{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/12.3","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"12.3","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby poprawnie opisywały regulujące działanie\nmechanizmów fizjologicznych wpływających na pracę serca. Podkreśl w każdym nawiasie\nwłaściwe określenie.\nAdrenalina wydzielana przez nadnercza (zwalnia / przyśpiesza) pracę serca.\nWzrost temperatury ciała (hamuje / pobudza) aktywność układu bodźcowo-przewodzącego,\ndlatego gdy mamy gorączkę, nasze tętno jest (niższe / wyższe).\n1. Praca układu bodźcowo-przewodzącego podlega regulacji ze strony\nukładu nerwowego.\nP\nF\n2. Układ bodźcowo-przewodzący decyduje o częstotliwości i synchronizacji\nskurczów całego mięśnia sercowego.\nP\nF\n3. Praca układu bodźcowo-przewodzącego powoduje, że serce wyjęte\nz organizmu człowieka i umieszczone w płynie fizjologicznym nadal bije.\nP\nF\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"12.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje [ ],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[ ].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności; dostrzega związki między\nstrukturą a funkcją na każdym z tych\npoziomów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n2. Homeostaza organizmu człowieka.\nZdający:\n1) przedstawia mechanizmy i narządy\nodpowiedzialne za utrzymanie wybranych\nparametrów środowiska wewnętrznego\nna określonym poziomie […].\n6. Układ krwionośny. Zdający:\n1) charakteryzuje budowę serca i naczyń\nkrwionośnych, wskazuje ich cechy\nadaptacyjne do pełnionych funkcji.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n6) wyjaśnia działanie adrenaliny i podaje\nprzykłady sytuacji, w których jest ona\nwydzielana.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podkreślenie wszystkich właściwych określeń.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nAdrenalina wydzielana przez nadnercza (zwalnia / przyśpiesza) pracę serca.\nWzrost temperatury ciała (hamuje / pobudza) aktywność układu bodźcowo-przewodzącego,\ndlatego gdy mamy gorączkę, nasze tętno jest (niższe / wyższe).\nZadanie 13. (0-5)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Adrenalina wydzielana przez nadnercza **przyśpiesza** pracę serca.\n2. Wzrost temperatury ciała **pobudza** aktywność układu bodźcowo-przewodzącego, dlatego gdy mamy gorączkę, nasze tętno jest **wyższe**.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n### Zdanie 1: Adrenalina → przyśpiesza\n\n**Ścieżka receptorowa:**\n1. Rdzeń nadnerczy (część rdzenna) wydziela adrenalinę do krwi w sytuacjach stresowych (\"fight or flight\").\n2. Adrenalina wiąże się z receptorami **β₁-adrenergicznymi** w węźle zatokowo-przedsionkowym (SA).\n3. Wynik: wzrost częstości generowania impulsów przez węzeł SA → **tachykardia**.\n4. Dodatkowy efekt: wzrost siły skurczu mięśnia sercowego (efekt inotropowy dodatni).\n\n**Wniosek:** adrenalina → **przyśpiesza** pracę serca.\n\n### Zdanie 2: Wzrost temperatury → pobudza układ bodźcowo-przewodzący → tętno wyższe\n\n**Ścieżka termiczna:**\n1. Komórki węzła SA (rozrusznik serca) spontanicznie depolaryzują się dzięki wolnemu napływowi jonów \\(\\ce{Na+}\\) i \\(\\ce{Ca^{2+}}\\) (prąd \"funny\" / If).\n2. Wyższa temperatura **przyspiesza kinetykę** kanałów jonowych (zgodnie z regułą Van't Hoffa - każde +10°C ≈ 2× szybsze reakcje enzymatyczne i jonowe).\n3. Szybsza depolaryzacja spontaniczna węzła SA → skrócenie interwału R-R → **wyższe tętno**.\n4. Przy gorączce (np. 39°C) tętno może wzrosnąć z 70 do 100+ uderzeń/min.\n\n**Wniosek:** wzrost temperatury → **pobudza** układ bodźcowo-przewodzący → tętno **wyższe**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja + analogia układu autonomicznego\n\nMechanizmy regulacji pracy serca dzielimy na:\n\n| Mechanizm | Efekt na serce | Przykład |\n| Układ współczulny (adrenalina, noradrenalina) | ↑ tętno, ↑ siła skurczu | stres, wysiłek |\n| Układ przywspółczulny (acetylocholina, n. błędny) | ↓ tętno | odpoczynek, sen |\n| Wzrost temperatury | ↑ tętno (bezpośrednio w węźle SA) | gorączka |\n| Spadek temperatury | ↓ tętno | hipotermia |\n\nAdrenalina jest \"ambasadorem\" układu **współczulnego** - i tak jak każdy sygnał współczulny: **przyśpiesza**.\n\nGorączka działa **bezpośrednio** na węzeł SA (nie przez układ autonomiczny!) - temperatura fizycznie zmienia kinetykę kanałów jonowych → **pobudza** → tętno **wyższe**.\n\nEliminacja błędu dla zdania 2: gdyby temperatura *hamowała* układ bodźcowo-przewodzący, przy gorączce tętno by *spadało* - co jest sprzeczne z obserwacją kliniczną (tachykardia przy gorączce to jeden z podstawowych objawów klinicznych).\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie z obserwacji klinicznych\n\n**Zdanie 1:**\nIniekcja adrenaliny (np. w anafilaksji, resuscytacji) **przyspiesza i wzmacnia** uderzenia serca - to efekt terapeutyczny (dlatego adrenalina jest lekiem w NZK). Gdyby *zwalniała*, byłaby kontraindykowana w resuscytacji. → **przyśpiesza** ✓\n\n**Zdanie 2:**\nObserwacja kliniczna: pacjent z gorączką 38°C ma tętno ~90/min, z gorączką 40°C tętno ~110/min (przybliżona zasada: każdy 1°C powyżej normy → ok. +10 uderzeń/min). Gorączka → tachykardia = wyższe tętno → układ bodźcowo-przewodzący musiał zostać **pobudzony**, nie zahamowany. → **pobudza** → tętno **wyższe** ✓\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 12.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za podkreslenie WSZYSTKICH wlasciwych okreslen: adrenalina **przyspiesza** prace serca; wzrost temperatury **pobudza** aktywnosc ukladu bodzcowo-przewodzacego, dlatego przy goraczce tetno jest **wyzsze**.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmów fizjologicznych regulacji pracy serca (receptory adrenergiczne, automatyzm węzła SA, wpływ temperatury na kinetykę jonową).\n\n> 📖 Przy zadaniach o adrenalininie warto pamiętać, że karta wzorów **nie zawiera szlaków receptorowych** - to wiedza \"z głowy\" z działu: regulacja nerwowo-hormonalna.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant (błędny) | Typowy błąd ucznia |\n| Adrenalina → *zwalnia* | Mylenie adrenaliny z acetylocholiną (nerwu błędnego). Uczeń wie, że serce można spowolnić nerwem błędnym (parasympatyk), ale to acetylocholina, nie adrenalina. |\n| Wzrost temperatury → *hamuje* | Intuicja odwrotna: uczeń myśli \"gorączka osłabia organizm → zwalnia serce\". Błąd: gorączka osłabia ogólną wydolność, ale **bezpośrednio** na węzeł SA działa pobudzająco. |\n| Przy gorączce tętno jest *niższe* | Konsekwencja błędu powyżej. Gdyby temperatura hamowała, tętno by spadało - co nie zgadza się z kliniką. Bradykardia przy gorączce to objaw patologiczny (np. dur brzuszny - wyjątek, nie reguła!). |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie myl adrenaliny (nadnercza, współczulna) z acetylocholiną (nerw błędny, przywspółczulna) - obie regulują serce, ale w PRZECIWNYCH kierunkach!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Wpływ temperatury na węzeł SA jest **bezpośredni** (termiczny, kinezja kanałów), a nie przez układ nerwowy - to pułapka dla uczniów, którzy szukają \"receptora nerwowego\" dla temperatury.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie jest za 1 pkt bez podpunktów - **wszystkie 3 wybory** muszą być poprawne. Nie ma \"połówek\" punktu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Dur brzuszny (*Salmonella typhi*) to klasyczny wyjątek: gorączka + bradykardia (objaw Fageta) - ale to wyjątek patologiczny, nie reguła fizjologiczna. Na maturze odpowiadasz zgodnie z regułą ogólną.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-12.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 12.3. (0-1)<br>Uzupełnij poniższe zdania tak, aby poprawnie opisywały regulujące działanie<br>mechanizmów fizjologicznych wpływających na pracę serca. Podkreśl w każdym nawiasie<br>właściwe określenie.<br>Adrenalina wydzielana przez nadnercza (zwalnia / przyśpiesza) pracę serca.<br>Wzrost temperatury ciała (hamuje / pobudza) aktywność układu bodźcowo-przewodzącego,<br>dlatego gdy mamy gorączkę, nasze tętno jest (niższe / wyższe).</p>\n<ol><li>Praca układu bodźcowo-przewodzącego podlega regulacji ze strony</li></ol>\n<p>układu nerwowego.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Układ bodźcowo-przewodzący decyduje o częstotliwości i synchronizacji</li></ol>\n<p>skurczów całego mięśnia sercowego.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Praca układu bodźcowo-przewodzącego powoduje, że serce wyjęte</li></ol>\n<p>z organizmu człowieka i umieszczone w płynie fizjologicznym nadal bije.<br>P<br>F<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>12.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje [ ],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe<br>[ ].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych poziomach<br>złożoności; dostrzega związki między<br>strukturą a funkcją na każdym z tych<br>poziomów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Homeostaza organizmu człowieka.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia mechanizmy i narządy</li></ol>\n<p>odpowiedzialne za utrzymanie wybranych<br>parametrów środowiska wewnętrznego<br>na określonym poziomie […].</p>\n<ol><li>Układ krwionośny. Zdający:</li><li>charakteryzuje budowę serca i naczyń</li></ol>\n<p>krwionośnych, wskazuje ich cechy<br>adaptacyjne do pełnionych funkcji.</p>\n<ol><li>Układ dokrewny. Zdający:</li><li>wyjaśnia działanie adrenaliny i podaje</li></ol>\n<p>przykłady sytuacji, w których jest ona<br>wydzielana.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podkreślenie wszystkich właściwych określeń.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Adrenalina wydzielana przez nadnercza (zwalnia / przyśpiesza) pracę serca.<br>Wzrost temperatury ciała (hamuje / pobudza) aktywność układu bodźcowo-przewodzącego,<br>dlatego gdy mamy gorączkę, nasze tętno jest (niższe / wyższe).<br>Zadanie 13. (0-5)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Adrenalina wydzielana przez nadnercza <strong>przyśpiesza</strong> pracę serca.</li><li>Wzrost temperatury ciała <strong>pobudza</strong> aktywność układu bodźcowo-przewodzącego, dlatego gdy mamy gorączkę, nasze tętno jest <strong>wyższe</strong>.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<h5>Zdanie 1: Adrenalina → przyśpiesza</h5>\n<p><strong>Ścieżka receptorowa:</strong></p>\n<ol><li>Rdzeń nadnerczy (część rdzenna) wydziela adrenalinę do krwi w sytuacjach stresowych (&quot;fight or flight&quot;).</li><li>Adrenalina wiąże się z receptorami <strong>β₁-adrenergicznymi</strong> w węźle zatokowo-przedsionkowym (SA).</li><li>Wynik: wzrost częstości generowania impulsów przez węzeł SA → <strong>tachykardia</strong>.</li><li>Dodatkowy efekt: wzrost siły skurczu mięśnia sercowego (efekt inotropowy dodatni).</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> adrenalina → <strong>przyśpiesza</strong> pracę serca.</p>\n<h5>Zdanie 2: Wzrost temperatury → pobudza układ bodźcowo-przewodzący → tętno wyższe</h5>\n<p><strong>Ścieżka termiczna:</strong></p>\n<ol><li>Komórki węzła SA (rozrusznik serca) spontanicznie depolaryzują się dzięki wolnemu napływowi jonów <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>N</mi><mi>a</mi><mo>&#x0002B;</mo></mrow></mrow></math> i <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>C</mi><msup><mi>a</mi><mrow><mn>2</mn><mo>&#x0002B;</mo></mrow></msup></mrow></mrow></math> (prąd &quot;funny&quot; / If).</li><li>Wyższa temperatura <strong>przyspiesza kinetykę</strong> kanałów jonowych (zgodnie z regułą Van&#x27;t Hoffa - każde +10°C ≈ 2× szybsze reakcje enzymatyczne i jonowe).</li><li>Szybsza depolaryzacja spontaniczna węzła SA → skrócenie interwału R-R → <strong>wyższe tętno</strong>.</li><li>Przy gorączce (np. 39°C) tętno może wzrosnąć z 70 do 100+ uderzeń/min.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> wzrost temperatury → <strong>pobudza</strong> układ bodźcowo-przewodzący → tętno <strong>wyższe</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja + analogia układu autonomicznego</h4>\n<p>Mechanizmy regulacji pracy serca dzielimy na:</p>\n<p>| Mechanizm | Efekt na serce | Przykład |<br>| Układ współczulny (adrenalina, noradrenalina) | ↑ tętno, ↑ siła skurczu | stres, wysiłek |<br>| Układ przywspółczulny (acetylocholina, n. błędny) | ↓ tętno | odpoczynek, sen |<br>| Wzrost temperatury | ↑ tętno (bezpośrednio w węźle SA) | gorączka |<br>| Spadek temperatury | ↓ tętno | hipotermia |</p>\n<p>Adrenalina jest &quot;ambasadorem&quot; układu <strong>współczulnego</strong> - i tak jak każdy sygnał współczulny: <strong>przyśpiesza</strong>.</p>\n<p>Gorączka działa <strong>bezpośrednio</strong> na węzeł SA (nie przez układ autonomiczny!) - temperatura fizycznie zmienia kinetykę kanałów jonowych → <strong>pobudza</strong> → tętno <strong>wyższe</strong>.</p>\n<p>Eliminacja błędu dla zdania 2: gdyby temperatura <em>hamowała</em> układ bodźcowo-przewodzący, przy gorączce tętno by <em>spadało</em> - co jest sprzeczne z obserwacją kliniczną (tachykardia przy gorączce to jeden z podstawowych objawów klinicznych).</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie z obserwacji klinicznych</h4>\n<p><strong>Zdanie 1:</strong><br>Iniekcja adrenaliny (np. w anafilaksji, resuscytacji) <strong>przyspiesza i wzmacnia</strong> uderzenia serca - to efekt terapeutyczny (dlatego adrenalina jest lekiem w NZK). Gdyby <em>zwalniała</em>, byłaby kontraindykowana w resuscytacji. → <strong>przyśpiesza</strong> ✓</p>\n<p><strong>Zdanie 2:</strong><br>Obserwacja kliniczna: pacjent z gorączką 38°C ma tętno ~90/min, z gorączką 40°C tętno ~110/min (przybliżona zasada: każdy 1°C powyżej normy → ok. +10 uderzeń/min). Gorączka → tachykardia = wyższe tętno → układ bodźcowo-przewodzący musiał zostać <strong>pobudzony</strong>, nie zahamowany. → <strong>pobudza</strong> → tętno <strong>wyższe</strong> ✓</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 12.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podkreslenie WSZYSTKICH wlasciwych okreslen: adrenalina <strong>przyspiesza</strong> prace serca; wzrost temperatury <strong>pobudza</strong> aktywnosc ukladu bodzcowo-przewodzacego, dlatego przy goraczce tetno jest <strong>wyzsze</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmów fizjologicznych regulacji pracy serca (receptory adrenergiczne, automatyzm węzła SA, wpływ temperatury na kinetykę jonową).</p>\n<blockquote>📖 Przy zadaniach o adrenalininie warto pamiętać, że karta wzorów <strong>nie zawiera szlaków receptorowych</strong> - to wiedza &quot;z głowy&quot; z działu: regulacja nerwowo-hormonalna.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant (błędny) | Typowy błąd ucznia |<br>| Adrenalina → <em>zwalnia</em> | Mylenie adrenaliny z acetylocholiną (nerwu błędnego). Uczeń wie, że serce można spowolnić nerwem błędnym (parasympatyk), ale to acetylocholina, nie adrenalina. |<br>| Wzrost temperatury → <em>hamuje</em> | Intuicja odwrotna: uczeń myśli &quot;gorączka osłabia organizm → zwalnia serce&quot;. Błąd: gorączka osłabia ogólną wydolność, ale <strong>bezpośrednio</strong> na węzeł SA działa pobudzająco. |<br>| Przy gorączce tętno jest <em>niższe</em> | Konsekwencja błędu powyżej. Gdyby temperatura hamowała, tętno by spadało - co nie zgadza się z kliniką. Bradykardia przy gorączce to objaw patologiczny (np. dur brzuszny - wyjątek, nie reguła!). |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie myl adrenaliny (nadnercza, współczulna) z acetylocholiną (nerw błędny, przywspółczulna) - obie regulują serce, ale w PRZECIWNYCH kierunkach!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Wpływ temperatury na węzeł SA jest <strong>bezpośredni</strong> (termiczny, kinezja kanałów), a nie przez układ nerwowy - to pułapka dla uczniów, którzy szukają &quot;receptora nerwowego&quot; dla temperatury.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie jest za 1 pkt bez podpunktów - <strong>wszystkie 3 wybory</strong> muszą być poprawne. Nie ma &quot;połówek&quot; punktu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Dur brzuszny (<em>Salmonella typhi</em>) to klasyczny wyjątek: gorączka + bradykardia (objaw Fageta) - ale to wyjątek patologiczny, nie reguła fizjologiczna. Na maturze odpowiadasz zgodnie z regułą ogólną.</blockquote>"}]}