{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/13.3","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"13.3","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.3. (0-2)\nPodaj nazwę gruczołu dokrewnego wydzielającego do krwi TSH oraz nazwę hormonu\nuwalnianego z tarczycy po pobudzeniu przez TSH, i określ wpływ hormonu tarczycy\nna oddychanie wewnątrzkomórkowe organizmu.\nNazwa gruczołu dokrewnego:\nNazwa hormonu:\nWpływ hormonu tarczycy na oddychanie wewnątrzkomórkowe:","answer":null,"answer_text":"13.3. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego\nna różnych poziomach złożoności,\ndostrzega związki między strukturą\na funkcją na każdym z tych poziomów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n2) wymienia gruczoły dokrewne, podaje ich\nlokalizację i przedstawia ich rolę w regulacji\nprocesów życiowych,\n3) wyjaśnia mechanizmy homeostazy (w tym\nmechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego)\ni ilustruje przykładami wpływ hormonów na jej\nutrzymanie,\n4) wykazuje nadrzędną rolę podwzgórza\ni przysadki mózgowej w regulacji hormonalnej\n(opisuje mechanizm sprzężenia zwrotnego\nmiędzy przysadką mózgową a gruczołem\npodległym na przykładzie tarczycy).\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie poprawnej nazwy gruczołu dokrewnego wydzielającego do krwi TSH oraz\npodanie poprawnej nazwy hormonu wydzielanego przez komórki tarczycy\npo pobudzeniu przez TSH wraz z prawidłowym określeniem jego wpływu na\noddychanie wewnątrzkomórkowe.\n1 p. - za podanie poprawnej nazw gruczołu dokrewnego i hormonu lub poprawnej nazwy\nhormonu i jego działania.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nNazwa gruczołu dokrewnego: przysadka / przysadka mózgowa / przedni płat przysadki.\nNazwa hormonu: tyroksyna / trijodotyronina / trójjodotyronina / tetrajodotyronina.\nWpływ hormonu tarczycy na oddychanie wewnątrzkomórkowe: wzrost intensywności\noddychania komórkowego. / wzrost poziomu metabolizmu. / wzmożone zużycie tlenu. /\nwzrost wytwarzania ciepła. / wzrost produkcji ATP w komórkach.\nUwaga:\nUznaje się symbole „T4” oraz „T3” jako nazwy hormonów.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Gruczoł wydzielający TSH:** przysadka mózgowa (adenohipofiza / płat przedni przysadki)\n- **Hormon tarczycy wydzielany po pobudzeniu przez TSH:** tyroksyna (T4) / trijodotyronina (T3)\n- **Wpływ na oddychanie wewnątrzkomórkowe:** hormony tarczycy **nasilają (przyspieszają, intensyfikują) oddychanie wewnątrzkomórkowe** - zwiększają tempo utleniania substratów i zużycia tlenu w komórkach\n\n## Sposób 1 - Oś podwzgórze-przysadka-tarczyca krok po kroku\n\nKlasyczna oś regulacji hormonalnej (HPT axis):\n\n1. **Podwzgórze** → wydziela TRH (tyreoliberyna) do żyły wrotnej przysadki\n2. **Przysadka mózgowa** (płat przedni = adenohipofiza) → komórki tyreotropowe wydzielają **TSH** (tyreotropina) do krwi\n3. **Tarczyca** → pod wpływem TSH folikularne komórki tarczycy syntetyzują i uwalniają:\n- **tyroksyna (T4)** - forma główna (ok. 80% wydzielanej ilości)\n- **trijodotyronina (T3)** - forma aktywniejsza biologicznie\n4. **Efekt na komórki:** tyroksyna/T3 wiąże się z receptorami jądrowymi → aktywuje geny kodujące enzymy łańcucha oddechowego → **wzrost aktywności mitochondriów**, wzrost zużycia \\(\\ce{O2}\\), wzrost produkcji \\(\\ce{ATP}\\) i ciepła\n\n**Kluczowy wniosek do odpowiedzi:** hormony tarczycy działają **kalorygennie** - zwiększają podstawową przemianę materii (BMR) poprzez intensyfikację oddychania wewnątrzkomórkowego.\n\n## Sposób 2 - Logika pytania (eliminacja mylących pojęć)\n\nTo zadanie sprawdza rozróżnienie **gruczołu wydzielającego TSH** od **tarczycy**:\n\n| Pytanie | Pułapka | Poprawna odpowiedź |\n| Kto wydziela TSH? | Uczeń myli: tarczyca wydziela TSH (odwrócona oś!) | **Przysadka** wydziela TSH; tarczyca jest *odbiorcą* TSH |\n| Co wydziela tarczyca po TSH? | Uczeń pisze \"TSH\" lub \"TRH\" - to nie tarczyca! | **Tyroksyna (T4)** / trijodotyronina (T3) |\n| Wpływ na oddychanie? | Uczeń pisze \"hamuje\" - mylenie z insuliną/glukagonem | **Nasila** - hormony tarczycy = \"gaz do dechy\" metabolizmu |\n\nTyroksyna **nie hamuje** oddychania - jest wręcz przeciwnie. Niedobór tyroksyny (niedoczynność tarczycy) skutkuje spowolnieniem metabolizmu: senność, niska temperatura ciała, osłabienie. To empiryczny dowód na kierunek działania.\n\n## Sposób 3 - Mechanizm molekularny (dlaczego tyroksyna nasila oddychanie)\n\nTyroksyna (T3 po dejodynacji z T4 w tkankach):\n\n1. **Wnika do komórki** (jest lipofilna) → transportowana do jądra komórkowego\n2. **Wiąże receptor jądrowy TRβ/TRα** → kompleks T3-receptor działa jako czynnik transkrypcyjny\n3. **Aktywuje ekspresję genów:**\n- enzymy cyklu Krebsa (np. dehydrogenaza pirogronianowa)\n- białka łańcucha oddechowego (kompleksy I-IV mitochondriów)\n- białko UCP1 (termogenina - oddychanie \"bezsprzężone\", ciepło bez ATP)\n4. **Efekt netto:** więcej enzymów oddechowych → większy przepływ elektronów → więcej \\(\\ce{O2}\\) zużytego → więcej \\(\\ce{ATP}\\) i ciepła\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - Hydroliza ATP:**\n> \\[\\ce{ATP + H2O -> ADP + P_i + energia}\\]\n> W tym zadaniu nie stosujemy wzoru bezpośrednio, ale mechanizm tyroksyny jest powiązany z produkcją ATP w łańcuchu oddechowym - warto znać ten wzór dla kontekstu biochemicznego.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 13.3 (0-2 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **2 pkt** - za podanie poprawnej nazwy gruczolu (przysadka) wydzielajacego TSH ORAZ nazwy hormonu tarczycy (tyroksyna/T4 lub trijodotyronina/T3) wraz z poprawnym okresleniem jego wplywu na oddychanie wewnatrzkomorkowe.\n> - **1 pkt** - za podanie poprawnej nazwy gruczolu i hormonu LUB poprawnej nazwy hormonu i jego dzialania.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uznaje sie** symbole \"T4\" oraz \"T3\". Wplyw na oddychanie: wzrost intensywnosci oddychania / metabolizmu / zuzycia tlenu / wytwarzania ciepla / produkcji ATP.\n\n## Wzory z karty CKE - czego używamy\n\nW tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów CKE - wystarczy znajomość:\n1. Osi podwzgórze-przysadka-tarczyca (HPT axis)\n2. Nazw hormonów (TSH, tyroksyna, T3, T4)\n3. Ogólnej zasady: hormony tarczycy = kalorygeniczne = nasilają metabolizm\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4** przydatna kontekstowo: wzór hydrolizy ATP (\\(\\ce{ATP -> ADP + P_i}\\)) - tyroksyna nasila ten cykl przez zwiększenie aktywności łańcucha oddechowego.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to **odwrócenie osi** - \"tarczyca wydziela TSH\". Zapamiętaj: **T**SH = **T**hyroid **S**timulating **H**ormone - stymuluje tarczycę, więc musi być wydzielany przez kogoś INNEGO (= przysadkę).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz tylko \"hormon tarczycy\" - klucz wymaga konkretnej nazwy: **tyroksyna** (T4) lub **trijodotyronina** (T3). Obie są akceptowane.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **nasilenia** oddychania z **hamowaniem** - insulina obniża glikemię, ale tyroksyna działa odwrotnie do hamowania metabolizmu. Niedoczynność tarczycy (za mało tyroksyny) → SPOWOLNIENIE metabolizmu = kliniczny dowód na kierunek.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisać \"przyspiesza fotosyntezę\" - oddychanie wewnątrzkomórkowe ≠ fotosynteza. Oddychanie komórkowe zachodzi we WSZYSTKICH komórkach (w mitochondriach), nie tylko w roślinach.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-13.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13.3. (0-2)<br>Podaj nazwę gruczołu dokrewnego wydzielającego do krwi TSH oraz nazwę hormonu<br>uwalnianego z tarczycy po pobudzeniu przez TSH, i określ wpływ hormonu tarczycy<br>na oddychanie wewnątrzkomórkowe organizmu.<br>Nazwa gruczołu dokrewnego:<br>Nazwa hormonu:<br>Wpływ hormonu tarczycy na oddychanie wewnątrzkomórkowe:</p>","answer_text_html":"<p>13.3. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego<br>na różnych poziomach złożoności,<br>dostrzega związki między strukturą<br>a funkcją na każdym z tych poziomów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ dokrewny. Zdający:</li><li>wymienia gruczoły dokrewne, podaje ich</li></ol>\n<p>lokalizację i przedstawia ich rolę w regulacji<br>procesów życiowych,</p>\n<ol><li>wyjaśnia mechanizmy homeostazy (w tym</li></ol>\n<p>mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego)<br>i ilustruje przykładami wpływ hormonów na jej<br>utrzymanie,</p>\n<ol><li>wykazuje nadrzędną rolę podwzgórza</li></ol>\n<p>i przysadki mózgowej w regulacji hormonalnej<br>(opisuje mechanizm sprzężenia zwrotnego<br>między przysadką mózgową a gruczołem<br>podległym na przykładzie tarczycy).<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za podanie poprawnej nazwy gruczołu dokrewnego wydzielającego do krwi TSH oraz<br>podanie poprawnej nazwy hormonu wydzielanego przez komórki tarczycy<br>po pobudzeniu przez TSH wraz z prawidłowym określeniem jego wpływu na<br>oddychanie wewnątrzkomórkowe.<br>1 p. - za podanie poprawnej nazw gruczołu dokrewnego i hormonu lub poprawnej nazwy<br>hormonu i jego działania.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Nazwa gruczołu dokrewnego: przysadka / przysadka mózgowa / przedni płat przysadki.<br>Nazwa hormonu: tyroksyna / trijodotyronina / trójjodotyronina / tetrajodotyronina.<br>Wpływ hormonu tarczycy na oddychanie wewnątrzkomórkowe: wzrost intensywności<br>oddychania komórkowego. / wzrost poziomu metabolizmu. / wzmożone zużycie tlenu. /<br>wzrost wytwarzania ciepła. / wzrost produkcji ATP w komórkach.<br>Uwaga:<br>Uznaje się symbole „T4” oraz „T3” jako nazwy hormonów.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ul><li><strong>Gruczoł wydzielający TSH:</strong> przysadka mózgowa (adenohipofiza / płat przedni przysadki)</li><li><strong>Hormon tarczycy wydzielany po pobudzeniu przez TSH:</strong> tyroksyna (T4) / trijodotyronina (T3)</li><li><strong>Wpływ na oddychanie wewnątrzkomórkowe:</strong> hormony tarczycy <strong>nasilają (przyspieszają, intensyfikują) oddychanie wewnątrzkomórkowe</strong> - zwiększają tempo utleniania substratów i zużycia tlenu w komórkach</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Oś podwzgórze-przysadka-tarczyca krok po kroku</h4>\n<p>Klasyczna oś regulacji hormonalnej (HPT axis):</p>\n<ol><li><strong>Podwzgórze</strong> → wydziela TRH (tyreoliberyna) do żyły wrotnej przysadki</li><li><strong>Przysadka mózgowa</strong> (płat przedni = adenohipofiza) → komórki tyreotropowe wydzielają <strong>TSH</strong> (tyreotropina) do krwi</li><li><strong>Tarczyca</strong> → pod wpływem TSH folikularne komórki tarczycy syntetyzują i uwalniają:</li></ol>\n<ul><li><strong>tyroksyna (T4)</strong> - forma główna (ok. 80% wydzielanej ilości)</li><li><strong>trijodotyronina (T3)</strong> - forma aktywniejsza biologicznie</li></ul>\n<ol><li><strong>Efekt na komórki:</strong> tyroksyna/T3 wiąże się z receptorami jądrowymi → aktywuje geny kodujące enzymy łańcucha oddechowego → <strong>wzrost aktywności mitochondriów</strong>, wzrost zużycia <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>O</mi><mn>2</mn></mrow></mrow></math>, wzrost produkcji <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>A</mi><mi>T</mi><mi>P</mi></mrow></mrow></math> i ciepła</li></ol>\n<p><strong>Kluczowy wniosek do odpowiedzi:</strong> hormony tarczycy działają <strong>kalorygennie</strong> - zwiększają podstawową przemianę materii (BMR) poprzez intensyfikację oddychania wewnątrzkomórkowego.</p>\n<h4>Sposób 2 - Logika pytania (eliminacja mylących pojęć)</h4>\n<p>To zadanie sprawdza rozróżnienie <strong>gruczołu wydzielającego TSH</strong> od <strong>tarczycy</strong>:</p>\n<p>| Pytanie | Pułapka | Poprawna odpowiedź |<br>| Kto wydziela TSH? | Uczeń myli: tarczyca wydziela TSH (odwrócona oś!) | <strong>Przysadka</strong> wydziela TSH; tarczyca jest <em>odbiorcą</em> TSH |<br>| Co wydziela tarczyca po TSH? | Uczeń pisze &quot;TSH&quot; lub &quot;TRH&quot; - to nie tarczyca! | <strong>Tyroksyna (T4)</strong> / trijodotyronina (T3) |<br>| Wpływ na oddychanie? | Uczeń pisze &quot;hamuje&quot; - mylenie z insuliną/glukagonem | <strong>Nasila</strong> - hormony tarczycy = &quot;gaz do dechy&quot; metabolizmu |</p>\n<p>Tyroksyna <strong>nie hamuje</strong> oddychania - jest wręcz przeciwnie. Niedobór tyroksyny (niedoczynność tarczycy) skutkuje spowolnieniem metabolizmu: senność, niska temperatura ciała, osłabienie. To empiryczny dowód na kierunek działania.</p>\n<h4>Sposób 3 - Mechanizm molekularny (dlaczego tyroksyna nasila oddychanie)</h4>\n<p>Tyroksyna (T3 po dejodynacji z T4 w tkankach):</p>\n<ol><li><strong>Wnika do komórki</strong> (jest lipofilna) → transportowana do jądra komórkowego</li><li><strong>Wiąże receptor jądrowy TRβ/TRα</strong> → kompleks T3-receptor działa jako czynnik transkrypcyjny</li><li><strong>Aktywuje ekspresję genów:</strong></li></ol>\n<ul><li>enzymy cyklu Krebsa (np. dehydrogenaza pirogronianowa)</li><li>białka łańcucha oddechowego (kompleksy I-IV mitochondriów)</li><li>białko UCP1 (termogenina - oddychanie &quot;bezsprzężone&quot;, ciepło bez ATP)</li></ul>\n<ol><li><strong>Efekt netto:</strong> więcej enzymów oddechowych → większy przepływ elektronów → więcej <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>O</mi><mn>2</mn></mrow></mrow></math> zużytego → więcej <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>A</mi><mi>T</mi><mi>P</mi></mrow></mrow></math> i ciepła</li></ol>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 4 - Hydroliza ATP:</strong><br><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>A</mi><mi>T</mi><mi>P</mi><mo>&#x0002B;</mo><mi>H</mi><mn>2</mn><mi>O</mi><mo>&#x02212;</mo><mo>&#x0003E;</mo><mi>A</mi><mi>D</mi><mi>P</mi><mo>&#x0002B;</mo><msub><mi>P</mi><mi>i</mi></msub><mo>&#x0002B;</mo><mi>e</mi><mi>n</mi><mi>e</mi><mi>r</mi><mi>g</mi><mi>i</mi><mi>a</mi></mrow></mrow></math><br>W tym zadaniu nie stosujemy wzoru bezpośrednio, ale mechanizm tyroksyny jest powiązany z produkcją ATP w łańcuchu oddechowym - warto znać ten wzór dla kontekstu biochemicznego.</blockquote>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 13.3 (0-2 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za podanie poprawnej nazwy gruczolu (przysadka) wydzielajacego TSH ORAZ nazwy hormonu tarczycy (tyroksyna/T4 lub trijodotyronina/T3) wraz z poprawnym okresleniem jego wplywu na oddychanie wewnatrzkomorkowe.<br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie poprawnej nazwy gruczolu i hormonu LUB poprawnej nazwy hormonu i jego dzialania.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uznaje sie</strong> symbole &quot;T4&quot; oraz &quot;T3&quot;. Wplyw na oddychanie: wzrost intensywnosci oddychania / metabolizmu / zuzycia tlenu / wytwarzania ciepla / produkcji ATP.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego używamy</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów CKE - wystarczy znajomość:</p>\n<ol><li>Osi podwzgórze-przysadka-tarczyca (HPT axis)</li><li>Nazw hormonów (TSH, tyroksyna, T3, T4)</li><li>Ogólnej zasady: hormony tarczycy = kalorygeniczne = nasilają metabolizm</li></ol>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 4</strong> przydatna kontekstowo: wzór hydrolizy ATP (<math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>A</mi><mi>T</mi><mi>P</mi><mo>&#x02212;</mo><mo>&#x0003E;</mo><mi>A</mi><mi>D</mi><mi>P</mi><mo>&#x0002B;</mo><msub><mi>P</mi><mi>i</mi></msub></mrow></mrow></math>) - tyroksyna nasila ten cykl przez zwiększenie aktywności łańcucha oddechowego.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to <strong>odwrócenie osi</strong> - &quot;tarczyca wydziela TSH&quot;. Zapamiętaj: <strong>T</strong>SH = <strong>T</strong>hyroid <strong>S</strong>timulating <strong>H</strong>ormone - stymuluje tarczycę, więc musi być wydzielany przez kogoś INNEGO (= przysadkę).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz tylko &quot;hormon tarczycy&quot; - klucz wymaga konkretnej nazwy: <strong>tyroksyna</strong> (T4) lub <strong>trijodotyronina</strong> (T3). Obie są akceptowane.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <strong>nasilenia</strong> oddychania z <strong>hamowaniem</strong> - insulina obniża glikemię, ale tyroksyna działa odwrotnie do hamowania metabolizmu. Niedoczynność tarczycy (za mało tyroksyny) → SPOWOLNIENIE metabolizmu = kliniczny dowód na kierunek.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisać &quot;przyspiesza fotosyntezę&quot; - oddychanie wewnątrzkomórkowe ≠ fotosynteza. Oddychanie komórkowe zachodzi we WSZYSTKICH komórkach (w mitochondriach), nie tylko w roślinach.</blockquote>"}]}