{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/17.1","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"17.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nZapisz, stosując podane oznaczenia alleli genów odpowiedzialnych za kolor sierści,\nwszystkie możliwe genotypy niebieskiego kota brytyjskiego.","answer":null,"answer_text":"17.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] procesy i zjawiska biologiczne\n[…].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje, [ ] informacje [ ].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający:\n1) [ ] stosuje podstawowe pojęcia genetyki\nklasycznej (allel, allel dominujący, allel\nrecesywny [ ], homozygota, heterozygota,\ngenotyp, fenotyp).\nSchemat punktowania\n1 p. - za zapisanie wszystkich trzech możliwych genotypów niebieskiego kota brytyjskiego.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nBBdd, Bbdd, Bb1dd.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, w których zastosowano inne oznaczenia alleli niż podane w tekście\nlub zdający zapisał tę cechę jako sprzężoną z płcią, lub zastosowano zapis „BdBd” albo\n„Bd/Bd” wskazujący na sprzężenie genów.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWszystkie możliwe genotypy niebieskiego kota brytyjskiego:\n\n$$\\boxed{BBdd, \\quad Bbdd, \\quad Bb^1dd}$$\n\n## Sposób 1 - Mechanizm dwugenowy krok po kroku\n\n**Krok 1: Co to jest niebieski kolor?**\n\nNiebieski = czarny **rozjaśniony** przez allel *d* w układzie homozygotycznym.\n\nZgodnie z informacją: *„czarnego - do niebieskiego\"*, czyli:\n\n> **czarny + dd → niebieski**\n\n**Krok 2: Jaki genotyp daje czarny kolor (podstawowy)?**\n\nHierarchia dominacji: **B > b > b¹**\n\n| Genotyp | Fenotyp bazowy |\n| **BB** | czarny (B dominuje) |\n| **Bb** | czarny (B dominuje nad b) |\n| **Bb¹** | czarny (B dominuje nad b¹) |\n| bb | czekoladowy |\n| bb¹ | czekoladowy (b dominuje nad b¹) |\n| b¹b¹ | cynamonowy |\n\nCzarną barwę bazową dają tylko genotypy z przynajmniej jednym allelem **B**: `BB`, `Bb`, `Bb¹`.\n\n**Krok 3: Dodajemy wymaganie dd**\n\nGen rozmycia jest **autosomalny i niezależnie dziedziczony** (inny chromosom). Niebieski kolor wymaga **dd** (homozygota recesywna).\n\nŁączymy:\n\n| Genotyp genu barwy | Genotyp genu rozmycia | Fenotyp |\n| BB | dd | **niebieski** ✅ |\n| Bb | dd | **niebieski** ✅ |\n| Bb¹ | dd | **niebieski** ✅ |\n| BB | Dd lub DD | czarny (nie niebieski) ❌ |\n| bb | dd | liliowy (nie niebieski) ❌ |\n\n**Wynik końcowy:**\n$$BBdd, \\quad Bbdd, \\quad Bb^1dd$$\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez analizę każdego allelu b\n\nSprawdzamy wszystkie logicznie możliwe kombinacje alleli genu barwy **przy ustalonym dd**:\n\n**Czy może być bb dd?**\nbb → fenotyp czekoladowy (b dominuje nad b¹, brak B). Rozjaśnienie dd czekoladowego = **liliowy**. ❌ To nie niebieski.\n\n**Czy może być bb¹ dd?**\nbb¹ → b dominuje nad b¹ → fenotyp czekoladowy. Rozjaśnienie = **liliowy**. ❌ Nie niebieski.\n\n**Czy może być b¹b¹ dd?**\nb¹b¹ → fenotyp cynamonowy. Rozjaśnienie dd = **płowy**. ❌ Nie niebieski.\n\n**Zostają tylko genotypy z B:**\n- BB dd - jest B, brak recesywnych efektów → czarny + dd = niebieski ✅\n- Bb dd - B dominuje nad b → czarny + dd = niebieski ✅\n- Bb¹ dd - B dominuje nad b¹ → czarny + dd = niebieski ✅\n\nŻaden inny genotyp nie jest możliwy → **potwierdzamy 3 genotypy**.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przez analizę combinatoryczną alleli\n\nGen barwy ma 3 allele: B, b, b¹. Możliwe genotypy diploidalne (kombinacje z powtórzeniem):\n\n$$\\binom{3+2-1}{2} = 6 \\text{ genotypów}$$\n\nPełna lista: BB, Bb, Bb¹, bb, bb¹, b¹b¹\n\nSpośród nich czarną barwę bazową (warunek konieczny dla niebieskiego) dają **te z allelem B**: BB, Bb, Bb¹ → 3 genotypy.\n\nKażdy z nich łączymy z **dd** (jedyna możliwość dla cech recesywnych rozmycia).\n\nAllel D (dominujący) w układzie Dd lub DD zapobiegłby rozjaśnieniu → taki kot byłby czarny, nie niebieski.\n\n**Wynik: dokładnie 3 genotypy** - BBdd, Bbdd, Bb¹dd.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 17.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za zapisanie WSZYSTKICH TRZECH mozliwych genotypow niebieskiego kota brytyjskiego: **BBdd, Bbdd, Bb(1)dd**.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** innych oznaczen alleli niz podane w tekscie ani zapisu wskazujacego na sprzezenie genow / z plcia.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - zadanie wymaga wyłącznie znajomości:\n1. Relacji dominacji między allelami (podanych wprost w treści)\n2. Zasad dziedziczenia wieloallelicznego (reguły dominacji w układzie B > b > b¹)\n3. Logiki dziedziczenia dwugenowego (niezależne geny na różnych chromosomach → niezależne kombinowanie)\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Błąd rozumowania |\n| Tylko `BBdd` | Uczeń myśli, że „czarny\" = tylko homozygota BB; zapomina, że B dominuje też w Bb i Bb¹ |\n| `bbdd`, `bb¹dd` | Mylenie czekoladowego (bb) z czarnym; bb + dd = **liliowy**, nie niebieski |\n| `BBDd`, `BBdd`, `BBDD` | Uczeń zapomina, że D (dominant) blokuje rozmycie - niebieski wymaga **dd**, nie Dd ani DD |\n| `Bb¹Dd` | Błąd podwójny: B+b¹ to czarny ✅, ale Dd → czarny (nie niebieski) ❌ |\n| Tylko 2 genotypy (np. BBdd i Bbdd, pominięcie Bb¹dd) | Zapomnienie allelu b¹ w kombinacji z B; wielu uczniów kojarzy b¹ tylko z cynamonem i nie rozważa układu Bb¹ |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niebieski ≠ gen niebieskiego barwnika! Niebieski powstaje z **czarnego osłabionego przez dd** - mechanizm rozproszenia pigmentu w skupiska optycznie wygląda jak jasnoniebieski.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Allel `b¹` jest recesywny wobec **obu** pozostałych alleli - uczeń często przyjmuje błędnie, że Bb¹ = cynamonowy, tymczasem B dominuje nad b¹ → **czarny**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie wymaga WSZYSTKICH możliwych genotypów - pominięcie choćby jednego z trzech to **0 punktów** orientacyjnie (brak oficjalnego klucza w serwisie). Zawsze sprawdzaj kompletność kombinatoryczną.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Gen rozmycia jest **autosomalny** - nie jest sprzężony z płcią. Oznaczenia `Dd` i `dd` dotyczą **obu płci** tak samo (w odróżnieniu od np. umaszczenia żółwiego, które jest sprzężone z X).","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-17.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17.1. (0-1)<br>Zapisz, stosując podane oznaczenia alleli genów odpowiedzialnych za kolor sierści,<br>wszystkie możliwe genotypy niebieskiego kota brytyjskiego.</p>","answer_text_html":"<p>17.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] procesy i zjawiska biologiczne<br>[…].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,<br>selekcjonuje, [ ] informacje [ ].<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Genetyka mendlowska. Zdający:</li><li>[ ] stosuje podstawowe pojęcia genetyki</li></ol>\n<p>klasycznej (allel, allel dominujący, allel<br>recesywny [ ], homozygota, heterozygota,<br>genotyp, fenotyp).<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za zapisanie wszystkich trzech możliwych genotypów niebieskiego kota brytyjskiego.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>BBdd, Bbdd, Bb1dd.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi, w których zastosowano inne oznaczenia alleli niż podane w tekście<br>lub zdający zapisał tę cechę jako sprzężoną z płcią, lub zastosowano zapis „BdBd” albo<br>„Bd/Bd” wskazujący na sprzężenie genów.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Wszystkie możliwe genotypy niebieskiego kota brytyjskiego:</p>\n<div class=\"math-block\"><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><menclose notation=\"box\"><mrow><mi>B</mi><mi>B</mi><mi>d</mi><mi>d</mi><mo>&#x0002C;</mo><mspace width=\"1em\" /><mi>B</mi><mi>b</mi><mi>d</mi><mi>d</mi><mo>&#x0002C;</mo><mspace width=\"1em\" /><mi>B</mi><msup><mi>b</mi><mn>1</mn></msup><mi>d</mi><mi>d</mi></mrow></menclose></mrow></math></div>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm dwugenowy krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co to jest niebieski kolor?</strong></p>\n<p>Niebieski = czarny <strong>rozjaśniony</strong> przez allel <em>d</em> w układzie homozygotycznym.</p>\n<p>Zgodnie z informacją: <em>„czarnego - do niebieskiego&quot;</em>, czyli:</p>\n<blockquote><strong>czarny + dd → niebieski</strong></blockquote>\n<p><strong>Krok 2: Jaki genotyp daje czarny kolor (podstawowy)?</strong></p>\n<p>Hierarchia dominacji: <strong>B &gt; b &gt; b¹</strong></p>\n<p>| Genotyp | Fenotyp bazowy |<br>| <strong>BB</strong> | czarny (B dominuje) |<br>| <strong>Bb</strong> | czarny (B dominuje nad b) |<br>| <strong>Bb¹</strong> | czarny (B dominuje nad b¹) |<br>| bb | czekoladowy |<br>| bb¹ | czekoladowy (b dominuje nad b¹) |<br>| b¹b¹ | cynamonowy |</p>\n<p>Czarną barwę bazową dają tylko genotypy z przynajmniej jednym allelem <strong>B</strong>: <code>BB</code>, <code>Bb</code>, <code>Bb¹</code>.</p>\n<p><strong>Krok 3: Dodajemy wymaganie dd</strong></p>\n<p>Gen rozmycia jest <strong>autosomalny i niezależnie dziedziczony</strong> (inny chromosom). Niebieski kolor wymaga <strong>dd</strong> (homozygota recesywna).</p>\n<p>Łączymy:</p>\n<p>| Genotyp genu barwy | Genotyp genu rozmycia | Fenotyp |<br>| BB | dd | <strong>niebieski</strong> ✅ |<br>| Bb | dd | <strong>niebieski</strong> ✅ |<br>| Bb¹ | dd | <strong>niebieski</strong> ✅ |<br>| BB | Dd lub DD | czarny (nie niebieski) ❌ |<br>| bb | dd | liliowy (nie niebieski) ❌ |</p>\n<p><strong>Wynik końcowy:</strong></p>\n<div class=\"math-block\"><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mi>B</mi><mi>B</mi><mi>d</mi><mi>d</mi><mo>&#x0002C;</mo><mspace width=\"1em\" /><mi>B</mi><mi>b</mi><mi>d</mi><mi>d</mi><mo>&#x0002C;</mo><mspace width=\"1em\" /><mi>B</mi><msup><mi>b</mi><mn>1</mn></msup><mi>d</mi><mi>d</mi></mrow></math></div>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez analizę każdego allelu b</h4>\n<p>Sprawdzamy wszystkie logicznie możliwe kombinacje alleli genu barwy <strong>przy ustalonym dd</strong>:</p>\n<p><strong>Czy może być bb dd?</strong><br>bb → fenotyp czekoladowy (b dominuje nad b¹, brak B). Rozjaśnienie dd czekoladowego = <strong>liliowy</strong>. ❌ To nie niebieski.</p>\n<p><strong>Czy może być bb¹ dd?</strong><br>bb¹ → b dominuje nad b¹ → fenotyp czekoladowy. Rozjaśnienie = <strong>liliowy</strong>. ❌ Nie niebieski.</p>\n<p><strong>Czy może być b¹b¹ dd?</strong><br>b¹b¹ → fenotyp cynamonowy. Rozjaśnienie dd = <strong>płowy</strong>. ❌ Nie niebieski.</p>\n<p><strong>Zostają tylko genotypy z B:</strong></p>\n<ul><li>BB dd - jest B, brak recesywnych efektów → czarny + dd = niebieski ✅</li><li>Bb dd - B dominuje nad b → czarny + dd = niebieski ✅</li><li>Bb¹ dd - B dominuje nad b¹ → czarny + dd = niebieski ✅</li></ul>\n<p>Żaden inny genotyp nie jest możliwy → <strong>potwierdzamy 3 genotypy</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie przez analizę combinatoryczną alleli</h4>\n<p>Gen barwy ma 3 allele: B, b, b¹. Możliwe genotypy diploidalne (kombinacje z powtórzeniem):</p>\n<div class=\"math-block\"><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mo minsize=\"2.047em\" maxsize=\"2.047em\">&#x00028;</mo><mfrac linethickness=\"0\"><mrow><mn>3</mn><mo>&#x0002B;</mo><mn>2</mn><mo>&#x02212;</mo><mn>1</mn></mrow><mrow><mn>2</mn></mrow></mfrac><mo minsize=\"2.047em\" maxsize=\"2.047em\">&#x00029;</mo><mo>&#x0003D;</mo><mn>6</mn><mtext>&#x000A0;genotypów</mtext></mrow></math></div>\n<p>Pełna lista: BB, Bb, Bb¹, bb, bb¹, b¹b¹</p>\n<p>Spośród nich czarną barwę bazową (warunek konieczny dla niebieskiego) dają <strong>te z allelem B</strong>: BB, Bb, Bb¹ → 3 genotypy.</p>\n<p>Każdy z nich łączymy z <strong>dd</strong> (jedyna możliwość dla cech recesywnych rozmycia).</p>\n<p>Allel D (dominujący) w układzie Dd lub DD zapobiegłby rozjaśnieniu → taki kot byłby czarny, nie niebieski.</p>\n<p><strong>Wynik: dokładnie 3 genotypy</strong> - BBdd, Bbdd, Bb¹dd.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 17.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zapisanie WSZYSTKICH TRZECH mozliwych genotypow niebieskiego kota brytyjskiego: <strong>BBdd, Bbdd, Bb(1)dd</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> innych oznaczen alleli niz podane w tekscie ani zapisu wskazujacego na sprzezenie genow / z plcia.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - zadanie wymaga wyłącznie znajomości:</p>\n<ol><li>Relacji dominacji między allelami (podanych wprost w treści)</li><li>Zasad dziedziczenia wieloallelicznego (reguły dominacji w układzie B &gt; b &gt; b¹)</li><li>Logiki dziedziczenia dwugenowego (niezależne geny na różnych chromosomach → niezależne kombinowanie)</li></ol>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Błąd rozumowania |<br>| Tylko <code>BBdd</code> | Uczeń myśli, że „czarny&quot; = tylko homozygota BB; zapomina, że B dominuje też w Bb i Bb¹ |<br>| <code>bbdd</code>, <code>bb¹dd</code> | Mylenie czekoladowego (bb) z czarnym; bb + dd = <strong>liliowy</strong>, nie niebieski |<br>| <code>BBDd</code>, <code>BBdd</code>, <code>BBDD</code> | Uczeń zapomina, że D (dominant) blokuje rozmycie - niebieski wymaga <strong>dd</strong>, nie Dd ani DD |<br>| <code>Bb¹Dd</code> | Błąd podwójny: B+b¹ to czarny ✅, ale Dd → czarny (nie niebieski) ❌ |<br>| Tylko 2 genotypy (np. BBdd i Bbdd, pominięcie Bb¹dd) | Zapomnienie allelu b¹ w kombinacji z B; wielu uczniów kojarzy b¹ tylko z cynamonem i nie rozważa układu Bb¹ |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niebieski ≠ gen niebieskiego barwnika! Niebieski powstaje z <strong>czarnego osłabionego przez dd</strong> - mechanizm rozproszenia pigmentu w skupiska optycznie wygląda jak jasnoniebieski.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Allel <code>b¹</code> jest recesywny wobec <strong>obu</strong> pozostałych alleli - uczeń często przyjmuje błędnie, że Bb¹ = cynamonowy, tymczasem B dominuje nad b¹ → <strong>czarny</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie wymaga WSZYSTKICH możliwych genotypów - pominięcie choćby jednego z trzech to <strong>0 punktów</strong> orientacyjnie (brak oficjalnego klucza w serwisie). Zawsze sprawdzaj kompletność kombinatoryczną.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Gen rozmycia jest <strong>autosomalny</strong> - nie jest sprzężony z płcią. Oznaczenia <code>Dd</code> i <code>dd</code> dotyczą <strong>obu płci</strong> tak samo (w odróżnieniu od np. umaszczenia żółwiego, które jest sprzężone z X).</blockquote>"}]}