{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nOkreśl przynależność systematyczną - gromadę - zwierzęcia, od którego pobrano tkankę,\na następnie wykonano przedstawiony preparat. Odpowiedź uzasadnij, wskazując jedną\ncechę budowy skóry charakterystyczną dla wszystkich zwierząt zaliczanych do tej\ngromady.","answer":null,"answer_text":"10.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje, porównuje i przetwarza\ninformacje pozyskane z różnorodnych\nźródeł […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] organizmy […], przedstawia\nzwiązki między strukturą a funkcją\nna różnych poziomach organizacji życia\n[…].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n12. Zwierzęta kręgowe. Zdający:\n1) wymienia cechy charakterystyczne ryb,\npłazów, gadów, ptaków i ssaków\nw powiązaniu ze środowiskiem i trybem\nżycia.\n13. Porównanie struktur zwierząt\nodpowiedzialnych za realizację różnych\nczynności życiowych. Zdający:\n2) opisuje różne rodzaje powłok ciała\nzwierząt.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie prawidłowej nazwy gromady wraz z poprawnym uzasadnieniem,\nodnoszącym się do obecności gruczołów śluzowych.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPłazy, ponieważ (w skórze) są obecne liczne gruczoły śluzowe.\nUwagi:\nUznaje się odpowiedzi dotyczące obecności ukrwionego naskórka.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do cienkiego naskórka.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Gromada: Płazy (*Amphibia*)**\n\nCecha charakterystyczna: **obecność gruczołów śluzowych** w skórze, które utrzymują skórę wilgotną, umożliwiając wymianę gazową przez skórę (oddychanie skórne).\n\n## Sposób 1 - Analiza cech morfologicznych skóry krok po kroku\n\n**Krok 1 - Co widzisz na preparacie?**\n\nNa przekroju histologicznym widoczne są **4 elementy**:\n- naskórek (epiderma)\n- skóra właściwa (derma)\n- **gruczoły śluzowe**\n- **gruczoły jadowe**\n\n**Krok 2 - Które kręgowce lądowe mają gruczoły śluzowe W SKÓRZE?**\n\n| Gromada | Gruczoły śluzowe | Gruczoły jadowe | Łuski / pióra / sierść |\n| Ryby kostnoszkieletowe | ✅ (ale żyją w wodzie, nie lądowe) | rzadko | łuski |\n| **Płazy** | ✅ ← **WSZYSTKIE** | ✅ (wiele gatunków) | ❌ naga, wilgotna skóra |\n| Gady | ❌ | ❌ | łuski rogowe |\n| Ptaki | ❌ (tylko 1 gruczoł kuprowy) | ❌ | pióra |\n| Ssaki | ✅ (gruczoły potowe) | nieliczne wyjątki | sierść |\n\n**Krok 3 - Wniosek:**\n\nJedyną gromadą **kręgowców lądowych**, u której **u WSZYSTKICH przedstawicieli** skóra zawiera liczne gruczoły śluzowe (i często jadowe), są **Płazy**. Ssaki mają gruczoły skórne, ale zupełnie inaczej zbudowane i funkcjonalnie odmienne (pot, łój, mleko) - i nie mają gruczołów jadowych powszechnie.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie przez funkcję biologiczną\n\n**Dlaczego płazy mają gruczoły śluzowe?** → Bo ich skóra jest **narządem wymiany gazowej**:\n\n\\[ \\text{skóra wilgotna} \\Rightarrow \\text{CO}_2/\\text{O}_2 \\text{ rozpuszczają się w warstwie wody} \\Rightarrow \\text{dyfuzja przez naskórek} \\]\n\nGruczoły śluzowe **stale nawilżają** powierzchnię - bez tego skóra wysychałaby i oddychanie skórne byłoby niemożliwe. To **fundamentalna adaptacja** tej gromady, której brakuje wszystkim pozostałym kręgowcom lądowym.\n\n**Gruczoły jadowe** - dodatkowe potwierdzenie: u płazów pełnią funkcję obronną (jad bufonidyny u ropuch, batrachotoksyna u drzewołazów). U gadów jad jest w śliniankach zmodyfikowanych, **nie w skórze właściwej**.\n\nWniosek przez eliminację:\n- Gady → sucha, rogowaciejąca skóra z łuskami → wykluczone\n- Ptaki → pióra, brak gruczołów skórnych (poza kuprowym) → wykluczone\n- Ssaki → sierść, gruczoły potowe/łojowe (nie śluzowe) → wykluczone\n- **Płazy → naga, wilgotna skóra z gruczołami śluzowymi → ✅**\n\n## Sposób 3 - Argumentacja ewolucyjna (dla pełniejszego rozumienia)\n\nPłazy są **pierwszymi kręgowcami lądowymi** w ewolucji - ich skóra jest **kompromisem ewolucyjnym**: już lądowa, ale jeszcze uzależniona od wody. Stąd:\n\n1. **Brak rogowacenia** naskórka (w przeciwieństwie do gadów, ptaków, ssaków) - skóra przepuszczalna\n2. **Gruczoły śluzowe** - ewolucyjna \"pamiątka\" po przodkach wodnych (ryby też mają śluz, ale jako ochronę przed osmozą i patogenami)\n3. **Gruczoły jadowe** - nowa adaptacja lądowa: obrona przed drapieżnikami zastępuje ucieczkę do wody\n\nTen zestaw cech wskazuje jednoznacznie na pozycję filogenetyczną: **kręgowce czworonożne, ale nie w pełni lądowe = Płazy**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 10.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za podanie prawidlowej nazwy gromady (**Plazy**) wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do obecnosci gruczolow sluzowych.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uznaje sie** odpowiedzi dotyczace obecnosci ukrwionego naskorka. **Nie uznaje sie** odpowiedzi o cienkim naskorku.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość systematyki kręgowców i histologii skóry płazów. Karta wzorów CKE dotyczy zagadnień biochemicznych, genetycznych i biofizycznych.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Gruczoły jadowe NIE są wystarczającym uzasadnieniem samym w sobie - nie wszystkie płazy je mają (np. żaba trawna ma tylko śluzowe). Bezpieczniejsza cecha to **gruczoły śluzowe**, które są u **WSZYSTKICH** płazów.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"skóra wilgotna\" bez powiązania z gruczołami - samo \"wilgotna\" to efekt, a nie cecha strukturalna. Klucz oczekuje wskazania **gruczołów śluzowych** jako elementu budowy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niektórzy uczniowie mylnie piszą \"Gady\" - bo słyszeli o jadzie węży. Jad u gadów znajduje się w **zmodyfikowanych śliniankach w głowie**, a nie w **skórze właściwej** jak u płazów. Lokalizacja gruczołów to klucz diagnostyczny.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pytanie mówi \"gromada kręgowców lądowych\" - Ryby mają gruczoły śluzowe, ale to **nie kręgowce lądowe**, więc automatycznie wykluczone z rozważań.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Określ przynależność systematyczną - gromadę - zwierzęcia, od którego pobrano tkankę,<br>a następnie wykonano przedstawiony preparat. Odpowiedź uzasadnij, wskazując jedną<br>cechę budowy skóry charakterystyczną dla wszystkich zwierząt zaliczanych do tej<br>gromady.</p>","answer_text_html":"<p>10.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,<br>selekcjonuje, porównuje i przetwarza<br>informacje pozyskane z różnorodnych<br>źródeł […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] organizmy […], przedstawia<br>związki między strukturą a funkcją<br>na różnych poziomach organizacji życia<br>[…].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta kręgowe. Zdający:</li><li>wymienia cechy charakterystyczne ryb,</li></ol>\n<p>płazów, gadów, ptaków i ssaków<br>w powiązaniu ze środowiskiem i trybem<br>życia.</p>\n<ol><li>Porównanie struktur zwierząt</li></ol>\n<p>odpowiedzialnych za realizację różnych<br>czynności życiowych. Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje różne rodzaje powłok ciała</li></ol>\n<p>zwierząt.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie prawidłowej nazwy gromady wraz z poprawnym uzasadnieniem,<br>odnoszącym się do obecności gruczołów śluzowych.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązanie<br>Płazy, ponieważ (w skórze) są obecne liczne gruczoły śluzowe.<br>Uwagi:<br>Uznaje się odpowiedzi dotyczące obecności ukrwionego naskórka.<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do cienkiego naskórka.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Gromada: Płazy (<em>Amphibia</em>)</strong></p>\n<p>Cecha charakterystyczna: <strong>obecność gruczołów śluzowych</strong> w skórze, które utrzymują skórę wilgotną, umożliwiając wymianę gazową przez skórę (oddychanie skórne).</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza cech morfologicznych skóry krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co widzisz na preparacie?</strong></p>\n<p>Na przekroju histologicznym widoczne są <strong>4 elementy</strong>:</p>\n<ul><li>naskórek (epiderma)</li><li>skóra właściwa (derma)</li><li><strong>gruczoły śluzowe</strong></li><li><strong>gruczoły jadowe</strong></li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Które kręgowce lądowe mają gruczoły śluzowe W SKÓRZE?</strong></p>\n<p>| Gromada | Gruczoły śluzowe | Gruczoły jadowe | Łuski / pióra / sierść |<br>| Ryby kostnoszkieletowe | ✅ (ale żyją w wodzie, nie lądowe) | rzadko | łuski |<br>| <strong>Płazy</strong> | ✅ ← <strong>WSZYSTKIE</strong> | ✅ (wiele gatunków) | ❌ naga, wilgotna skóra |<br>| Gady | ❌ | ❌ | łuski rogowe |<br>| Ptaki | ❌ (tylko 1 gruczoł kuprowy) | ❌ | pióra |<br>| Ssaki | ✅ (gruczoły potowe) | nieliczne wyjątki | sierść |</p>\n<p><strong>Krok 3 - Wniosek:</strong></p>\n<p>Jedyną gromadą <strong>kręgowców lądowych</strong>, u której <strong>u WSZYSTKICH przedstawicieli</strong> skóra zawiera liczne gruczoły śluzowe (i często jadowe), są <strong>Płazy</strong>. Ssaki mają gruczoły skórne, ale zupełnie inaczej zbudowane i funkcjonalnie odmienne (pot, łój, mleko) - i nie mają gruczołów jadowych powszechnie.</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie przez funkcję biologiczną</h4>\n<p><strong>Dlaczego płazy mają gruczoły śluzowe?</strong> → Bo ich skóra jest <strong>narządem wymiany gazowej</strong>:</p>\n<div class=\"math-block\"><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mtext>skóra&#x000A0;wilgotna</mtext><mo>&#x021D2;</mo><msub><mtext>CO</mtext><mn>2</mn></msub><mo>&#x0002F;</mo><msub><mtext>O</mtext><mn>2</mn></msub><mtext>&#x000A0;rozpuszczają&#x000A0;się&#x000A0;w&#x000A0;warstwie&#x000A0;wody</mtext><mo>&#x021D2;</mo><mtext>dyfuzja&#x000A0;przez&#x000A0;naskórek</mtext></mrow></math></div>\n<p>Gruczoły śluzowe <strong>stale nawilżają</strong> powierzchnię - bez tego skóra wysychałaby i oddychanie skórne byłoby niemożliwe. To <strong>fundamentalna adaptacja</strong> tej gromady, której brakuje wszystkim pozostałym kręgowcom lądowym.</p>\n<p><strong>Gruczoły jadowe</strong> - dodatkowe potwierdzenie: u płazów pełnią funkcję obronną (jad bufonidyny u ropuch, batrachotoksyna u drzewołazów). U gadów jad jest w śliniankach zmodyfikowanych, <strong>nie w skórze właściwej</strong>.</p>\n<p>Wniosek przez eliminację:</p>\n<ul><li>Gady → sucha, rogowaciejąca skóra z łuskami → wykluczone</li><li>Ptaki → pióra, brak gruczołów skórnych (poza kuprowym) → wykluczone</li><li>Ssaki → sierść, gruczoły potowe/łojowe (nie śluzowe) → wykluczone</li><li><strong>Płazy → naga, wilgotna skóra z gruczołami śluzowymi → ✅</strong></li></ul>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja ewolucyjna (dla pełniejszego rozumienia)</h4>\n<p>Płazy są <strong>pierwszymi kręgowcami lądowymi</strong> w ewolucji - ich skóra jest <strong>kompromisem ewolucyjnym</strong>: już lądowa, ale jeszcze uzależniona od wody. Stąd:</p>\n<ol><li><strong>Brak rogowacenia</strong> naskórka (w przeciwieństwie do gadów, ptaków, ssaków) - skóra przepuszczalna</li><li><strong>Gruczoły śluzowe</strong> - ewolucyjna &quot;pamiątka&quot; po przodkach wodnych (ryby też mają śluz, ale jako ochronę przed osmozą i patogenami)</li><li><strong>Gruczoły jadowe</strong> - nowa adaptacja lądowa: obrona przed drapieżnikami zastępuje ucieczkę do wody</li></ol>\n<p>Ten zestaw cech wskazuje jednoznacznie na pozycję filogenetyczną: <strong>kręgowce czworonożne, ale nie w pełni lądowe = Płazy</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 10.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie prawidlowej nazwy gromady (<strong>Plazy</strong>) wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do obecnosci gruczolow sluzowych.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uznaje sie</strong> odpowiedzi dotyczace obecnosci ukrwionego naskorka. <strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi o cienkim naskorku.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość systematyki kręgowców i histologii skóry płazów. Karta wzorów CKE dotyczy zagadnień biochemicznych, genetycznych i biofizycznych.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Gruczoły jadowe NIE są wystarczającym uzasadnieniem samym w sobie - nie wszystkie płazy je mają (np. żaba trawna ma tylko śluzowe). Bezpieczniejsza cecha to <strong>gruczoły śluzowe</strong>, które są u <strong>WSZYSTKICH</strong> płazów.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;skóra wilgotna&quot; bez powiązania z gruczołami - samo &quot;wilgotna&quot; to efekt, a nie cecha strukturalna. Klucz oczekuje wskazania <strong>gruczołów śluzowych</strong> jako elementu budowy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niektórzy uczniowie mylnie piszą &quot;Gady&quot; - bo słyszeli o jadzie węży. Jad u gadów znajduje się w <strong>zmodyfikowanych śliniankach w głowie</strong>, a nie w <strong>skórze właściwej</strong> jak u płazów. Lokalizacja gruczołów to klucz diagnostyczny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pytanie mówi &quot;gromada kręgowców lądowych&quot; - Ryby mają gruczoły śluzowe, ale to <strong>nie kręgowce lądowe</strong>, więc automatycznie wykluczone z rozważań.</blockquote>"}]}