{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/15.1","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"15.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.1. (0-1)\nSformułuj wniosek na podstawie wyników przedstawionego doświadczenia.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"15.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki\nbadań biologicznych. Zdający rozumie\ni stosuje terminologię biologiczną […],\nstawia hipotezy […], formułuje wnioski\nz przeprowadzonych obserwacji\ni doświadczeń.\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n2. Cykl komórkowy. Zdający:\n2) opisuje cykl komórkowy.\nSchemat punktowania\n1 p. - za sformułowanie poprawnego wniosku, dotyczącego obecności w cytoplazmie\ndzielących się oocytów Xenopus związków chemicznych stymulujących przejście tych\nkomórek do fazy M.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Związki chemiczne wywołujące przejście oocytu żaby do fazy M są obecne w jego\ncytoplazmie.\n• W cytoplazmie dzielącego się jaja Xenopus w fazie M znajdują się substancje wywołujące\nprzejście komórki interfazowej do mejozy.\n• W cytoplazmie dzielącego się jaja Xenopus w fazie M obecne są związki, które ten\npodział wywołują.\n• Związki chemiczne wywołujące podział jądra oocytu żaby są obecne w jego cytoplazmie.\nUwagi:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych - nieuwzględniających badanego obiektu,\nnp. „Związki chemiczne wywołujące przejście oocytu do fazy M są obecne w jego\ncytoplazmie”, „Związki chemiczne obecne w cytoplazmie komórek żaby inicjują przejście do\nfazy podziału jądra”.\nNie uznaje się odpowiedzi pomijających fazę M cyklu komórkowego, np. „Związki chemiczne\nzawarte w cytoplazmie oocytów żaby inicjują podziały”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Cytoplazma komórek znajdujących się w fazie M cyklu komórkowego zawiera czynnik (substancje chemiczne), który powoduje wejście innych komórek w fazę M (inicjuje podział jądra komórkowego).**\n\n## Sposób 1 - Analiza porównawcza wariantów doświadczenia (metoda kontrolna)\n\nWniosek formułujemy, porównując obie próby i identyfikując **jedną różnicę między wariantami** → ona wyjaśnia różnicę w wynikach.\n\n| Element | Wariant A (kontrola) | Wariant B (próba) |\n| Skąd pochodzi cytoplazma? | z oocytu w **interfazie** | z jaja w **fazie M** |\n| Stan oocytu biorcy | interfaza | interfaza |\n| Wynik | pozostaje w interfazie | **wchodzi w fazę M** (metafaza) |\n\n**Jedyna różnica między wariantami** = faza cyklu, z której pochodzi cytoplazma.\n\n**Wniosek logiczny:**\nSkoro sam zabieg wstrzyknięcia (igła, objętość cytoplazmy, gatunek) był identyczny, a różny był tylko **stan komórki dawcy**, to odpowiedzialne za przejście w fazę M muszą być **substancje chemiczne obecne w cytoplazmie komórki w fazie M**, nieobecne (lub nieaktywne) w interfazie.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie przez mechanizm biologiczny (MPF)\n\nZadanie odwołuje się do klasycznego odkrycia **czynnika dojrzewania MPF** (*Maturation/M-phase Promoting Factor*):\n\n**Krok 1 - Co zawiera cytoplazma fazy M?**\nW fazie M aktywny jest kompleks **CDK1-cyklina B** (w starszych podręcznikach zwany MPF). Jest to kinaza białkowa, która:\n- fosforyluje kondensyny → kondensacja chromosomów,\n- fosforyluje białka blaszki jądrowej → rozpad otoczki jądrowej,\n- aktywuje białka wrzeciona podziałowego.\n\n**Krok 2 - Co się dzieje po wstrzyknięciu?**\nMPF z cytoplazmy jaja (faza M) → przenika do biorcy → fosforyluje odpowiednie substraty → oocyt wchodzi w fazę M (widoczne wrzeciono + chromosomy w płaszczyźnie równikowej = **metafaza**).\n\n**Krok 3 - Dlaczego wariant A daje wynik negatywny?**\nCytoplazma oocytu interfazowego **nie zawiera aktywnego MPF** (cyklina B jest zdegradowana lub CDK1 nieaktywne) → brak sygnału → brak przejścia w fazę M.\n\n**Wniosek (przez mechanizm):**\nW cytoplazmie komórek w fazie M występują aktywne czynniki chemiczne (białka regulatorowe), których **brak w cytoplazmie komórek interfazowych**, i które są **wystarczające** do inicjacji fazy M w komórce biorcy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 15.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za sformulowanie poprawnego wniosku o obecnosci w cytoplazmie dzielacych sie oocytow Xenopus zwiazkow chemicznych stymulujacych przejscie komorek do fazy M.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi zbyt ogolnych (nieuwzgledniajacych badanego obiektu lub fazy M).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość regulacji cyklu komórkowego i umiejętność wnioskowania z danych doświadczalnych.\n\n> 💡 Dla własnej wiedzy: MPF (CDK1-cyklina B) to białko - wzory aminokwasów są na str. 6-7 karty, ale nie są potrzebne do sformułowania wniosku.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Opis zamiast wniosku:** Uczeń pisze *„W wariancie B oocyt wszedł w fazę M, a w wariancie A nie\"* - to jest **wynik**, nie wniosek. Wniosek musi zawierać uogólnienie: **CO zawiera cytoplazma i CO to powoduje**.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Zbyt ogólne sformułowanie:** *„Cytoplazma wpływa na cykl komórkowy\"* - klucz CKE **nie uzna**, bo nie precyzuje KTÓREJ cytoplazmy i JAKIEGO wpływu. Trzeba wskazać: cytoplazma komórki **w fazie M** → **wejście w fazę M**.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Pominięcie wariantu A (kontroli):** Wariant A potwierdza, że sam akt wstrzyknięcia cytoplazmy nie powoduje zmiany fazy. Bez odwołania do obu wariantów wniosek jest słabszy merytorycznie (choć formalnie może być uznany przez klucz).\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - Błędna nazwa fazy:** Zadanie mówi, że widoczne jest wrzeciono + chromosomy w płaszczyźnie równikowej = **metafaza** (faza X). Nie mylić z profazą (kondensacja chromosomów, ale brak płaszczyzny) ani anafazą (rozejście chromatyd).","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-15.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15.1. (0-1)
Sformułuj wniosek na podstawie wyników przedstawionego doświadczenia.
MBI_1R

","answer_text_html":"

15.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Pogłębienie znajomości metodyki
badań biologicznych. Zdający rozumie
i stosuje terminologię biologiczną […],
stawia hipotezy […], formułuje wnioski
z przeprowadzonych obserwacji
i doświadczeń.
VI. Genetyka i biotechnologia.

\n
  1. Cykl komórkowy. Zdający:
  2. opisuje cykl komórkowy.
\n

Schemat punktowania
1 p. - za sformułowanie poprawnego wniosku, dotyczącego obecności w cytoplazmie
dzielących się oocytów Xenopus związków chemicznych stymulujących przejście tych
komórek do fazy M.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
• Związki chemiczne wywołujące przejście oocytu żaby do fazy M są obecne w jego
cytoplazmie.
• W cytoplazmie dzielącego się jaja Xenopus w fazie M znajdują się substancje wywołujące
przejście komórki interfazowej do mejozy.
• W cytoplazmie dzielącego się jaja Xenopus w fazie M obecne są związki, które ten
podział wywołują.
• Związki chemiczne wywołujące podział jądra oocytu żaby są obecne w jego cytoplazmie.
Uwagi:
Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych - nieuwzględniających badanego obiektu,
np. „Związki chemiczne wywołujące przejście oocytu do fazy M są obecne w jego
cytoplazmie”, „Związki chemiczne obecne w cytoplazmie komórek żaby inicjują przejście do
fazy podziału jądra”.
Nie uznaje się odpowiedzi pomijających fazę M cyklu komórkowego, np. „Związki chemiczne
zawarte w cytoplazmie oocytów żaby inicjują podziały”.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Cytoplazma komórek znajdujących się w fazie M cyklu komórkowego zawiera czynnik (substancje chemiczne), który powoduje wejście innych komórek w fazę M (inicjuje podział jądra komórkowego).

\n

Sposób 1 - Analiza porównawcza wariantów doświadczenia (metoda kontrolna)

\n

Wniosek formułujemy, porównując obie próby i identyfikując jedną różnicę między wariantami → ona wyjaśnia różnicę w wynikach.

\n

| Element | Wariant A (kontrola) | Wariant B (próba) |
| Skąd pochodzi cytoplazma? | z oocytu w interfazie | z jaja w fazie M |
| Stan oocytu biorcy | interfaza | interfaza |
| Wynik | pozostaje w interfazie | wchodzi w fazę M (metafaza) |

\n

Jedyna różnica między wariantami = faza cyklu, z której pochodzi cytoplazma.

\n

Wniosek logiczny:
Skoro sam zabieg wstrzyknięcia (igła, objętość cytoplazmy, gatunek) był identyczny, a różny był tylko stan komórki dawcy, to odpowiedzialne za przejście w fazę M muszą być substancje chemiczne obecne w cytoplazmie komórki w fazie M, nieobecne (lub nieaktywne) w interfazie.

\n

Sposób 2 - Wnioskowanie przez mechanizm biologiczny (MPF)

\n

Zadanie odwołuje się do klasycznego odkrycia czynnika dojrzewania MPF (Maturation/M-phase Promoting Factor):

\n

Krok 1 - Co zawiera cytoplazma fazy M?
W fazie M aktywny jest kompleks CDK1-cyklina B (w starszych podręcznikach zwany MPF). Jest to kinaza białkowa, która:

\n\n

Krok 2 - Co się dzieje po wstrzyknięciu?
MPF z cytoplazmy jaja (faza M) → przenika do biorcy → fosforyluje odpowiednie substraty → oocyt wchodzi w fazę M (widoczne wrzeciono + chromosomy w płaszczyźnie równikowej = metafaza).

\n

Krok 3 - Dlaczego wariant A daje wynik negatywny?
Cytoplazma oocytu interfazowego nie zawiera aktywnego MPF (cyklina B jest zdegradowana lub CDK1 nieaktywne) → brak sygnału → brak przejścia w fazę M.

\n

Wniosek (przez mechanizm):
W cytoplazmie komórek w fazie M występują aktywne czynniki chemiczne (białka regulatorowe), których brak w cytoplazmie komórek interfazowych, i które są wystarczające do inicjacji fazy M w komórce biorcy.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zadanie 15.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:
- 1 pkt - za sformulowanie poprawnego wniosku o obecnosci w cytoplazmie dzielacych sie oocytow Xenopus zwiazkow chemicznych stymulujacych przejscie komorek do fazy M.
- 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.

Nie uznaje sie odpowiedzi zbyt ogolnych (nieuwzgledniajacych badanego obiektu lub fazy M).
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość regulacji cyklu komórkowego i umiejętność wnioskowania z danych doświadczalnych.

\n
💡 Dla własnej wiedzy: MPF (CDK1-cyklina B) to białko - wzory aminokwasów są na str. 6-7 karty, ale nie są potrzebne do sformułowania wniosku.
\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1 - Opis zamiast wniosku: Uczeń pisze „W wariancie B oocyt wszedł w fazę M, a w wariancie A nie" - to jest wynik, nie wniosek. Wniosek musi zawierać uogólnienie: CO zawiera cytoplazma i CO to powoduje.
\n
⚠️ Pułapka 2 - Zbyt ogólne sformułowanie: „Cytoplazma wpływa na cykl komórkowy" - klucz CKE nie uzna, bo nie precyzuje KTÓREJ cytoplazmy i JAKIEGO wpływu. Trzeba wskazać: cytoplazma komórki w fazie M → wejście w fazę M.
\n
⚠️ Pułapka 3 - Pominięcie wariantu A (kontroli): Wariant A potwierdza, że sam akt wstrzyknięcia cytoplazmy nie powoduje zmiany fazy. Bez odwołania do obu wariantów wniosek jest słabszy merytorycznie (choć formalnie może być uznany przez klucz).
\n
⚠️ Pułapka 4 - Błędna nazwa fazy: Zadanie mówi, że widoczne jest wrzeciono + chromosomy w płaszczyźnie równikowej = metafaza (faza X). Nie mylić z profazą (kondensacja chromosomów, ale brak płaszczyzny) ani anafazą (rozejście chromatyd).
"}]}