{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych danych sformułuj wniosek dotyczący zależności między\npoziomem troficznym zajmowanym przez gatunek a stężeniem PCB w organizmie.","answer":null,"answer_text":"20.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] informacje pozyskane\nz różnorodnych źródeł […].\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki\nbadań biologicznych. Zdający rozumie\ni stosuje terminologię biologiczną […],\nformułuje wnioski z przeprowadzonych\nVII. Ekologia.\n4. Struktura i funkcjonowanie ekosystemu.\nZdający:\n3) określa rolę zależności pokarmowych\nw ekosystemie, przedstawia je w postaci\nłańcuchów i sieci pokarmowych, analizuje\nprzedstawione (w postaci schematu, opisu\nitd.) sieci i łańcuchy pokarmowe.\nobserwacji […].\n5. Przepływ energii i krążenie materii\nw przyrodzie. Zdający:\n1) wyróżnia poziomy troficzne producentów\ni konsumentów materii organicznej, a wśród tych\nostatnich - roślinożerców, drapieżców\n(kolejnych rzędów) […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za sformułowanie poprawnego wniosku, wskazującego na wzrost stężenia PCB przy\nprzejściu z niższego na wyższy poziom troficzny.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nIm wyższy poziom troficzny organizmu w łańcuchu pokarmowym, tym wyższe stężenie\nPCB.\nPCB kumulują się w kolejnych ogniwach łańcucha pokarmowego.\nPoziom PCB wzrasta przy przejściu z niższego na wyższy poziom troficzny.\nOrganizmy z wyższych poziomów troficznych zawierają większe stężenia PCB\nniż organizmy z niższych poziomów troficznych.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „PCB kumulują się w organizmach”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Im wyższy poziom troficzny zajmowany przez gatunek, tym wyższe stężenie PCB w jego organizmie.** Stężenie PCB wzrasta wraz z przechodzeniem na kolejne poziomy troficzne (biomagnifikacja).\n\n## Sposób 1 - Analiza łańcucha pokarmowego krok po kroku\n\nPrześledzenie jednego kompletnego łańcucha z danymi liczbowymi:\n\n| Poziom troficzny | Gatunek | Stężenie PCB [μg/kg] |\n| I - producent | fitoplankton | 5 |\n| II - konsument I rzędu | skorupiaki | 1-3 |\n| III - konsument II rzędu | okoń | 3-7 |\n| IV - konsument III rzędu | perkoz | 80-180 |\n| V - konsument IV rzędu | bielik | 9 500-10 000 |\n\n**Krok 1:** fitoplankton (5 μg/kg) → skorupiaki (1-3 μg/kg): niskie stężenia na początku łańcucha.\n**Krok 2:** okoń (3-7 μg/kg) i edredon (10-15 μg/kg) - konsumenci skorupiaków - mają stężenie wyższe niż ich ofiary.\n**Krok 3:** perkoz zjadający okonia ma już 80-180 μg/kg - **wzrost około 20-25-krotny** względem ofiary.\n**Krok 4:** bielik (szczyt sieci, IV-V poziom) osiąga **9 500-10 000 μg/kg** - blisko **2000-krotnie więcej niż fitoplankton**.\n\n**Wniosek:** każde przejście na wyższy poziom troficzny kumuluje PCB, bo drapieżnik zjada wiele osobników ofiary i odkłada w tkankach sumę ich PCB.\n\n## Sposób 2 - Analiza przez porównanie organizmów tego samego poziomu troficznego\n\nDodatkowa weryfikacja: porównajmy organizmy na podobnym poziomie, ale w różnych łańcuchach:\n\n- **Konsumenci I rzędu** (żywią się fitoplanktonem/skorupiakami): chełbia ~30, edredon 10-15, śledź 25 → stężenia rzędu dziesiątek μg/kg\n- **Konsumenci II-III rzędu** (żywią się poprzednimi): alka 400-500, mewa 650, perkoz 80-180 → stężenia setek μg/kg\n- **Konsument IV rzędu** (szczyt): bielik 9 500-10 000 → tysiące μg/kg\n\nNiezależnie od konkretnego łańcucha, **im wyżej w sieci, tym wyższe stężenie PCB** - prawidłowość jest spójna w całym schemacie.\n\n**Mechanizm biologiczny wyjaśniający tę prawidłowość (biomagnifikacja):**\nPCB to związki **lipofilne** (rozpuszczalne w tłuszczach, nierozpuszczalne w wodzie) → nie są wydalane przez nerki → magazynują się w tkance tłuszczowej. Gdy drapieżnik zjada wiele osobników ofiary, **sumuje** całą zawartość PCB z każdego posiłku. Efekt: każdy kolejny poziom troficzny = wyższe stężenie.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 20.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za sformulowanie poprawnego wniosku wskazujacego na wzrost stezenia PCB przy przejsciu z nizszego na wyzszy poziom troficzny (biomagnifikacja).\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi zbyt ogolnych (np. \"PCB kumuluja sie w organizmach\").\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość pojęcia biomagnifikacji i umiejętność analizy danych z tabeli/schematu. Karta wzorów nie zawiera wzorów dotyczących poziomów troficznych ani bioakumulacji.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **bioakumulacji** (gromadzenie w organizmie przez całe życie) z **biomagnifikacją** (wzrost stężenia na kolejnych poziomach troficznych sieci) - klucz przyjmie oba terminy, ale wniosek MUSI dotyczyć zależności troficznej, nie tylko faktu gromadzenia.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Anomalia danych - skorupiaki (1-3 μg/kg) mają **niższe** stężenie niż fitoplankton (5 μg/kg). To nie błąd - PCB w wodzie przenika do fitoplanktonu bezpośrednio z wody. Nie podważaj tej wartości w odpowiedzi; skup się na ogólnym trendzie dla całej sieci, który jest jednoznaczny (perkoz >> okoń >> skorupiaki, bielik >> perkoz).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pułapka formalna - zadanie pyta o **wniosek**, nie opis. Wniosek = zdanie ogólne wskazujące prawidłowość: „Im wyższy poziom troficzny, tym wyższe stężenie PCB\". Samo stwierdzenie „bielik ma 9500 μg/kg, a fitoplankton 5 μg/kg\" to **obserwacja**, nie wniosek - i za to nie dostaniesz punktu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie ma potrzeby podawać konkretnych liczb w odpowiedzi - klucz CKE oczekuje sformułowania ogólnej zależności. Liczby mogą pojawić się jako uzasadnienie, ale wniosek musi być uogólniony.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 20.1. (0-1)
Na podstawie przedstawionych danych sformułuj wniosek dotyczący zależności między
poziomem troficznym zajmowanym przez gatunek a stężeniem PCB w organizmie.

","answer_text_html":"

20.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
IV. Poszukiwanie, wykorzystanie
i tworzenie informacji. Zdający odczytuje
[…] informacje pozyskane
z różnorodnych źródeł […].
III. Pogłębienie znajomości metodyki
badań biologicznych. Zdający rozumie
i stosuje terminologię biologiczną […],
formułuje wnioski z przeprowadzonych
VII. Ekologia.

\n
  1. Struktura i funkcjonowanie ekosystemu.
\n

Zdający:

\n
  1. określa rolę zależności pokarmowych
\n

w ekosystemie, przedstawia je w postaci
łańcuchów i sieci pokarmowych, analizuje
przedstawione (w postaci schematu, opisu
itd.) sieci i łańcuchy pokarmowe.
obserwacji […].

\n
  1. Przepływ energii i krążenie materii
\n

w przyrodzie. Zdający:

\n
  1. wyróżnia poziomy troficzne producentów
\n

i konsumentów materii organicznej, a wśród tych
ostatnich - roślinożerców, drapieżców
(kolejnych rzędów) […].
Schemat punktowania
1 p. - za sformułowanie poprawnego wniosku, wskazującego na wzrost stężenia PCB przy
przejściu z niższego na wyższy poziom troficzny.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
Im wyższy poziom troficzny organizmu w łańcuchu pokarmowym, tym wyższe stężenie
PCB.
PCB kumulują się w kolejnych ogniwach łańcucha pokarmowego.
Poziom PCB wzrasta przy przejściu z niższego na wyższy poziom troficzny.
Organizmy z wyższych poziomów troficznych zawierają większe stężenia PCB
niż organizmy z niższych poziomów troficznych.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „PCB kumulują się w organizmach”.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Im wyższy poziom troficzny zajmowany przez gatunek, tym wyższe stężenie PCB w jego organizmie. Stężenie PCB wzrasta wraz z przechodzeniem na kolejne poziomy troficzne (biomagnifikacja).

\n

Sposób 1 - Analiza łańcucha pokarmowego krok po kroku

\n

Prześledzenie jednego kompletnego łańcucha z danymi liczbowymi:

\n

| Poziom troficzny | Gatunek | Stężenie PCB [μg/kg] |
| I - producent | fitoplankton | 5 |
| II - konsument I rzędu | skorupiaki | 1-3 |
| III - konsument II rzędu | okoń | 3-7 |
| IV - konsument III rzędu | perkoz | 80-180 |
| V - konsument IV rzędu | bielik | 9 500-10 000 |

\n

Krok 1: fitoplankton (5 μg/kg) → skorupiaki (1-3 μg/kg): niskie stężenia na początku łańcucha.
Krok 2: okoń (3-7 μg/kg) i edredon (10-15 μg/kg) - konsumenci skorupiaków - mają stężenie wyższe niż ich ofiary.
Krok 3: perkoz zjadający okonia ma już 80-180 μg/kg - wzrost około 20-25-krotny względem ofiary.
Krok 4: bielik (szczyt sieci, IV-V poziom) osiąga 9 500-10 000 μg/kg - blisko 2000-krotnie więcej niż fitoplankton.

\n

Wniosek: każde przejście na wyższy poziom troficzny kumuluje PCB, bo drapieżnik zjada wiele osobników ofiary i odkłada w tkankach sumę ich PCB.

\n

Sposób 2 - Analiza przez porównanie organizmów tego samego poziomu troficznego

\n

Dodatkowa weryfikacja: porównajmy organizmy na podobnym poziomie, ale w różnych łańcuchach:

\n\n

Niezależnie od konkretnego łańcucha, im wyżej w sieci, tym wyższe stężenie PCB - prawidłowość jest spójna w całym schemacie.

\n

Mechanizm biologiczny wyjaśniający tę prawidłowość (biomagnifikacja):
PCB to związki lipofilne (rozpuszczalne w tłuszczach, nierozpuszczalne w wodzie) → nie są wydalane przez nerki → magazynują się w tkance tłuszczowej. Gdy drapieżnik zjada wiele osobników ofiary, sumuje całą zawartość PCB z każdego posiłku. Efekt: każdy kolejny poziom troficzny = wyższe stężenie.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zadanie 20.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:
- 1 pkt - za sformulowanie poprawnego wniosku wskazujacego na wzrost stezenia PCB przy przejsciu z nizszego na wyzszy poziom troficzny (biomagnifikacja).
- 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.

Nie uznaje sie odpowiedzi zbyt ogolnych (np. "PCB kumuluja sie w organizmach").
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość pojęcia biomagnifikacji i umiejętność analizy danych z tabeli/schematu. Karta wzorów nie zawiera wzorów dotyczących poziomów troficznych ani bioakumulacji.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Nie mylić bioakumulacji (gromadzenie w organizmie przez całe życie) z biomagnifikacją (wzrost stężenia na kolejnych poziomach troficznych sieci) - klucz przyjmie oba terminy, ale wniosek MUSI dotyczyć zależności troficznej, nie tylko faktu gromadzenia.
\n
⚠️ Uwaga: Anomalia danych - skorupiaki (1-3 μg/kg) mają niższe stężenie niż fitoplankton (5 μg/kg). To nie błąd - PCB w wodzie przenika do fitoplanktonu bezpośrednio z wody. Nie podważaj tej wartości w odpowiedzi; skup się na ogólnym trendzie dla całej sieci, który jest jednoznaczny (perkoz >> okoń >> skorupiaki, bielik >> perkoz).
\n
⚠️ Uwaga: Pułapka formalna - zadanie pyta o wniosek, nie opis. Wniosek = zdanie ogólne wskazujące prawidłowość: „Im wyższy poziom troficzny, tym wyższe stężenie PCB". Samo stwierdzenie „bielik ma 9500 μg/kg, a fitoplankton 5 μg/kg" to obserwacja, nie wniosek - i za to nie dostaniesz punktu.
\n
⚠️ Uwaga: Nie ma potrzeby podawać konkretnych liczb w odpowiedzi - klucz CKE oczekuje sformułowania ogólnej zależności. Liczby mogą pojawić się jako uzasadnienie, ale wniosek musi być uogólniony.
"}]}