko w jednym kierunku.
B. podniesie się,
2.
cząsteczki glukozy będą przemieszczać się z roztworu
o większym stężeniu do roztworu o mniejszym
stężeniu.
C. nie zmieni się,
3.
cząsteczki wody będą przemieszczać się z roztworu
o mniejszym stężeniu do roztworu o większym
stężeniu.
MBI_1R

","answer_text_html":"

1.2. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Pogłębienie znajomości metodyki
badań biologicznych. Zdający [ ]
formułuje wnioski z przeprowadzonych
obserwacji i doświadczeń.
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje, odnosi się
krytycznie do przedstawionych informacji,
[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-
-skutkowe [ ].
I. Poznanie świata organizmów na różnych
poziomach organizacji życia. Zdający […]
przedstawia i wyjaśnia procesy […]
biologiczne.
I. Budowa chemiczna organizmów.

\n
  1. Zagadnienia ogólne. Zdający:
  2. wyjaśnia znaczenie wody dla organizmów,
\n

opierając się na jej właściwościach fizyczno-
chemicznych.
II. Budowa i funkcjonowanie komórki.
Zdający:

\n
  1. opisuje błony komórki, wskazując
\n

na związek między budową a funkcją
pełnioną przez błony;

\n
  1. wyjaśnia przebieg […] zjawiska osmozy.
\n

Schemat punktowania
1 p. - za zaznaczenie właściwego dokończenia zdania i poprawnego jego uzasadnienia.
0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
A3.
Zadanie 2. (0-3)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

A - obniży się, uzasadnienie 2 (woda przenika przez błonę półprzepuszczalną z roztworu o niższym stężeniu glukozy do roztworu o wyższym stężeniu glukozy).

\n

Sposób 1 - Mechanizm osmozy krok po kroku

\n

Krok 1 - Identyfikacja potencjałów wody:

\n

| Naczynie | Stężenie glukozy | Potencjał osmotyczny ΨS | Potencjał wody ΨW |
| Zlewka (zewnętrzna) | 15% | bardziej ujemny | niższy |
| Kolba (wewnątrz) | 10% | mniej ujemny | wyższy |

\n
ΨW=ΨS+ΨP
\n

Przy ciśnieniu atmosferycznym (na początku doświadczenia) ΨP≈0, więc o kierunku osmozy decyduje ΨS.

\n

Krok 2 - Kierunek przepływu wody:

\n

Woda przenika przez błonę półprzepuszczalną zawsze od wyższego ΨW do niższego ΨW:

\n
kolba (10\\%, wyższy ΨW)→osmozazlewka (15\\%, niższy ΨW)
\n

Krok 3 - Konsekwencja dla rurki:

\n

Woda odpływa z kolby → objętość cieczy w kolbie maleje → poziom cieczy w rurce obniża się.

\n

Sposób 2 - Gradient stężeń i definicja osmozy

\n

Definicja: Osmoza to dyfuzja wody przez błonę półprzepuszczalną z obszaru o niższym stężeniu substancji rozpuszczonej do obszaru o wyższym stężeniu (lub równoważnie: od wyższego do niższego potencjału wody).

\n\n

Woda odpływa z kolby do zlewki → poziom w rurce spada.

\n
⚡ Kluczowa intuicja: Glukoza „przyciąga" wodę. Więcej glukozy w zlewce = silniejsze „przyciąganie" = woda ucieka z kolby.
\n

Sposób 3 - Analogia z komórką i eliminacja błędów opcji B i C

\n

Opcja B (poziom podniesie się) byłaby słuszna, gdyby kolba miała wyższe stężenie niż zlewka - wtedy woda wnikałaby do kolby i podnosiła poziom w rurce. Tak działa klasyczny osmometr (np. 30% glukoza w kolbie, czysta woda w zlewce). Tu mamy odwróconą sytuację - 15% na zewnątrz, 10% wewnątrz.

\n

Opcja C (poziom się nie zmieni) byłaby słuszna tylko przy równych stężeniach (stan równowagi osmotycznej od początku). Tu stężenia są różne, więc musi zachodzić osmoza.

\n

Analogia biologiczna:

\n\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zadanie 1.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:
- 1 pkt - za zaznaczenie wlasciwego dokonczenia zdania oraz poprawnego uzasadnienia.
- 0 pkt - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.

Poprawna odpowiedz: A3 (A - obnizy sie; uzasadnienie 3 - czasteczki wody beda przemieszczac sie z roztworu o mniejszym stezeniu do roztworu o wiekszym stezeniu).
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n
📖 Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:

ΨW=ΨS+ΨP

- ΨW - potencjał wody
- ΨS - potencjał osmotyczny (zawsze ≤ 0; im wyższe stężenie, tym bardziej ujemny)
- ΨP - potencjał ciśnienia (turgor; w tym zadaniu na początku ≈ 0)

Zastosowanie: Porównując ΨS obu roztworów, natychmiast wyznaczamy kierunek osmozy. Nie musisz liczyć konkretnych wartości - wystarczy jakościowe porównanie.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Wariant | Typowy błąd ucznia |
| B - podniesie się | Uczeń odwraca kierunek osmozy: myśli, że woda płynie do wyższego stężenia z zewnątrz do środka kolby, tak jak w klasycznym osmometrze - ale zapomina, że tu wyższe stężenie jest na zewnątrz (w zlewce), nie w kolbie |
| C - nie zmieni się | Uczeń myśli, że ponieważ oba roztwory zawierają glukozę (a nie np. czystą wodę vs. roztwór), osmoza "nie działa" - błąd: osmoza zależy od różnicy stężeń, nie od ich rodzaju |
| Uzasadnienie 1 (jeśli brzmi: "woda płynie od wyższego stężenia") | Klasyczny błąd pojęciowy: mylenie dyfuzji substancji rozpuszczonej z osmozą wody. Substancja rozpuszczona dyfunduje od wyższego do niższego stężenia, ale woda (rozpuszczalnik) przenika przez błonę w kierunku przeciwnym - od niższego do wyższego stężenia substancji |
| Uzasadnienie 3 (jeśli brzmi: "stężenia wyrównują się przez dyfuzję glukozy") | Glukoza NIE przenika przez błonę półprzepuszczalną - to właśnie definicja "półprzepuszczalna": przepuszcza wodę, zatrzymuje glukozę |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1 - Odwrócony osmometr: Klasyczny osmometr (np. na lekcji) ma wyższe stężenie w kolbie i czystą wodę w zlewce → poziom rośnie. Tu mamy odwrotnie! Zanim odpiszesz "rośnie", sprawdź, gdzie jest wyższe stężenie.
\n
⚠️ Pułapka 2 - Mylenie kierunku: "Woda płynie tam, gdzie więcej glukozy" ✅ (czyli do zlewki 15%) - ale to oznacza, że ucieka z kolby → poziom w rurce spada, nie rośnie!
\n
⚠️ Pułapka 3 - Błąd częściowy = 0 pkt: W zadaniu wymagane są DWA elementy (dokończenie + uzasadnienie). Sama litera A bez właściwego uzasadnienia to 0 pkt. Zawsze zaznaczaj oba.
\n
⚠️ Pułapka 4 - "Glukoza wyrównuje stężenia": Błona półprzepuszczalna przepuszcza TYLKO wodę (małe cząsteczki), a zatrzymuje glukozę (duże cząsteczki). Stężenia glukozy po obu stronach pozostają niezmienione - zmienia się tylko ilość wody.
"}]}