{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/15.2","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"15.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nOkreśl, który wariant tego doświadczenia - A czy B - stanowił dla niego próbę kontrolną.\nOdpowiedź uzasadnij, odwołując się do roli tej próby w interpretacji wyników\ndoświadczenia.","answer":null,"answer_text":"15.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający rozumie i stosuje\nterminologię biologiczną, planuje,\nprzeprowadza i dokumentuje obserwacje\ni doświadczenia biologiczne […], rozróżnia\npróbę kontrolną i badawczą.\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n2. Cykl komórkowy. Zdający:\n2) opisuje cykl komórkowy.\nSchemat punktowania\n1 p. - za wskazanie wariantu A doświadczenia i poprawne uzasadnienie, wykazujące\nnieobecność badanego czynnika lub uwzględniające sprawdzenie wpływu zabiegów\nmechanicznych na wynik doświadczenia.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nPróbą kontrolną w tym doświadczeniu jest:\n• wariant A doświadczenia, ponieważ do oocytu w interfazie wstrzyknięto cytoplazmę\nkomórki również w interfazie, co umożliwia porównanie wyników z wariantem B.\n• wariant A, ponieważ służył sprawdzeniu, czy zabiegi mechaniczne służące wprowadzeniu\ncytoplazmy do oocytu są czynnikiem wyzwalającym podział jądra.\n• A, ponieważ to np. ukłucie mogło wywołać przejście komórki do fazy M.\nUwaga\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do definicji próby kontrolnej, np.\n„Wariant A, ponieważ badany czynnik nie działał” lub „Wariant A, ponieważ warunki\ndoświadczenia się nie zmieniły”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Próbą kontrolną był wariant A.**\n\nW wariancie A do oocytu w interfazie wstrzyknięto cytoplazmę komórki również będącej w interfazie - czyli BEZ badanego czynnika (cytoplazmy z komórki w fazie M). Wariant A służył sprawdzeniu, czy sam zabieg mechaniczny (wstrzyknięcie cytoplazmy) nie wywołuje podziału jądra, i stanowił punkt odniesienia umożliwiający porównanie z wariantem B, w którym wstrzyknięto cytoplazmę z komórki w fazie M.\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE próbą kontrolną jest **wariant A**, ponieważ wstrzyknięto w nim cytoplazmę komórki w interfazie (bez badanego czynnika), co umożliwia wykazanie, że ewentualny podział w wariancie B jest skutkiem obecności czynnika z fazy M, a nie samego ukłucia/zabiegu mechanicznego.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm logiczny: definicja próby kontrolnej\n\n**Próba kontrolna** = wariant doświadczenia, w którym **nie zmienia się zmiennej niezależnej** (badanego czynnika). Wszystkie pozostałe warunki są identyczne jak w próbie badawczej (wariant A).\n\nKroki rozumowania:\n\n1. **Zidentyfikuj zmienną niezależną** - co badacze zmieniali między wariantami A i B?\n2. **Który wariant NIE ma tej zmiany?** → to jest próba kontrolna.\n3. **Wariant A** = brak badanego czynnika (wstrzyknięto cytoplazmę komórki w interfazie) → **próba kontrolna**.\n4. **Wariant B** = obecność badanego czynnika (cytoplazma z komórki w fazie M) → **próba badawcza (eksperymentalna)**.\n\n**DLACZEGO to kluczowe dla interpretacji?**\nBez wariantu B nie można stwierdzić, czy zmiana w wariancie A jest spowodowana czynnikiem doświadczalnym, czy innymi, niekontrolowanymi czynnikami (błąd systematyczny, przypadkowa zmienność). Wariant B „zeruje\" efekt tych zakłóceń.\n\n> Przykład logiki: Jeśli w wariancie A zaobserwowano wzrost o 40%, a wariant B dał wzrost o 5%, to efekt netto czynnika = 35 pp. **Bez B nie wiadomo, czy 40% to dużo czy mało.**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja: cechy próby kontrolnej vs. badawczej\n\n| Cecha | Próba kontrolna (A) | Próba badawcza (B) |\n| Zmienna niezależna | **NIEOBECNA** (cytoplazma z interfazy) | Obecna (cytoplazma z fazy M) |\n| Cel | Punkt odniesienia | Sprawdzenie hipotezy |\n| Wynik służy do | Ustalenia „co byłoby bez czynnika z fazy M\" | Porównania z wartością bazową |\n| Czy można bez niej wyciągnąć wnioski? | NIE - brak podstawy do porównania | NIE - sam wynik bez porównania nic nie mówi |\n\n**Wniosek z eliminacji:** Wariant A spełnia wszystkie kryteria próby kontrolnej - brak badanego czynnika, pełni rolę referencyjną i wyklucza wpływ samego zabiegu mechanicznego.\n\n## Sposób 3 - Argumentacja przez rolę w interpretacji wyników\n\nRola próby kontrolnej w interpretacji ma **dwa wymiary**:\n\n**Wymiar 1 - pozytywny (co nam daje):**\nWynik wariantu B mówi, jak przebiega badany proces **bez ingerencji**. To „naturalna wartość wyjściowa\". Każde odchylenie w wariancie A jest wtedy mierzalne i interpretowalny jako skutek czynnika.\n\n**Wymiar 2 - negatywny (co wyklucza):**\nJeśli wariant A (kontrolny, z cytoplazmą interfazową) NIE wywołuje podziału, to wiemy, że ewentualny podział w wariancie B **nie jest efektem samego ukłucia/wstrzyknięcia**, lecz obecności czynnika z fazy M. Wariant A pozwala **oddzielić sygnał od szumu**.\n\n**Konkluzja do zadania:** Wariant A (bez badanego czynnika) umożliwia stwierdzenie, czy podział w wariancie B jest rzeczywiście spowodowany czynnikiem z fazy M, a nie samym zabiegiem mechanicznym.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 15.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za wskazanie wariantu **A** doswiadczenia i poprawne uzasadnienie wykazujace nieobecnosc badanego czynnika LUB uwzgledniajace sprawdzenie wplywu zabiegow mechanicznych na wynik.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi odnoszacych sie wylacznie do ogolnej definicji proby kontrolnej.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość metodologii doświadczeń biologicznych (próba kontrolna vs. badawcza, zmienne doświadczalne). To wiedza z zakresu planowania i interpretacji doświadczeń, niewymagająca wzorów ani tabel z karty EM2023.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest niepoprawna |\n| „Próbą kontrolną był wariant B\" | Błąd - w wariancie B wstrzyknięto cytoplazmę z komórki w FAZIE M, czyli badany czynnik. To jest próba BADAWCZA, nie kontrolna |\n| „Wariant A był kontrolny, bo nic w nim nie robiono\" | Niedokładne - w wariancie A też wykonano wstrzyknięcie (cytoplazmy interfazowej); kontrolny jest dlatego, że NIE zawierał badanego czynnika, a nie dlatego, że „nic nie robiono\" |\n| Uzasadnienie: „żeby móc powtórzyć doświadczenie\" | Błąd - powtarzalność zapewniają repliki (n=3,5,10 ), nie próba kontrolna; kontrolna to punkt **porównania**, nie powtórzenia |\n| Brak uzasadnienia, sama litera „B\" | **0 pkt** - klucz CKE wymaga uzasadnienia odwołującego się do roli próby kontrolnej w interpretacji |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Samo napisanie „wariant A\" bez uzasadnienia = **0 pkt**. Zadanie wymaga uzasadnienia - słowo „uzasadnij\" w poleceniu jest obligatoryjne dla uzyskania punktu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uzasadnienie musi zawierać odniesienie do **roli w interpretacji** - napisz wprost: „umożliwia stwierdzenie, czy zaobserwowane zmiany są skutkiem badanego czynnika\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić próby kontrolnej z **grupą kontrolną w badaniach medycznych** (tam placebo). W zadaniach CKE biologia: próba kontrolna = brak zmiennej niezależnej, pełna analogia warunków poza jednym czynnikiem.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Jeśli oba warianty mają jakiś czynnik (np. A = dawka 0,1%, B = dawka 0,01%), to kontrolna jest ta z **mniejszą / zerową wartością** czynnika - sprawdź, który wariant ma wartość bazową/zerową!","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-15.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15.2. (0-1)
Określ, który wariant tego doświadczenia - A czy B - stanowił dla niego próbę kontrolną.
Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do roli tej próby w interpretacji wyników
doświadczenia.

","answer_text_html":"

15.2. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Pogłębienie znajomości metodyki badań
biologicznych. Zdający rozumie i stosuje
terminologię biologiczną, planuje,
przeprowadza i dokumentuje obserwacje
i doświadczenia biologiczne […], rozróżnia
próbę kontrolną i badawczą.
VI. Genetyka i biotechnologia.

\n
  1. Cykl komórkowy. Zdający:
  2. opisuje cykl komórkowy.
\n

Schemat punktowania
1 p. - za wskazanie wariantu A doświadczenia i poprawne uzasadnienie, wykazujące
nieobecność badanego czynnika lub uwzględniające sprawdzenie wpływu zabiegów
mechanicznych na wynik doświadczenia.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
Próbą kontrolną w tym doświadczeniu jest:
• wariant A doświadczenia, ponieważ do oocytu w interfazie wstrzyknięto cytoplazmę
komórki również w interfazie, co umożliwia porównanie wyników z wariantem B.
• wariant A, ponieważ służył sprawdzeniu, czy zabiegi mechaniczne służące wprowadzeniu
cytoplazmy do oocytu są czynnikiem wyzwalającym podział jądra.
• A, ponieważ to np. ukłucie mogło wywołać przejście komórki do fazy M.
Uwaga
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do definicji próby kontrolnej, np.
„Wariant A, ponieważ badany czynnik nie działał” lub „Wariant A, ponieważ warunki
doświadczenia się nie zmieniły”.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Próbą kontrolną był wariant A.

\n

W wariancie A do oocytu w interfazie wstrzyknięto cytoplazmę komórki również będącej w interfazie - czyli BEZ badanego czynnika (cytoplazmy z komórki w fazie M). Wariant A służył sprawdzeniu, czy sam zabieg mechaniczny (wstrzyknięcie cytoplazmy) nie wywołuje podziału jądra, i stanowił punkt odniesienia umożliwiający porównanie z wariantem B, w którym wstrzyknięto cytoplazmę z komórki w fazie M.

\n
Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE próbą kontrolną jest wariant A, ponieważ wstrzyknięto w nim cytoplazmę komórki w interfazie (bez badanego czynnika), co umożliwia wykazanie, że ewentualny podział w wariancie B jest skutkiem obecności czynnika z fazy M, a nie samego ukłucia/zabiegu mechanicznego.
\n

Sposób 1 - Mechanizm logiczny: definicja próby kontrolnej

\n

Próba kontrolna = wariant doświadczenia, w którym nie zmienia się zmiennej niezależnej (badanego czynnika). Wszystkie pozostałe warunki są identyczne jak w próbie badawczej (wariant A).

\n

Kroki rozumowania:

\n
  1. Zidentyfikuj zmienną niezależną - co badacze zmieniali między wariantami A i B?
  2. Który wariant NIE ma tej zmiany? → to jest próba kontrolna.
  3. Wariant A = brak badanego czynnika (wstrzyknięto cytoplazmę komórki w interfazie) → próba kontrolna.
  4. Wariant B = obecność badanego czynnika (cytoplazma z komórki w fazie M) → próba badawcza (eksperymentalna).
\n

DLACZEGO to kluczowe dla interpretacji?
Bez wariantu B nie można stwierdzić, czy zmiana w wariancie A jest spowodowana czynnikiem doświadczalnym, czy innymi, niekontrolowanymi czynnikami (błąd systematyczny, przypadkowa zmienność). Wariant B „zeruje" efekt tych zakłóceń.

\n
Przykład logiki: Jeśli w wariancie A zaobserwowano wzrost o 40%, a wariant B dał wzrost o 5%, to efekt netto czynnika = 35 pp. Bez B nie wiadomo, czy 40% to dużo czy mało.
\n

Sposób 2 - Eliminacja: cechy próby kontrolnej vs. badawczej

\n

| Cecha | Próba kontrolna (A) | Próba badawcza (B) |
| Zmienna niezależna | NIEOBECNA (cytoplazma z interfazy) | Obecna (cytoplazma z fazy M) |
| Cel | Punkt odniesienia | Sprawdzenie hipotezy |
| Wynik służy do | Ustalenia „co byłoby bez czynnika z fazy M" | Porównania z wartością bazową |
| Czy można bez niej wyciągnąć wnioski? | NIE - brak podstawy do porównania | NIE - sam wynik bez porównania nic nie mówi |

\n

Wniosek z eliminacji: Wariant A spełnia wszystkie kryteria próby kontrolnej - brak badanego czynnika, pełni rolę referencyjną i wyklucza wpływ samego zabiegu mechanicznego.

\n

Sposób 3 - Argumentacja przez rolę w interpretacji wyników

\n

Rola próby kontrolnej w interpretacji ma dwa wymiary:

\n

Wymiar 1 - pozytywny (co nam daje):
Wynik wariantu B mówi, jak przebiega badany proces bez ingerencji. To „naturalna wartość wyjściowa". Każde odchylenie w wariancie A jest wtedy mierzalne i interpretowalny jako skutek czynnika.

\n

Wymiar 2 - negatywny (co wyklucza):
Jeśli wariant A (kontrolny, z cytoplazmą interfazową) NIE wywołuje podziału, to wiemy, że ewentualny podział w wariancie B nie jest efektem samego ukłucia/wstrzyknięcia, lecz obecności czynnika z fazy M. Wariant A pozwala oddzielić sygnał od szumu.

\n

Konkluzja do zadania: Wariant A (bez badanego czynnika) umożliwia stwierdzenie, czy podział w wariancie B jest rzeczywiście spowodowany czynnikiem z fazy M, a nie samym zabiegiem mechanicznym.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zadanie 15.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:
- 1 pkt - za wskazanie wariantu A doswiadczenia i poprawne uzasadnienie wykazujace nieobecnosc badanego czynnika LUB uwzgledniajace sprawdzenie wplywu zabiegow mechanicznych na wynik.
- 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.

Nie uznaje sie odpowiedzi odnoszacych sie wylacznie do ogolnej definicji proby kontrolnej.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość metodologii doświadczeń biologicznych (próba kontrolna vs. badawcza, zmienne doświadczalne). To wiedza z zakresu planowania i interpretacji doświadczeń, niewymagająca wzorów ani tabel z karty EM2023.

\n

Częste błędne odpowiedzi

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest niepoprawna |
| „Próbą kontrolną był wariant B" | Błąd - w wariancie B wstrzyknięto cytoplazmę z komórki w FAZIE M, czyli badany czynnik. To jest próba BADAWCZA, nie kontrolna |
| „Wariant A był kontrolny, bo nic w nim nie robiono" | Niedokładne - w wariancie A też wykonano wstrzyknięcie (cytoplazmy interfazowej); kontrolny jest dlatego, że NIE zawierał badanego czynnika, a nie dlatego, że „nic nie robiono" |
| Uzasadnienie: „żeby móc powtórzyć doświadczenie" | Błąd - powtarzalność zapewniają repliki (n=3,5,10 ), nie próba kontrolna; kontrolna to punkt porównania, nie powtórzenia |
| Brak uzasadnienia, sama litera „B" | 0 pkt - klucz CKE wymaga uzasadnienia odwołującego się do roli próby kontrolnej w interpretacji |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Samo napisanie „wariant A" bez uzasadnienia = 0 pkt. Zadanie wymaga uzasadnienia - słowo „uzasadnij" w poleceniu jest obligatoryjne dla uzyskania punktu.
\n
⚠️ Uwaga: Uzasadnienie musi zawierać odniesienie do roli w interpretacji - napisz wprost: „umożliwia stwierdzenie, czy zaobserwowane zmiany są skutkiem badanego czynnika".
\n
⚠️ Uwaga: Nie mylić próby kontrolnej z grupą kontrolną w badaniach medycznych (tam placebo). W zadaniach CKE biologia: próba kontrolna = brak zmiennej niezależnej, pełna analogia warunków poza jednym czynnikiem.
\n
⚠️ Uwaga: Jeśli oba warianty mają jakiś czynnik (np. A = dawka 0,1%, B = dawka 0,01%), to kontrolna jest ta z mniejszą / zerową wartością czynnika - sprawdź, który wariant ma wartość bazową/zerową!
"}]}