{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/13.4","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"13.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.4. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdanie tak, aby powstał poprawny opis dotyczący mechanizmu\nregulacji wydzielania TSH. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie.\n(Pobudzenie / Hamowanie) aktywności wydzielniczej komórek tarczycy przez przeciwciała\nanty-TSHR jest przyczyną (spadku / wzrostu) poziomu tyreotropiny we krwi, ponieważ jej\nwydzielanie przez (podwzgórze / przysadkę mózgową) jest regulowane na zasadzie (dodatniego\n/ ujemnego) sprzężenia zwrotnego przez hormony tarczycy.","answer":null,"answer_text":"13.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia […] informacje, […] wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe […].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności; dostrzega\nzwiązki między strukturą a funkcją na\nkażdym z tych poziomów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n3) wyjaśnia mechanizmy homeostazy (w tym\nmechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego)\ni ilustruje przykładami wpływ hormonów\nna jej utrzymanie;\n4) wykazuje nadrzędną rolę podwzgórza\ni przysadki mózgowej w regulacji\nhormonalnej (opisuje mechanizm sprzężenia\nzwrotnego między przysadką mózgową\na gruczołem podległym na przykładzie\ntarczycy).\nSchemat punktowania\n1 p. - za wybór i podkreślenie wszystkich właściwych określeń w zdaniu.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n(Pobudzenie / Hamowanie) aktywności wydzielniczej komórek tarczycy przez przeciwciała\nanty-TSHR jest przyczyną (spadku / wzrostu) poziomu tyreotropiny we krwi, ponieważ jej\nwydzielanie przez (podwzgórze / przysadkę mózgową) jest regulowane na zasadzie\n(dodatniego / ujemnego) sprzężenia zwrotnego przez hormony tarczycy.\nZadanie 14. (0-4)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Pobudzenie** aktywności wydzielniczej komórek tarczycy przez przeciwciała anty-TSHR jest przyczyną **spadku** poziomu tyreotropiny we krwi, ponieważ jej wydzielanie przez **przysadkę mózgową** jest regulowane na zasadzie **ujemnego** sprzężenia zwrotnego przez hormony tarczycy.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm osi HPT (podwzgórze-przysadka-tarczyca) krok po kroku\n\nOś hormonalna działa na trzech poziomach:\n\nPodwzgórze → TRH → Przysadka mózgowa → TSH → Tarczyca → T₃ / T₄\n↑ (ujemne sprzężenie) ↑\n←←←←←←← T₃/T₄ hamuje ←←←←←←←←\n\n**Krok 1 - Co robią przeciwciała anty-TSHR?**\nPrzeciwciała anty-TSHR (jak w chorobie Gravesa-Basedowa) **wiążą się z receptorem TSH na komórkach tarczycy i go aktywują** - działają jak „fałszywy TSH\". Wynik: **pobudzenie** wydzielania T₃ i T₄.\n\n**Krok 2 - Co dzieje się z poziomem T₃/T₄?**\nTarczyca produkuje nadmiar hormonów → stężenie T₃/T₄ we krwi **rośnie**.\n\n**Krok 3 - Sprzężenie zwrotne**\nWysokie T₃/T₄ docierają do **przysadki mózgowej** i **hamują** wydzielanie TSH (tyreotropiny). To klasyczne **ujemne** sprzężenie zwrotne - produkt końcowy hamuje wydzielanie hormonu tropowego.\n\n**Krok 4 - Wynik**\nTSH (tyreotropina) jest produkowane przez **przysadkę** (nie podwzgórze - podwzgórze produkuje TRH) → jego poziom we krwi **spada**.\n\n| Luka | Odpowiedź | Uzasadnienie |\n| 1. | **Pobudzenie** | Przeciwciała aktywują receptor TSH = pobudzają tarczycę |\n| 2. | **spadku** | Nadmiar T₃/T₄ → ujemne sprzężenie → mniej TSH |\n| 3. | **przysadkę mózgową** | TSH = tyreotropina, produkowana przez przysadkę |\n| 4. | **ujemnego** | Wysoki T₃/T₄ → hamuje wydzielanie TSH |\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędów (każda luka osobno)\n\n**Luka 1: Pobudzenie vs. Hamowanie**\n\nGdyby przeciwciała **hamowały** tarczycę → mniej T₃/T₄ → mniej hamowania przysadki → **wzrost** TSH.\nAle zdanie dalej mówi, że wynik to „[wzrost/spadek]\" TSH - gdybyśmy wybrali „Hamowanie\", musielibyśmy wybrać „wzrost\" (to też biologicznie możliwe, np. w zapaleniu tarczycy z przeciwciałami blokującymi). Jednak **choroba Gravesa-Basedowa** jest modelowym przykładem anty-TSHR → **pobudzenie** → i ten wariant jest konsekwentny z całą osią (Graves = nadczynność, nie niedoczynność). Klucz CKE wskazuje wariant z pobudzeniem.\n\n**Luka 2: spadku vs. wzrostu**\nPobudzenie tarczycy → nadmiar T₃/T₄ → ujemne sprzężenie → TSH **spada**. ✓\n\n**Luka 3: podwzgórze vs. przysadka mózgowa**\n- **Podwzgórze** wydziela **TRH** (tyreoliberynę) - pobudzającą przysadkę.\n- **Przysadka mózgowa** wydziela **TSH** (tyreotropinę) - pobudzającą tarczycę.\n- Zdanie pyta o „wydzielanie tyreotropiny\" → **przysadka mózgowa**. ✓\n\n**Luka 4: ujemne vs. dodatnie sprzężenie zwrotne**\n- **Ujemne** = produkt hamuje własną produkcję (T₃/T₄ hamuje TSH) ✓\n- **Dodatnie** = produkt pobudza własną produkcję (np. poród - oksytocyna) - **nie dotyczy** osi tarczycowej w warunkach fizjologicznych.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie z definicji sprzężenia zwrotnego\n\n**Ujemne sprzężenie zwrotne** - definicja: zmiana wyjścia układu **odwraca** kierunek regulacji wejścia.\n\nTutaj:\n- Tarczyca wydziela T₃/T₄ (wyjście układu)\n- Wzrost T₃/T₄ **hamuje** TSH (odwraca sygnał pobudzający)\n- Spadek TSH → mniej pobudzania tarczycy → T₃/T₄ wróci do normy\n\nTo jest definicja **ujemnego** sprzężenia zwrotnego. Układ dąży do homeostazy - to cecha układów hormonalnych regulujących metabolizm. Oś tarczycy nigdy nie działa na zasadzie sprzężenia dodatniego (co prowadziłoby do niekontrolowanego wzrostu produkcji hormonów → burzy tarczycowej).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 13.4 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za wybor i podkreslenie WSZYSTKICH wlasciwych okreslen: **Pobudzenie** przyczyna **spadku** wydzielanie przez **przysadke mozgowa** na zasadzie **ujemnego** sprzezenia zwrotnego.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość:\n1. Osi podwzgórze-przysadka-tarczyca (TRH → TSH → T₃/T₄)\n2. Definicji ujemnego sprzężenia zwrotnego\n3. Mechanizmu działania przeciwciał anty-TSHR (choroba Gravesa-Basedowa)\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |\n| **Hamowanie** (luka 1) | Uczeń myli anty-TSHR z przeciwciałami blokującymi (np. w Hashimoto) - tu anty-TSHR **aktywują** receptor, nie blokują |\n| **wzrostu** (luka 2) | Uczeń wybiera „pobudzenie + wzrost\" - błąd logiczny: jeśli tarczyca jest pobudzona i wydziela więcej T₃/T₄, to ujemne sprzężenie **obniża** TSH, nie podwyższa |\n| **podwzgórze** (luka 3) | Uczeń myli TRH (podwzgórze) z TSH (przysadka) - kluczowe rozróżnienie: tyreotropina = TSH = przysadka |\n| **dodatniego** (luka 4) | Uczeń kojarzy „hormony pobudzają kolejny gruczoł = sprzężenie dodatnie\" - błąd definicji: sprzężenie zwrotne dotyczy kierunku zwrotnego (T₃/T₄ → na wydzielanie TSH), a nie kierunku postępowego |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Podwzgórze ≠ przysadka - oś to **trzy** poziomy: podwzgórze (TRH) → przysadka (TSH) → tarczyca (T₃/T₄). Tyreotropina to **TSH**, produkowana przez **przysadkę**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Ujemne sprzężenie zwrotne = „im więcej produktu, tym mniejsza produkcja\". Nie myl z intuicją „ujemny = zły/hamujący cały układ\" - to normalna, fizjologiczna regulacja homeostazy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Przeciwciała anty-TSHR w chorobie Gravesa-Basedowa **pobudzają** tarczycę (→ nadczynność), ale istnieją też anty-TSHR **blokujące** (→ niedoczynność). Na egzaminie zawsze czytaj kontekst zdania - tu logika wewnętrzna zdania prowadzi do wariantu z pobudzeniem.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Za błąd w JEDNEJ luce - cały punkt przepada. Sprawdź każdy nawias przed wpisaniem.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-13.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13.4. (0-1)<br>Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby powstał poprawny opis dotyczący mechanizmu<br>regulacji wydzielania TSH. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie.<br>(Pobudzenie / Hamowanie) aktywności wydzielniczej komórek tarczycy przez przeciwciała<br>anty-TSHR jest przyczyną (spadku / wzrostu) poziomu tyreotropiny we krwi, ponieważ jej<br>wydzielanie przez (podwzgórze / przysadkę mózgową) jest regulowane na zasadzie (dodatniego<br>/ ujemnego) sprzężenia zwrotnego przez hormony tarczycy.</p>","answer_text_html":"<p>13.4. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia […] informacje, […] wyjaśnia<br>zależności przyczynowo-skutkowe […].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego na<br>różnych poziomach złożoności; dostrzega<br>związki między strukturą a funkcją na<br>każdym z tych poziomów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ dokrewny. Zdający:</li><li>wyjaśnia mechanizmy homeostazy (w tym</li></ol>\n<p>mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego)<br>i ilustruje przykładami wpływ hormonów<br>na jej utrzymanie;</p>\n<ol><li>wykazuje nadrzędną rolę podwzgórza</li></ol>\n<p>i przysadki mózgowej w regulacji<br>hormonalnej (opisuje mechanizm sprzężenia<br>zwrotnego między przysadką mózgową<br>a gruczołem podległym na przykładzie<br>tarczycy).<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za wybór i podkreślenie wszystkich właściwych określeń w zdaniu.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>(Pobudzenie / Hamowanie) aktywności wydzielniczej komórek tarczycy przez przeciwciała<br>anty-TSHR jest przyczyną (spadku / wzrostu) poziomu tyreotropiny we krwi, ponieważ jej<br>wydzielanie przez (podwzgórze / przysadkę mózgową) jest regulowane na zasadzie<br>(dodatniego / ujemnego) sprzężenia zwrotnego przez hormony tarczycy.<br>Zadanie 14. (0-4)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Pobudzenie</strong> aktywności wydzielniczej komórek tarczycy przez przeciwciała anty-TSHR jest przyczyną <strong>spadku</strong> poziomu tyreotropiny we krwi, ponieważ jej wydzielanie przez <strong>przysadkę mózgową</strong> jest regulowane na zasadzie <strong>ujemnego</strong> sprzężenia zwrotnego przez hormony tarczycy.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm osi HPT (podwzgórze-przysadka-tarczyca) krok po kroku</h4>\n<p>Oś hormonalna działa na trzech poziomach:</p>\n<p>Podwzgórze → TRH → Przysadka mózgowa → TSH → Tarczyca → T₃ / T₄<br>↑ (ujemne sprzężenie) ↑<br>←←←←←←← T₃/T₄ hamuje ←←←←←←←←</p>\n<p><strong>Krok 1 - Co robią przeciwciała anty-TSHR?</strong><br>Przeciwciała anty-TSHR (jak w chorobie Gravesa-Basedowa) <strong>wiążą się z receptorem TSH na komórkach tarczycy i go aktywują</strong> - działają jak „fałszywy TSH&quot;. Wynik: <strong>pobudzenie</strong> wydzielania T₃ i T₄.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co dzieje się z poziomem T₃/T₄?</strong><br>Tarczyca produkuje nadmiar hormonów → stężenie T₃/T₄ we krwi <strong>rośnie</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Sprzężenie zwrotne</strong><br>Wysokie T₃/T₄ docierają do <strong>przysadki mózgowej</strong> i <strong>hamują</strong> wydzielanie TSH (tyreotropiny). To klasyczne <strong>ujemne</strong> sprzężenie zwrotne - produkt końcowy hamuje wydzielanie hormonu tropowego.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Wynik</strong><br>TSH (tyreotropina) jest produkowane przez <strong>przysadkę</strong> (nie podwzgórze - podwzgórze produkuje TRH) → jego poziom we krwi <strong>spada</strong>.</p>\n<p>| Luka | Odpowiedź | Uzasadnienie |<br>| 1. | <strong>Pobudzenie</strong> | Przeciwciała aktywują receptor TSH = pobudzają tarczycę |<br>| 2. | <strong>spadku</strong> | Nadmiar T₃/T₄ → ujemne sprzężenie → mniej TSH |<br>| 3. | <strong>przysadkę mózgową</strong> | TSH = tyreotropina, produkowana przez przysadkę |<br>| 4. | <strong>ujemnego</strong> | Wysoki T₃/T₄ → hamuje wydzielanie TSH |</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędów (każda luka osobno)</h4>\n<p><strong>Luka 1: Pobudzenie vs. Hamowanie</strong></p>\n<p>Gdyby przeciwciała <strong>hamowały</strong> tarczycę → mniej T₃/T₄ → mniej hamowania przysadki → <strong>wzrost</strong> TSH.<br>Ale zdanie dalej mówi, że wynik to „[wzrost/spadek]&quot; TSH - gdybyśmy wybrali „Hamowanie&quot;, musielibyśmy wybrać „wzrost&quot; (to też biologicznie możliwe, np. w zapaleniu tarczycy z przeciwciałami blokującymi). Jednak <strong>choroba Gravesa-Basedowa</strong> jest modelowym przykładem anty-TSHR → <strong>pobudzenie</strong> → i ten wariant jest konsekwentny z całą osią (Graves = nadczynność, nie niedoczynność). Klucz CKE wskazuje wariant z pobudzeniem.</p>\n<p><strong>Luka 2: spadku vs. wzrostu</strong><br>Pobudzenie tarczycy → nadmiar T₃/T₄ → ujemne sprzężenie → TSH <strong>spada</strong>. ✓</p>\n<p><strong>Luka 3: podwzgórze vs. przysadka mózgowa</strong></p>\n<ul><li><strong>Podwzgórze</strong> wydziela <strong>TRH</strong> (tyreoliberynę) - pobudzającą przysadkę.</li><li><strong>Przysadka mózgowa</strong> wydziela <strong>TSH</strong> (tyreotropinę) - pobudzającą tarczycę.</li><li>Zdanie pyta o „wydzielanie tyreotropiny&quot; → <strong>przysadka mózgowa</strong>. ✓</li></ul>\n<p><strong>Luka 4: ujemne vs. dodatnie sprzężenie zwrotne</strong></p>\n<ul><li><strong>Ujemne</strong> = produkt hamuje własną produkcję (T₃/T₄ hamuje TSH) ✓</li><li><strong>Dodatnie</strong> = produkt pobudza własną produkcję (np. poród - oksytocyna) - <strong>nie dotyczy</strong> osi tarczycowej w warunkach fizjologicznych.</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie z definicji sprzężenia zwrotnego</h4>\n<p><strong>Ujemne sprzężenie zwrotne</strong> - definicja: zmiana wyjścia układu <strong>odwraca</strong> kierunek regulacji wejścia.</p>\n<p>Tutaj:</p>\n<ul><li>Tarczyca wydziela T₃/T₄ (wyjście układu)</li><li>Wzrost T₃/T₄ <strong>hamuje</strong> TSH (odwraca sygnał pobudzający)</li><li>Spadek TSH → mniej pobudzania tarczycy → T₃/T₄ wróci do normy</li></ul>\n<p>To jest definicja <strong>ujemnego</strong> sprzężenia zwrotnego. Układ dąży do homeostazy - to cecha układów hormonalnych regulujących metabolizm. Oś tarczycy nigdy nie działa na zasadzie sprzężenia dodatniego (co prowadziłoby do niekontrolowanego wzrostu produkcji hormonów → burzy tarczycowej).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 13.4 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za wybor i podkreslenie WSZYSTKICH wlasciwych okreslen: <strong>Pobudzenie</strong> przyczyna <strong>spadku</strong> wydzielanie przez <strong>przysadke mozgowa</strong> na zasadzie <strong>ujemnego</strong> sprzezenia zwrotnego.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ol><li>Osi podwzgórze-przysadka-tarczyca (TRH → TSH → T₃/T₄)</li><li>Definicji ujemnego sprzężenia zwrotnego</li><li>Mechanizmu działania przeciwciał anty-TSHR (choroba Gravesa-Basedowa)</li></ol>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |<br>| <strong>Hamowanie</strong> (luka 1) | Uczeń myli anty-TSHR z przeciwciałami blokującymi (np. w Hashimoto) - tu anty-TSHR <strong>aktywują</strong> receptor, nie blokują |<br>| <strong>wzrostu</strong> (luka 2) | Uczeń wybiera „pobudzenie + wzrost&quot; - błąd logiczny: jeśli tarczyca jest pobudzona i wydziela więcej T₃/T₄, to ujemne sprzężenie <strong>obniża</strong> TSH, nie podwyższa |<br>| <strong>podwzgórze</strong> (luka 3) | Uczeń myli TRH (podwzgórze) z TSH (przysadka) - kluczowe rozróżnienie: tyreotropina = TSH = przysadka |<br>| <strong>dodatniego</strong> (luka 4) | Uczeń kojarzy „hormony pobudzają kolejny gruczoł = sprzężenie dodatnie&quot; - błąd definicji: sprzężenie zwrotne dotyczy kierunku zwrotnego (T₃/T₄ → na wydzielanie TSH), a nie kierunku postępowego |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Podwzgórze ≠ przysadka - oś to <strong>trzy</strong> poziomy: podwzgórze (TRH) → przysadka (TSH) → tarczyca (T₃/T₄). Tyreotropina to <strong>TSH</strong>, produkowana przez <strong>przysadkę</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Ujemne sprzężenie zwrotne = „im więcej produktu, tym mniejsza produkcja&quot;. Nie myl z intuicją „ujemny = zły/hamujący cały układ&quot; - to normalna, fizjologiczna regulacja homeostazy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Przeciwciała anty-TSHR w chorobie Gravesa-Basedowa <strong>pobudzają</strong> tarczycę (→ nadczynność), ale istnieją też anty-TSHR <strong>blokujące</strong> (→ niedoczynność). Na egzaminie zawsze czytaj kontekst zdania - tu logika wewnętrzna zdania prowadzi do wariantu z pobudzeniem.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Za błąd w JEDNEJ luce - cały punkt przepada. Sprawdź każdy nawias przed wpisaniem.</blockquote>"}]}