{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nOkreśl, czy prawdziwe jest stwierdzenie, że procesy przedstawione na schemacie\nnie mogą zachodzić w mitochondrium. Odpowiedź uzasadnij.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"16.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] procesy i zjawiska biologiczne\n[…].\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nII. Budowa i funkcjonowanie komórki.\nZdający:\n1) wskazuje […] różnice między komórką\nprokariotyczną a eukariotyczną […];\n4) opisuje budowę i funkcje mitochondriów\n[…], podaje argumenty na rzecz ich\nendosymbiotycznego pochodzenia.\nSchemat punktowania\n1 p. - za określenie, że stwierdzenie jest prawdziwe, wraz z poprawnym uzasadnieniem,\nodnoszącym się do braku w mitochondriach białek histonowych związanych z DNA.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Jest prawdziwe, ponieważ mitochondria nie mają białek histonowych związanych z DNA.\n• Tak, ponieważ mtDNA nie tworzy chromatyny takiej, jak w jądrze komórkowym.\nUwagi:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się w uzasadnieniu do braku histonów lub do braku\nchromatyny w mitochondriach.\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do niemożności zachodzenia przedstawionych\nna schemacie procesów w mitochondriach (bez jednoznacznego „tak” na początku zdania),\njeśli uzasadnienie jednoznacznie na tę niemożność wskazuje, np. „Nie mogą, ponieważ\nw mitochondriach histony nie wiążą się z DNA”.\nZadanie 17. (0-4)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Tak, stwierdzenie jest PRAWDZIWE** - przedstawione na schemacie modyfikacje (acetylacja i deacetylacja histonów) nie mogą zachodzić w mitochondrium.\n\n**Uzasadnienie:** Mitochondria nie mają białek histonowych związanych z DNA. Mitochondrialne DNA (mtDNA) nie tworzy chromatyny takiej jak w jądrze komórkowym, dlatego nie zachodzi w nim modyfikacja ogonków histonów (acetylacja/deacetylacja) przedstawiona na schemacie.\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE uzasadnienie musi odnosić się do **braku w mitochondriach białek histonowych związanych z DNA** (lub braku chromatyny). Schemat z zadania 16 dotyczy modyfikacji histonów (acetylacji/deacetylacji), a nie fermentacji - procesy te wymagają histonów, których w mitochondrium nie ma.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: brak histonów w mitochondrium\n\n**Krok 1 - Co pokazuje schemat (zadanie 16)?**\nSchemat przedstawia modyfikacje chemiczne ogonków białek histonowych: **acetylację** (rozluźnienie chromatyny) i **deacetylację** (kondensacja chromatyny), regulujące ekspresję informacji genetycznej.\n\n**Krok 2 - Gdzie zachodzą te modyfikacje?**\nAcetylacja/deacetylacja dotyczy **histonów** - białek, wokół których owinięte jest jądrowe DNA (tworząc nukleosomy i chromatynę). To proces typowy dla **jądra komórkowego** organizmów eukariotycznych.\n\n**Krok 3 - Czy mitochondrium ma histony?**\n**NIE.** Mitochondrialne DNA (mtDNA) jest organizmacją prokariotyczną w pochodzeniu (teoria endosymbiozy) - jest koliste i **nie jest związane z histonami**, nie tworzy chromatyny nukleosomowej.\n\n**Krok 4 - Wniosek:**\nSkoro w mitochondrium nie ma histonów ani chromatyny nukleosomowej, to nie może w nim zachodzić acetylacja/deacetylacja ogonków histonowych przedstawiona na schemacie. **Stwierdzenie PRAWDZIWE.**\n\n## Sposób 2 - Porównanie organizacji DNA: jądro vs mitochondrium\n\n| Cecha | DNA jądrowe | mtDNA (mitochondrialne) |\n| Kształt | liniowe | koliste |\n| Związane z histonami | ✅ TAK (nukleosomy) | ❌ NIE |\n| Tworzy chromatynę | ✅ TAK | ❌ NIE |\n| Modyfikacje acetylacja/deacetylacja histonów | ✅ możliwe | ❌ niemożliwe (brak histonów) |\n\nSkoro modyfikacje ze schematu (acetylacja/deacetylacja ogonków histonów) wymagają obecności histonów, a mtDNA nie jest z nimi związane → **w mitochondrium procesy te nie mogą zachodzić** → stwierdzenie jest prawdziwe.\n\n**Kluczowy argument biologiczny:** Regulacja ekspresji przez modyfikację chromatyny (acetylacja/deacetylacja histonów) jest mechanizmem epigenetycznym typowym dla genomu jądrowego eukariontów. Mitochondrium, jako organellum o prokariotycznym pochodzeniu, nie posiada tego aparatu.\n\n## Sposób 3 - Argument przez ewolucję i endosymbiozę\n\nMitochondrium pochodzi od endosymbiotycznej α-proteobakterii. Jak bakterie, mitochondrium ma **koliste DNA nieowinięte na histonach** i nie tworzy chromatyny nukleosomowej. Histony oraz aparat modyfikacji chromatyny (acetylotransferazy/deacetylazy histonów) pojawiły się w genomie jądrowym eukariontów, a nie w genomie mitochondrialnym. Dlatego acetylacja/deacetylacja histonów przedstawiona na schemacie jest możliwa **wyłącznie w jądrze**, a nie w mitochondrium - co potwierdza prawdziwość ocenianego stwierdzenia.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 16.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za okreslenie, ze stwierdzenie jest **prawdziwe**, wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do braku w mitochondriach bialek histonowych zwiazanych z DNA.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uznaje sie** uzasadnienia odnoszace sie do braku histonow lub braku chromatyny w mitochondriach. **Uznaje sie** rowniez odpowiedzi o niemoznosci zachodzenia procesow ze schematu w mitochondriach, jesli uzasadnienie jednoznacznie na nia wskazuje.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z wzorów karty CKE** - odpowiedź opiera się na znajomości lokalizacji subkomórkowej procesów metabolicznych.\n\n> 📖 Pomocniczo: karta wzorów CKE str. 4 - **kwasy organiczne** (wzór pirogronianu \\(\\ce{CH3COCOO-}\\), mleczanu \\(\\ce{CH3CHOHCOO-}\\), cytrynianu) pomagają rozpoznać substraty/produkty widoczne na schemacie i przyporządkować je do właściwego przedziału komórkowego.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest niepoprawna |\n| „Nieprawdziwe, bo mitochondrium ma własne DNA, więc może zachodzić jego regulacja\" | Błąd - mtDNA istnieje, ale NIE jest związane z histonami, więc modyfikacja ogonków histonów (acetylacja/deacetylacja) nie może w nim zachodzić |\n| Uzasadnienie odwołujące się do fermentacji / oddychania | Błąd - schemat z zadania 16 dotyczy modyfikacji histonów, a nie procesów oddechowych; argument musi dotyczyć braku histonów/chromatyny |\n| Ocena „prawdziwe\" bez żadnego uzasadnienia | Klucz wymaga **zarówno** oceny, **jak i** uzasadnienia - samo „prawdziwe\" = 0 pkt |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uzasadnienie MUSI odnosić się do **braku w mitochondriach białek histonowych związanych z DNA** (lub braku chromatyny). Sama ocena „prawdziwe\" bez tego uzasadnienia = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Schemat z zadania 16 dotyczy **modyfikacji histonów** (acetylacja/deacetylacja) - NIE fermentacji ani oddychania. Uzasadnienie odwołujące się do procesów oddechowych jest błędne.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Słowo „nie mogą\" w treści zadania jest pułapką - oceniasz prawdziwość zdania z negacją. Tu zdanie jest prawdziwe (modyfikacja histonów faktycznie **nie może** zachodzić w mitochondrium) - uczeń musi napisać „Tak, stwierdzenie jest prawdziwe\" i to uzasadnić brakiem histonów.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.2. (0-1)<br>Określ, czy prawdziwe jest stwierdzenie, że procesy przedstawione na schemacie<br>nie mogą zachodzić w mitochondrium. Odpowiedź uzasadnij.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>16.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] procesy i zjawiska biologiczne<br>[…].<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>II. Budowa i funkcjonowanie komórki.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>wskazuje […] różnice między komórką</li></ol>\n<p>prokariotyczną a eukariotyczną […];</p>\n<ol><li>opisuje budowę i funkcje mitochondriów</li></ol>\n<p>[…], podaje argumenty na rzecz ich<br>endosymbiotycznego pochodzenia.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za określenie, że stwierdzenie jest prawdziwe, wraz z poprawnym uzasadnieniem,<br>odnoszącym się do braku w mitochondriach białek histonowych związanych z DNA.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Jest prawdziwe, ponieważ mitochondria nie mają białek histonowych związanych z DNA.<br>• Tak, ponieważ mtDNA nie tworzy chromatyny takiej, jak w jądrze komórkowym.<br>Uwagi:<br>Uznaje się odpowiedzi odnoszące się w uzasadnieniu do braku histonów lub do braku<br>chromatyny w mitochondriach.<br>Uznaje się odpowiedzi odnoszące się do niemożności zachodzenia przedstawionych<br>na schemacie procesów w mitochondriach (bez jednoznacznego „tak” na początku zdania),<br>jeśli uzasadnienie jednoznacznie na tę niemożność wskazuje, np. „Nie mogą, ponieważ<br>w mitochondriach histony nie wiążą się z DNA”.<br>Zadanie 17. (0-4)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Tak, stwierdzenie jest PRAWDZIWE</strong> - przedstawione na schemacie modyfikacje (acetylacja i deacetylacja histonów) nie mogą zachodzić w mitochondrium.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Mitochondria nie mają białek histonowych związanych z DNA. Mitochondrialne DNA (mtDNA) nie tworzy chromatyny takiej jak w jądrze komórkowym, dlatego nie zachodzi w nim modyfikacja ogonków histonów (acetylacja/deacetylacja) przedstawiona na schemacie.</p>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE uzasadnienie musi odnosić się do <strong>braku w mitochondriach białek histonowych związanych z DNA</strong> (lub braku chromatyny). Schemat z zadania 16 dotyczy modyfikacji histonów (acetylacji/deacetylacji), a nie fermentacji - procesy te wymagają histonów, których w mitochondrium nie ma.</blockquote>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: brak histonów w mitochondrium</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co pokazuje schemat (zadanie 16)?</strong><br>Schemat przedstawia modyfikacje chemiczne ogonków białek histonowych: <strong>acetylację</strong> (rozluźnienie chromatyny) i <strong>deacetylację</strong> (kondensacja chromatyny), regulujące ekspresję informacji genetycznej.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Gdzie zachodzą te modyfikacje?</strong><br>Acetylacja/deacetylacja dotyczy <strong>histonów</strong> - białek, wokół których owinięte jest jądrowe DNA (tworząc nukleosomy i chromatynę). To proces typowy dla <strong>jądra komórkowego</strong> organizmów eukariotycznych.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Czy mitochondrium ma histony?</strong><br><strong>NIE.</strong> Mitochondrialne DNA (mtDNA) jest organizmacją prokariotyczną w pochodzeniu (teoria endosymbiozy) - jest koliste i <strong>nie jest związane z histonami</strong>, nie tworzy chromatyny nukleosomowej.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Wniosek:</strong><br>Skoro w mitochondrium nie ma histonów ani chromatyny nukleosomowej, to nie może w nim zachodzić acetylacja/deacetylacja ogonków histonowych przedstawiona na schemacie. <strong>Stwierdzenie PRAWDZIWE.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie organizacji DNA: jądro vs mitochondrium</h4>\n<p>| Cecha | DNA jądrowe | mtDNA (mitochondrialne) |<br>| Kształt | liniowe | koliste |<br>| Związane z histonami | ✅ TAK (nukleosomy) | ❌ NIE |<br>| Tworzy chromatynę | ✅ TAK | ❌ NIE |<br>| Modyfikacje acetylacja/deacetylacja histonów | ✅ możliwe | ❌ niemożliwe (brak histonów) |</p>\n<p>Skoro modyfikacje ze schematu (acetylacja/deacetylacja ogonków histonów) wymagają obecności histonów, a mtDNA nie jest z nimi związane → <strong>w mitochondrium procesy te nie mogą zachodzić</strong> → stwierdzenie jest prawdziwe.</p>\n<p><strong>Kluczowy argument biologiczny:</strong> Regulacja ekspresji przez modyfikację chromatyny (acetylacja/deacetylacja histonów) jest mechanizmem epigenetycznym typowym dla genomu jądrowego eukariontów. Mitochondrium, jako organellum o prokariotycznym pochodzeniu, nie posiada tego aparatu.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argument przez ewolucję i endosymbiozę</h4>\n<p>Mitochondrium pochodzi od endosymbiotycznej α-proteobakterii. Jak bakterie, mitochondrium ma <strong>koliste DNA nieowinięte na histonach</strong> i nie tworzy chromatyny nukleosomowej. Histony oraz aparat modyfikacji chromatyny (acetylotransferazy/deacetylazy histonów) pojawiły się w genomie jądrowym eukariontów, a nie w genomie mitochondrialnym. Dlatego acetylacja/deacetylacja histonów przedstawiona na schemacie jest możliwa <strong>wyłącznie w jądrze</strong>, a nie w mitochondrium - co potwierdza prawdziwość ocenianego stwierdzenia.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 16.2 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za okreslenie, ze stwierdzenie jest <strong>prawdziwe</strong>, wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do braku w mitochondriach bialek histonowych zwiazanych z DNA.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uznaje sie</strong> uzasadnienia odnoszace sie do braku histonow lub braku chromatyny w mitochondriach. <strong>Uznaje sie</strong> rowniez odpowiedzi o niemoznosci zachodzenia procesow ze schematu w mitochondriach, jesli uzasadnienie jednoznacznie na nia wskazuje.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z wzorów karty CKE</strong> - odpowiedź opiera się na znajomości lokalizacji subkomórkowej procesów metabolicznych.</p>\n<blockquote>📖 Pomocniczo: karta wzorów CKE str. 4 - <strong>kwasy organiczne</strong> (wzór pirogronianu <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>C</mi><mi>H</mi><mn>3</mn><mi>C</mi><mi>O</mi><mi>C</mi><mi>O</mi><mi>O</mi><mo>&#x02212;</mo></mrow></mrow></math>, mleczanu <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>C</mi><mi>H</mi><mn>3</mn><mi>C</mi><mi>H</mi><mi>O</mi><mi>H</mi><mi>C</mi><mi>O</mi><mi>O</mi><mo>&#x02212;</mo></mrow></mrow></math>, cytrynianu) pomagają rozpoznać substraty/produkty widoczne na schemacie i przyporządkować je do właściwego przedziału komórkowego.</blockquote>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest niepoprawna |<br>| „Nieprawdziwe, bo mitochondrium ma własne DNA, więc może zachodzić jego regulacja&quot; | Błąd - mtDNA istnieje, ale NIE jest związane z histonami, więc modyfikacja ogonków histonów (acetylacja/deacetylacja) nie może w nim zachodzić |<br>| Uzasadnienie odwołujące się do fermentacji / oddychania | Błąd - schemat z zadania 16 dotyczy modyfikacji histonów, a nie procesów oddechowych; argument musi dotyczyć braku histonów/chromatyny |<br>| Ocena „prawdziwe&quot; bez żadnego uzasadnienia | Klucz wymaga <strong>zarówno</strong> oceny, <strong>jak i</strong> uzasadnienia - samo „prawdziwe&quot; = 0 pkt |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uzasadnienie MUSI odnosić się do <strong>braku w mitochondriach białek histonowych związanych z DNA</strong> (lub braku chromatyny). Sama ocena „prawdziwe&quot; bez tego uzasadnienia = 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Schemat z zadania 16 dotyczy <strong>modyfikacji histonów</strong> (acetylacja/deacetylacja) - NIE fermentacji ani oddychania. Uzasadnienie odwołujące się do procesów oddechowych jest błędne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Słowo „nie mogą&quot; w treści zadania jest pułapką - oceniasz prawdziwość zdania z negacją. Tu zdanie jest prawdziwe (modyfikacja histonów faktycznie <strong>nie może</strong> zachodzić w mitochondrium) - uczeń musi napisać „Tak, stwierdzenie jest prawdziwe&quot; i to uzasadnić brakiem histonów.</blockquote>"}]}