{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/13.2","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"13.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych informacji określ, czy TSH jest hormonem steroidowym,\nczy jest hormonem białkowym. Odpowiedź uzasadnij.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.1.\n12.2.\n12.3.\n13.1.\n13.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"13.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia […] informacje […], wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe […].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności; dostrzega związki między\nstrukturą a funkcją na każdym z tych\npoziomów.\nV Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n1) klasyfikuje hormony według kryterium\nbudowy chemicznej […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne określenie, że TSH należy do hormonów białkowych, wraz\nz uzasadnieniem odnoszącym się do sposobu oddziaływania TSH na komórki docelowe\n(poprzez receptor błonowy) lub do braku przenikania hormonów białkowych przez\nbłonę komórkową.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nTSH jest hormonem białkowym, ponieważ łączy się z receptorem na powierzchni\nkomórki.\nTSH jest hormonem białkowym, ponieważ nie wnika do wnętrza komórki.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**TSH jest hormonem białkowym** (glikoproteiną złożoną z dwóch podjednostek α i β zbudowanych z aminokwasów).\n\n**Uzasadnienie:** TSH nie może przenikać przez dwuwarstwę lipidową błony komórkowej (jest hydrofilowy), dlatego wiąże się z receptorami na powierzchni błony komórkowej komórek tarczycy i działa za pośrednictwem wtórnych przekaźników (np. cAMP).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm działania hormonu (kryterium receptor + błona)\n\nKluczowe rozróżnienie hormonów opiera się na tym, **gdzie znajduje się receptor**:\n\n| Cecha | Hormon białkowy | Hormon steroidowy |\n| Budowa chemiczna | Aminokwasy (polipeptyd / glikoproteina) | Pochodna cholesterolu (lipid) |\n| Rozpuszczalność | Hydrofilowy - **NIE** przenika błony | Hydrofobowy - **przenika** przez błonę |\n| Receptor | Na **zewnętrznej** powierzchni błony | **Wewnątrz** komórki (cytoplazma / jądro) |\n| Przekaźnik | Wtórne przekaźniki (np. cAMP, IP₃) | Brak - hormone-receptor complex działa bezpośrednio na DNA |\n\n**TSH** - w treści zadania wskazano, że wiąże się z receptorem **na powierzchni błony** komórek tarczycy → jest **hydrofilowy** → nie pochodzi od cholesterolu → **jest hormonem białkowym (glikoproteiną)**.\n\n## Sposób 2 - Budowa chemiczna i miejsce syntezy\n\n**Krok 1 - skąd pochodzi TSH?**\nTSH (tyreotropina) jest wydzielana przez **przysadkę mózgową (płat przedni)**. Gruczoł ten wytwarza hormony **peptydowe i glikoproteinowe**, nie steroidowe (hormony steroidowe produkują: kora nadnerczy, gonady).\n\n**Krok 2 - z czego zbudowany jest TSH?**\nTSH = glikoproteina złożona z:\n- podjednostki **α** (wspólna z LH, FSH, hCG)\n- podjednostki **β** (specyficzna - decyduje o aktywności biologicznej)\n\nObie podjednostki zbudowane są z **aminokwasów** → to polipeptydy → **hormony białkowe**.\n\n**Krok 3 - eliminacja: czy może być steroidem?**\nHormony steroidowe (kortyzol, testosteron, estrogen, aldosteron) **wszystkie** są pochodną cholesterolu i produkowane przez komórki posiadające gładką siateczkę śródplazmatyczną (SER) z bogatym enzymatem steroidogenicznym. Przysadka mózgowa tego nie robi - **wykluczone**.\n\n> **Wniosek:** TSH = hormon białkowy (glikoproteina), ponieważ jest zbudowany z aminokwasów i nie może przeniknąć przez dwuwarstwę lipidową - działa przez receptor błonowy.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie z danych z treści zadania (strategia egzaminacyjna)\n\nNa maturze zadanie 13.2 mówi „**na podstawie przedstawionych informacji**\" - to sygnał, że **odpowiedź musi wynikać z tekstu/schematu**, a nie tylko z pamięci.\n\nTypowe informacje podane w arkuszu, z których uczeń może wnioskować:\n\n| Informacja z treści zadania | Co z niej wynika |\n| „TSH wiąże się z receptorem na powierzchni błony komórkowej\" | Jest hydrofilowy → nie przenika błony → NIE steroid |\n| „TSH pobudza tarczycę do wydzielania T3 i T4\" | Musi działać przez receptor błonowy + wtórny przekaźnik |\n| „TSH jest produkowany przez przysadkę mózgową\" | Przysadka wytwarza hormony peptydowe/glikoproteinowe |\n| „Wydzielanie TSH jest regulowane przez TRH (tripeptyd)\" | Oś podwzgórze-przysadka operuje na peptydach → TSH też peptyd |\n\n**Strategia maturalna:** Jeśli w tekście zadania pojawia się wzmianka o **receptorze na błonie** lub **braku możliwości wnikania do komórki** → to wystarczy jako uzasadnienie dla hormonu białkowego.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 13.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za poprawne okreslenie, ze TSH nalezy do hormonow **bialkowych**, wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do dzialania przez receptor blonowy LUB do braku przenikania hormonow bialkowych przez blone komorkowa.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów CKE** - wystarczy znajomość:\n1. Definicji hormonów białkowych vs steroidowych\n2. Mechanizmu działania hormonów (receptor błonowy vs wewnątrzkomórkowy)\n\n> 📖 Gdyby zadanie dotyczyło np. obliczania stężenia lub ciśnienia osmotycznego - użylibyśmy karty. Tu wystarczy biologia komórkowa z pamięci.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Mylenie TSH z hormonami tarczycy - T3 (trijodotyronina) i T4 (tyroksyna) **NIE są** białkowe - są pochodnymi aminokwasu tyrozyny (ale nie polipeptydami) i przenikają przez błonę. TSH to zupełnie inny hormon (stymuluje tarczycę, sam nie jest produkowany przez tarczycę).\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Samo napisanie „TSH jest hormonem białkowym\" BEZ uzasadnienia = **0 punktów** - klucz CKE wymaga uzasadnienia (1 pkt to klasyfikacja + powód).\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Nie pisz „bo jest polarne\" - to zbyt ogólne. Pisz konkretnie: „**nie przenika przez dwuwarstwę lipidową błony komórkowej**\" lub „**wiąże się z receptorem na powierzchni błony**\" - to są sformułowania akceptowane przez egzaminatorów CKE.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4:** Hormony steroidowe ≠ wszystkie hormony lipidowe. Pamiętaj: prostaglandyny też są lipidowe, ale to nie steroidy. Na maturze zazwyczaj kontrast to **białkowe vs steroidowe** - trzymaj się tej dychotomii.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-13.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13.2. (0-1)<br>Na podstawie przedstawionych informacji określ, czy TSH jest hormonem steroidowym,<br>czy jest hormonem białkowym. Odpowiedź uzasadnij.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>12.1.<br>12.2.<br>12.3.<br>13.1.<br>13.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>13.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia […] informacje […], wyjaśnia<br>zależności przyczynowo-skutkowe […].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych poziomach<br>złożoności; dostrzega związki między<br>strukturą a funkcją na każdym z tych<br>poziomów.<br>V Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ dokrewny. Zdający:</li><li>klasyfikuje hormony według kryterium</li></ol>\n<p>budowy chemicznej […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne określenie, że TSH należy do hormonów białkowych, wraz<br>z uzasadnieniem odnoszącym się do sposobu oddziaływania TSH na komórki docelowe<br>(poprzez receptor błonowy) lub do braku przenikania hormonów białkowych przez<br>błonę komórkową.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>TSH jest hormonem białkowym, ponieważ łączy się z receptorem na powierzchni<br>komórki.<br>TSH jest hormonem białkowym, ponieważ nie wnika do wnętrza komórki.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>TSH jest hormonem białkowym</strong> (glikoproteiną złożoną z dwóch podjednostek α i β zbudowanych z aminokwasów).</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> TSH nie może przenikać przez dwuwarstwę lipidową błony komórkowej (jest hydrofilowy), dlatego wiąże się z receptorami na powierzchni błony komórkowej komórek tarczycy i działa za pośrednictwem wtórnych przekaźników (np. cAMP).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm działania hormonu (kryterium receptor + błona)</h4>\n<p>Kluczowe rozróżnienie hormonów opiera się na tym, <strong>gdzie znajduje się receptor</strong>:</p>\n<p>| Cecha | Hormon białkowy | Hormon steroidowy |<br>| Budowa chemiczna | Aminokwasy (polipeptyd / glikoproteina) | Pochodna cholesterolu (lipid) |<br>| Rozpuszczalność | Hydrofilowy - <strong>NIE</strong> przenika błony | Hydrofobowy - <strong>przenika</strong> przez błonę |<br>| Receptor | Na <strong>zewnętrznej</strong> powierzchni błony | <strong>Wewnątrz</strong> komórki (cytoplazma / jądro) |<br>| Przekaźnik | Wtórne przekaźniki (np. cAMP, IP₃) | Brak - hormone-receptor complex działa bezpośrednio na DNA |</p>\n<p><strong>TSH</strong> - w treści zadania wskazano, że wiąże się z receptorem <strong>na powierzchni błony</strong> komórek tarczycy → jest <strong>hydrofilowy</strong> → nie pochodzi od cholesterolu → <strong>jest hormonem białkowym (glikoproteiną)</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Budowa chemiczna i miejsce syntezy</h4>\n<p><strong>Krok 1 - skąd pochodzi TSH?</strong><br>TSH (tyreotropina) jest wydzielana przez <strong>przysadkę mózgową (płat przedni)</strong>. Gruczoł ten wytwarza hormony <strong>peptydowe i glikoproteinowe</strong>, nie steroidowe (hormony steroidowe produkują: kora nadnerczy, gonady).</p>\n<p><strong>Krok 2 - z czego zbudowany jest TSH?</strong><br>TSH = glikoproteina złożona z:</p>\n<ul><li>podjednostki <strong>α</strong> (wspólna z LH, FSH, hCG)</li><li>podjednostki <strong>β</strong> (specyficzna - decyduje o aktywności biologicznej)</li></ul>\n<p>Obie podjednostki zbudowane są z <strong>aminokwasów</strong> → to polipeptydy → <strong>hormony białkowe</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 3 - eliminacja: czy może być steroidem?</strong><br>Hormony steroidowe (kortyzol, testosteron, estrogen, aldosteron) <strong>wszystkie</strong> są pochodną cholesterolu i produkowane przez komórki posiadające gładką siateczkę śródplazmatyczną (SER) z bogatym enzymatem steroidogenicznym. Przysadka mózgowa tego nie robi - <strong>wykluczone</strong>.</p>\n<blockquote><strong>Wniosek:</strong> TSH = hormon białkowy (glikoproteina), ponieważ jest zbudowany z aminokwasów i nie może przeniknąć przez dwuwarstwę lipidową - działa przez receptor błonowy.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie z danych z treści zadania (strategia egzaminacyjna)</h4>\n<p>Na maturze zadanie 13.2 mówi „<strong>na podstawie przedstawionych informacji</strong>&quot; - to sygnał, że <strong>odpowiedź musi wynikać z tekstu/schematu</strong>, a nie tylko z pamięci.</p>\n<p>Typowe informacje podane w arkuszu, z których uczeń może wnioskować:</p>\n<p>| Informacja z treści zadania | Co z niej wynika |<br>| „TSH wiąże się z receptorem na powierzchni błony komórkowej&quot; | Jest hydrofilowy → nie przenika błony → NIE steroid |<br>| „TSH pobudza tarczycę do wydzielania T3 i T4&quot; | Musi działać przez receptor błonowy + wtórny przekaźnik |<br>| „TSH jest produkowany przez przysadkę mózgową&quot; | Przysadka wytwarza hormony peptydowe/glikoproteinowe |<br>| „Wydzielanie TSH jest regulowane przez TRH (tripeptyd)&quot; | Oś podwzgórze-przysadka operuje na peptydach → TSH też peptyd |</p>\n<p><strong>Strategia maturalna:</strong> Jeśli w tekście zadania pojawia się wzmianka o <strong>receptorze na błonie</strong> lub <strong>braku możliwości wnikania do komórki</strong> → to wystarczy jako uzasadnienie dla hormonu białkowego.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 13.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne okreslenie, ze TSH nalezy do hormonow <strong>bialkowych</strong>, wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do dzialania przez receptor blonowy LUB do braku przenikania hormonow bialkowych przez blone komorkowa.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów CKE</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ol><li>Definicji hormonów białkowych vs steroidowych</li><li>Mechanizmu działania hormonów (receptor błonowy vs wewnątrzkomórkowy)</li></ol>\n<blockquote>📖 Gdyby zadanie dotyczyło np. obliczania stężenia lub ciśnienia osmotycznego - użylibyśmy karty. Tu wystarczy biologia komórkowa z pamięci.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Mylenie TSH z hormonami tarczycy - T3 (trijodotyronina) i T4 (tyroksyna) <strong>NIE są</strong> białkowe - są pochodnymi aminokwasu tyrozyny (ale nie polipeptydami) i przenikają przez błonę. TSH to zupełnie inny hormon (stymuluje tarczycę, sam nie jest produkowany przez tarczycę).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Samo napisanie „TSH jest hormonem białkowym&quot; BEZ uzasadnienia = <strong>0 punktów</strong> - klucz CKE wymaga uzasadnienia (1 pkt to klasyfikacja + powód).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Nie pisz „bo jest polarne&quot; - to zbyt ogólne. Pisz konkretnie: „<strong>nie przenika przez dwuwarstwę lipidową błony komórkowej</strong>&quot; lub „<strong>wiąże się z receptorem na powierzchni błony</strong>&quot; - to są sformułowania akceptowane przez egzaminatorów CKE.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4:</strong> Hormony steroidowe ≠ wszystkie hormony lipidowe. Pamiętaj: prostaglandyny też są lipidowe, ale to nie steroidy. Na maturze zazwyczaj kontrast to <strong>białkowe vs steroidowe</strong> - trzymaj się tej dychotomii.</blockquote>"}]}