{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/10.3","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"10.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.3. (0-1)\nWykaż, że gruczoły jadowe odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu organizmu, którego\nbudowę skóry przedstawiono na zdjęciu.","answer":null,"answer_text":"10.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia […] informacje, […] wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] organizmy […], przedstawia\nzwiązki między strukturą a funkcją na\nróżnych poziomach organizacji życia […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n13. Porównanie struktur zwierząt\nodpowiedzialnych za realizację różnych\nczynności życiowych. Zdający:\n2) opisuje różne rodzaje powłok ciała\nzwierząt.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź, uwzględniającą rolę gruczołów jadowych w obronie przed\ndrapieżnikami.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nWydzielają one na powierzchnię skóry substancje toksyczne, które służą do obrony przed\ndrapieżnikami.\nGruczoły jadowe chronią przed pożarciem przez drapieżnika.\nJad może być trujący dla drapieżnika, który chciałby zjeść takiego płaza, dlatego chroni\ngo przed pożarciem.\nUwaga\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „pełnią funkcję ochronną”.\nZadanie 11. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia […] informacje, […] wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] organizmy […], przedstawia\nzwiązki między strukturą a funkcją na\nróżnych poziomach organizacji życia […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n12. Zwierzęta kręgowe. Zdający:\n1) wymienia cechy charakterystyczne ryb,\npłazów, gadów, ptaków i ssaków\nw powiązaniu ze środowiskiem i trybem życia.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające zmiany objętości klatki piersiowej,\na w konsekwencji worków powietrznych, co umożliwia wentylację płuc ptaków\npodczas spoczynku.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Dwuczęściowa budowa żeber umożliwia zmiany objętości klatki piersiowej, co powoduje\nzmiany objętości worków powietrznych i w konsekwencji wentylację płuc.\n• Połączenie obu części żeber za pomocą ruchomego stawu umożliwia zmiany objętości\nklatki piersiowej, wywołując zmiany objętości worków powietrznych, co powoduje\nnaprzemienne powstawanie podciśnienia i nadciśnienia wymuszających wentylację płuc.\n• Dzięki temu, że żebra mostkowe ptaków składają się z dwóch części, mogą następować\nzmiany w położeniu mostka i kręgosłupa względem siebie, co wywołuje zmiany objętości\nworków powietrznych, skutkiem czego jest przepływ powietrza przez płuca.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi dotyczących zmiany objętości płuc.\nZadanie 12. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Gruczoły jadowe wydzielają substancje toksyczne (jad), które chronią organizm przed drapieżnikami, umożliwiając mu przeżycie i rozmnażanie.**\n\nOrganizm na zdjęciu to **płaz** (żaba/ropucha) - ze względu na budowę skóry z gruczołami jadowymi i śluzowymi widocznymi w przekroju.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (funkcja obronna)\n\n**Krok 1 - Identyfikacja organizmu i jego sytuacji życiowej:**\nPłazy mają skórę nagą, pozbawioną łusek, piór i sierści → nie mają mechanicznych barier ochronnych. Są powolne i nie mogą uciec przed większością drapieżników.\n\n**Krok 2 - Co robią gruczoły jadowe:**\nGruczoły jadowe (homologiczne z gruczołami potowymi ssaków, ale wyspecjalizowane) syntetyzują i wydzielają toksyczne alkaloidów, bufoteniny lub innych związków chemicznych na powierzchnię skóry.\n\n**Krok 3 - Skutek biologiczny:**\nDrapieżnik chwytający płaza doznaje podrażnienia błon śluzowych / działania neurotoksycznego / silkiego smaku → uwalnia ofiarę i zapamiętuje ją jako niebezpieczną (warunkowanie awersyjne).\n\n**Wniosek (odpowiedź na \"wykaż\"):**\n> Bez gruczołów jadowych płaz byłby bezbronny wobec drapieżników → gruczoły jadowe **warunkują przeżycie osobnika**, co jest istotną rolą w funkcjonowaniu organizmu.\n\n## Sposób 2 - Argument przez kontrast (co by się stało BEZ gruczołów jadowych)\n\nTo klasyczna technika \"wykaż\" - pokazujesz, że usunięcie elementu niszczy funkcję:\n\n| Stan | Skutek |\n| Organizm z gruczołami jadowymi | Drapieżnik odpycha ofiarę po kontakcie z jadem → płaz przeżywa |\n| Organizm BEZ gruczołów jadowych | Brak chemicznej ochrony → łatwa ofiara → śmierć |\n\n**Wniosek kontrastowy:**\n> Gruczoły jadowe są **niezbędnym elementem obrony** organizmu przed drapieżnikami - ich brak bezpośrednio zagraża przeżyciu. To dowodzi ich istotnej roli.\n\n## Sposób 3 - Argument przez porównanie z innymi gruczołami skóry\n\nSkóra płaza zawiera **dwa typy gruczołów**:\n\n| Typ gruczołu | Funkcja |\n| Gruczoły śluzowe | Utrzymanie wilgotności skóry → oddychanie skórne |\n| **Gruczoły jadowe** | **Obrona chemiczna przed drapieżnikami** |\n\nOba typy pełnią **komplementarne, niezbędne funkcje** - śluzowe warunkują oddychanie, jadowe warunkują bezpieczeństwo. Obecność obu typów w skórze pokazuje, że gruczoły jadowe są integralnym elementem funkcjonowania organizmu, a nie przypadkową strukturą.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 10.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za poprawna odpowiedz uwzgledniajaca role gruczolow jadowych w obronie przed drapieznikami.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi zbyt ogolnych (np. \"pelnia funkcje ochronna\").\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość:\n- morfologii skóry płazów (gruczoły jadowe vs śluzowe)\n- funkcji obronnych układu powłokowego\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |\n| \"Gruczoły jadowe pomagają w trawieniu ofiary\" | Błąd merytoryczny - płazy nie posiadają gruczołów trawiennych w skórze; jad to obrona, nie trawienie |\n| \"Gruczoły jadowe są ważne, bo produkują wydzielinę\" | Zbyt ogólnie - klucz wymaga wskazania KONKRETNEJ roli (obrona przed drapieżnikami), samo \"produkcja wydzieliny\" nie jest argumentem |\n| \"Jad służy do polowania na ofiary\" | Błąd - płazy (żaby, ropuchy) są drapieżnikami łowiącymi owady językiem, a nie jadem; jad jest **obronny**, nie zaczepny |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pytanie brzmi \"**wykaż**\" - to nie jest pytanie \"wymień\". Musisz **zbudować argument**: struktura → funkcja → skutek biologiczny. Samo wyliczenie \"gruczoły jadowe chronią\" bez uzasadnienia DLACZEGO jest niewystarczające.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **gruczołów jadowych** (obrona) z **gruczołami śluzowymi** (utrzymanie wilgotności, oddychanie skórne) - oba widoczne na zdjęciu skóry płaza, ale pełnią ZUPEŁNIE inne funkcje!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie twierdzić, że płazy polują jadem - żaby chwytają pokarm językiem, nie jadem. Jad służy **wyłącznie do obrony**.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-10.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.3. (0-1)<br>Wykaż, że gruczoły jadowe odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu organizmu, którego<br>budowę skóry przedstawiono na zdjęciu.</p>","answer_text_html":"<p>10.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia […] informacje, […] wyjaśnia<br>zależności przyczynowo-skutkowe […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] organizmy […], przedstawia<br>związki między strukturą a funkcją na<br>różnych poziomach organizacji życia […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Porównanie struktur zwierząt</li></ol>\n<p>odpowiedzialnych za realizację różnych<br>czynności życiowych. Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje różne rodzaje powłok ciała</li></ol>\n<p>zwierząt.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną odpowiedź, uwzględniającą rolę gruczołów jadowych w obronie przed<br>drapieżnikami.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Wydzielają one na powierzchnię skóry substancje toksyczne, które służą do obrony przed<br>drapieżnikami.<br>Gruczoły jadowe chronią przed pożarciem przez drapieżnika.<br>Jad może być trujący dla drapieżnika, który chciałby zjeść takiego płaza, dlatego chroni<br>go przed pożarciem.<br>Uwaga<br>Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „pełnią funkcję ochronną”.<br>Zadanie 11. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia […] informacje, […] wyjaśnia<br>zależności przyczynowo-skutkowe […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] organizmy […], przedstawia<br>związki między strukturą a funkcją na<br>różnych poziomach organizacji życia […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta kręgowe. Zdający:</li><li>wymienia cechy charakterystyczne ryb,</li></ol>\n<p>płazów, gadów, ptaków i ssaków<br>w powiązaniu ze środowiskiem i trybem życia.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające zmiany objętości klatki piersiowej,<br>a w konsekwencji worków powietrznych, co umożliwia wentylację płuc ptaków<br>podczas spoczynku.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Dwuczęściowa budowa żeber umożliwia zmiany objętości klatki piersiowej, co powoduje<br>zmiany objętości worków powietrznych i w konsekwencji wentylację płuc.<br>• Połączenie obu części żeber za pomocą ruchomego stawu umożliwia zmiany objętości<br>klatki piersiowej, wywołując zmiany objętości worków powietrznych, co powoduje<br>naprzemienne powstawanie podciśnienia i nadciśnienia wymuszających wentylację płuc.<br>• Dzięki temu, że żebra mostkowe ptaków składają się z dwóch części, mogą następować<br>zmiany w położeniu mostka i kręgosłupa względem siebie, co wywołuje zmiany objętości<br>worków powietrznych, skutkiem czego jest przepływ powietrza przez płuca.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi dotyczących zmiany objętości płuc.<br>Zadanie 12. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Gruczoły jadowe wydzielają substancje toksyczne (jad), które chronią organizm przed drapieżnikami, umożliwiając mu przeżycie i rozmnażanie.</strong></p>\n<p>Organizm na zdjęciu to <strong>płaz</strong> (żaba/ropucha) - ze względu na budowę skóry z gruczołami jadowymi i śluzowymi widocznymi w przekroju.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (funkcja obronna)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Identyfikacja organizmu i jego sytuacji życiowej:</strong><br>Płazy mają skórę nagą, pozbawioną łusek, piór i sierści → nie mają mechanicznych barier ochronnych. Są powolne i nie mogą uciec przed większością drapieżników.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co robią gruczoły jadowe:</strong><br>Gruczoły jadowe (homologiczne z gruczołami potowymi ssaków, ale wyspecjalizowane) syntetyzują i wydzielają toksyczne alkaloidów, bufoteniny lub innych związków chemicznych na powierzchnię skóry.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Skutek biologiczny:</strong><br>Drapieżnik chwytający płaza doznaje podrażnienia błon śluzowych / działania neurotoksycznego / silkiego smaku → uwalnia ofiarę i zapamiętuje ją jako niebezpieczną (warunkowanie awersyjne).</p>\n<p><strong>Wniosek (odpowiedź na &quot;wykaż&quot;):</strong></p>\n<blockquote>Bez gruczołów jadowych płaz byłby bezbronny wobec drapieżników → gruczoły jadowe <strong>warunkują przeżycie osobnika</strong>, co jest istotną rolą w funkcjonowaniu organizmu.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Argument przez kontrast (co by się stało BEZ gruczołów jadowych)</h4>\n<p>To klasyczna technika &quot;wykaż&quot; - pokazujesz, że usunięcie elementu niszczy funkcję:</p>\n<p>| Stan | Skutek |<br>| Organizm z gruczołami jadowymi | Drapieżnik odpycha ofiarę po kontakcie z jadem → płaz przeżywa |<br>| Organizm BEZ gruczołów jadowych | Brak chemicznej ochrony → łatwa ofiara → śmierć |</p>\n<p><strong>Wniosek kontrastowy:</strong></p>\n<blockquote>Gruczoły jadowe są <strong>niezbędnym elementem obrony</strong> organizmu przed drapieżnikami - ich brak bezpośrednio zagraża przeżyciu. To dowodzi ich istotnej roli.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Argument przez porównanie z innymi gruczołami skóry</h4>\n<p>Skóra płaza zawiera <strong>dwa typy gruczołów</strong>:</p>\n<p>| Typ gruczołu | Funkcja |<br>| Gruczoły śluzowe | Utrzymanie wilgotności skóry → oddychanie skórne |<br>| <strong>Gruczoły jadowe</strong> | <strong>Obrona chemiczna przed drapieżnikami</strong> |</p>\n<p>Oba typy pełnią <strong>komplementarne, niezbędne funkcje</strong> - śluzowe warunkują oddychanie, jadowe warunkują bezpieczeństwo. Obecność obu typów w skórze pokazuje, że gruczoły jadowe są integralnym elementem funkcjonowania organizmu, a nie przypadkową strukturą.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 10.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawna odpowiedz uwzgledniajaca role gruczolow jadowych w obronie przed drapieznikami.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi zbyt ogolnych (np. &quot;pelnia funkcje ochronna&quot;).</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ul><li>morfologii skóry płazów (gruczoły jadowe vs śluzowe)</li><li>funkcji obronnych układu powłokowego</li></ul>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |<br>| &quot;Gruczoły jadowe pomagają w trawieniu ofiary&quot; | Błąd merytoryczny - płazy nie posiadają gruczołów trawiennych w skórze; jad to obrona, nie trawienie |<br>| &quot;Gruczoły jadowe są ważne, bo produkują wydzielinę&quot; | Zbyt ogólnie - klucz wymaga wskazania KONKRETNEJ roli (obrona przed drapieżnikami), samo &quot;produkcja wydzieliny&quot; nie jest argumentem |<br>| &quot;Jad służy do polowania na ofiary&quot; | Błąd - płazy (żaby, ropuchy) są drapieżnikami łowiącymi owady językiem, a nie jadem; jad jest <strong>obronny</strong>, nie zaczepny |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pytanie brzmi &quot;<strong>wykaż</strong>&quot; - to nie jest pytanie &quot;wymień&quot;. Musisz <strong>zbudować argument</strong>: struktura → funkcja → skutek biologiczny. Samo wyliczenie &quot;gruczoły jadowe chronią&quot; bez uzasadnienia DLACZEGO jest niewystarczające.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <strong>gruczołów jadowych</strong> (obrona) z <strong>gruczołami śluzowymi</strong> (utrzymanie wilgotności, oddychanie skórne) - oba widoczne na zdjęciu skóry płaza, ale pełnią ZUPEŁNIE inne funkcje!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie twierdzić, że płazy polują jadem - żaby chwytają pokarm językiem, nie jadem. Jad służy <strong>wyłącznie do obrony</strong>.</blockquote>"}]}