{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/4.5","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"4.5","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.5. (0-1)\nSpośród wymienionych narządów organizmu człowieka wybierz i zaznacz ten, który\noprócz swojej podstawowej funkcji może również pełnić funkcję termogeniczną.\nA. mięśnie szkieletowe\nB. skóra\nC. mózgowie\nD. tarczyca\nMBI_1R","answer":"A","answer_text":"4.5. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n2. Homeostaza organizmu człowieka.\nZdający:\n1) przedstawia mechanizmy i narządy\nodpowiedzialne za utrzymanie wybranych\nparametrów środowiska wewnętrznego\nna określonym poziomie (wyjaśnia regulację\nstałej temperatury ciała […]).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne zaznaczenie narządu, który oprócz swojej podstawowej funkcji może\npełnić funkcję termogeniczną (generującą ciepło).\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA.\nZadanie 5. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. mięśnie szkieletowe** - oprócz swojej podstawowej funkcji (ruch, utrzymanie postawy) mogą pełnić funkcję termogeniczną, wytwarzając ciepło podczas tzw. drżenia mięśniowego (termogeneza drżeniowa) oraz termogenezy bezdrżeniowej.\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE poprawna odpowiedz to **A (mięśnie szkieletowe)** - spośród wariantów A. mięśnie szkieletowe, B. skóra, C. mózgowie, D. tarczyca to właśnie mięśnie szkieletowe, oprócz swojej podstawowej funkcji ruchowej, generują znaczne ilości ciepła (np. dreszcze przy wychłodzeniu).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny termogenezy mięśniowej\n\n**Mięśnie szkieletowe** to główny narząd termogenezy u człowieka:\n\n1. **Termogeneza drżeniowa (dreszcze)** - przy wychłodzeniu organizmu mięśnie szkieletowe wykonują szybkie, mimowolne skurcze. Energia skurczów nie wykonuje pracy zewnętrznej, lecz w całości zamienia się w ciepło.\n2. **Termogeneza bezdrżeniowa** - nawet bez drżenia praca mięśni (napięcie posturalne, aktywność ruchowa) generuje znaczne ilości ciepła.\n3. **Duża masa tkanki** - mięśnie stanowią ok. 40% masy ciała, więc nawet niewielki strumień ciepła na jednostkę masy daje duży udział w bilansie cieplnym organizmu.\n\n> **Wniosek:** Podstawowa funkcja mięśni szkieletowych = ruch i utrzymanie postawy. Funkcja dodatkowa = termogeneza (wytwarzanie ciepła, zwłaszcza podczas dreszczy).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja pozostałych narządów (rozumowanie przez kontrast)\n\nWarianty z arkusza: A. mięśnie szkieletowe, B. skóra, C. mózgowie, D. tarczyca.\n\n| Narząd | Podstawowa funkcja | Funkcja termogeniczna? | Ocena |\n| **A. Mięśnie szkieletowe** | Ruch, utrzymanie postawy | **TAK - dreszcze i termogeneza bezdrżeniowa** | ✅ POPRAWNA |\n| **B. Skóra** | Okrywa ciała, receptor, termoregulacja przez oddawanie ciepła | Skóra ODDAJE/zatrzymuje ciepło, ale go nie wytwarza | ❌ |\n| **C. Mózgowie** | Koordynacja nerwowa | Produkuje ciepło jako efekt aktywności, ale to nie jest jego funkcja termogeniczna | ❌ |\n| **D. Tarczyca** | Gruczoł dokrewny (hormony T3/T4) | Reguluje tempo metabolizmu (pośrednio), ale sama nie jest narządem termogenicznym | ❌ |\n\n> **Kluczowa dystynkcja:** Pytanie pyta o narząd, który oprócz swojej podstawowej funkcji może SAM wytwarzać ciepło. Tym narządem są mięśnie szkieletowe - podczas dreszczy ich skurcze zamieniają energię w ciepło.\n\n## Sposób 3 - Porównanie z brązową tkanką tłuszczową (analogia/kontrast)\n\nBrązowa tkanka tłuszczowa (*BAT - brown adipose tissue*) to tkanka, której **JEDYNĄ** funkcją jest termogeneza (termogenina/UCP1 rozprzęga fosforylację oksydacyjną). **Nie występuje** wśród wariantów A-D tego zadania, a poza tym nie ma „innej podstawowej funkcji\".\n\nMięśnie szkieletowe są przeciwieństwem: mają **wyraźną, inną podstawową funkcję** (ruch i utrzymanie postawy) i **JEDNOCZEŚNIE** mogą pełnić funkcję termogeniczną (dreszcze). To właśnie opisuje pytanie: „oprócz swojej podstawowej funkcji\".\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 4.5 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za poprawne zaznaczenie narzadu, ktory oprocz swojej podstawowej funkcji moze pelnic funkcje termogeniczna: **A. miesnie szkieletowe**.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - wystarczy znajomość fizjologii człowieka (termogeneza, funkcje narządów). Pomocniczo można odwołać się do reakcji metabolicznych:\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - hydroliza ATP:**\n> \\[\\ce{ATP + H2O -> ADP + P_i + H+}\\]\n> Energia z utleniania substratów w wątrobie → częściowo do syntezy ATP, częściowo **rozpraszana jako ciepło** (termogeneza metaboliczna).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant (typowy) | Typowy błąd ucznia |\n| Nerka | Mylenie filtracji krwi z aktywnością metaboliczną - nerka filtruje dużo, ale nie jest organem o wysokim metabolizmie własnym |\n| Płuco | Błędne skojarzenie „ciepłe powietrze wydychamy = płuco grzeje\" - to tylko straty ciepła, nie termogeneza narządu |\n| Mózg | Częściowo poprawne skojarzenie (mózg zużywa ~20% energii), ale klasyczna termogeneza to nie funkcja mózgu, lecz wątroby i mięśni |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **brązowej tkanki tłuszczowej** z wątrobą - BAT ma termogenezę jako funkcję GŁÓWNĄ (termogenina UCP1), więc **nie pasuje** do pytania „oprócz podstawowej funkcji\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W oficjalnym kluczu CKE poprawną odpowiedzią jest **A. mięśnie szkieletowe** - to one, oprócz funkcji ruchowej, wytwarzają ciepło podczas dreszczy (termogeneza drżeniowa).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Termogeneza mięśni szkieletowych obejmuje zarówno **termogenezę drżeniową** (dreszcze przy wychłodzeniu), jak i **bezdrżeniową**. To odróżnia mięśnie od skóry, która jedynie reguluje oddawanie ciepła, a sama go nie produkuje.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-4.5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 4.5. (0-1)<br>Spośród wymienionych narządów organizmu człowieka wybierz i zaznacz ten, który<br>oprócz swojej podstawowej funkcji może również pełnić funkcję termogeniczną.<br>A. mięśnie szkieletowe<br>B. skóra<br>C. mózgowie<br>D. tarczyca<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>4.5. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego […].<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Homeostaza organizmu człowieka.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia mechanizmy i narządy</li></ol>\n<p>odpowiedzialne za utrzymanie wybranych<br>parametrów środowiska wewnętrznego<br>na określonym poziomie (wyjaśnia regulację<br>stałej temperatury ciała […]).<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne zaznaczenie narządu, który oprócz swojej podstawowej funkcji może<br>pełnić funkcję termogeniczną (generującą ciepło).<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>A.<br>Zadanie 5. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A. mięśnie szkieletowe</strong> - oprócz swojej podstawowej funkcji (ruch, utrzymanie postawy) mogą pełnić funkcję termogeniczną, wytwarzając ciepło podczas tzw. drżenia mięśniowego (termogeneza drżeniowa) oraz termogenezy bezdrżeniowej.</p>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE poprawna odpowiedz to <strong>A (mięśnie szkieletowe)</strong> - spośród wariantów A. mięśnie szkieletowe, B. skóra, C. mózgowie, D. tarczyca to właśnie mięśnie szkieletowe, oprócz swojej podstawowej funkcji ruchowej, generują znaczne ilości ciepła (np. dreszcze przy wychłodzeniu).</blockquote>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny termogenezy mięśniowej</h4>\n<p><strong>Mięśnie szkieletowe</strong> to główny narząd termogenezy u człowieka:</p>\n<ol><li><strong>Termogeneza drżeniowa (dreszcze)</strong> - przy wychłodzeniu organizmu mięśnie szkieletowe wykonują szybkie, mimowolne skurcze. Energia skurczów nie wykonuje pracy zewnętrznej, lecz w całości zamienia się w ciepło.</li><li><strong>Termogeneza bezdrżeniowa</strong> - nawet bez drżenia praca mięśni (napięcie posturalne, aktywność ruchowa) generuje znaczne ilości ciepła.</li><li><strong>Duża masa tkanki</strong> - mięśnie stanowią ok. 40% masy ciała, więc nawet niewielki strumień ciepła na jednostkę masy daje duży udział w bilansie cieplnym organizmu.</li></ol>\n<blockquote><strong>Wniosek:</strong> Podstawowa funkcja mięśni szkieletowych = ruch i utrzymanie postawy. Funkcja dodatkowa = termogeneza (wytwarzanie ciepła, zwłaszcza podczas dreszczy).</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja pozostałych narządów (rozumowanie przez kontrast)</h4>\n<p>Warianty z arkusza: A. mięśnie szkieletowe, B. skóra, C. mózgowie, D. tarczyca.</p>\n<p>| Narząd | Podstawowa funkcja | Funkcja termogeniczna? | Ocena |<br>| <strong>A. Mięśnie szkieletowe</strong> | Ruch, utrzymanie postawy | <strong>TAK - dreszcze i termogeneza bezdrżeniowa</strong> | ✅ POPRAWNA |<br>| <strong>B. Skóra</strong> | Okrywa ciała, receptor, termoregulacja przez oddawanie ciepła | Skóra ODDAJE/zatrzymuje ciepło, ale go nie wytwarza | ❌ |<br>| <strong>C. Mózgowie</strong> | Koordynacja nerwowa | Produkuje ciepło jako efekt aktywności, ale to nie jest jego funkcja termogeniczna | ❌ |<br>| <strong>D. Tarczyca</strong> | Gruczoł dokrewny (hormony T3/T4) | Reguluje tempo metabolizmu (pośrednio), ale sama nie jest narządem termogenicznym | ❌ |</p>\n<blockquote><strong>Kluczowa dystynkcja:</strong> Pytanie pyta o narząd, który oprócz swojej podstawowej funkcji może SAM wytwarzać ciepło. Tym narządem są mięśnie szkieletowe - podczas dreszczy ich skurcze zamieniają energię w ciepło.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Porównanie z brązową tkanką tłuszczową (analogia/kontrast)</h4>\n<p>Brązowa tkanka tłuszczowa (<em>BAT - brown adipose tissue</em>) to tkanka, której <strong>JEDYNĄ</strong> funkcją jest termogeneza (termogenina/UCP1 rozprzęga fosforylację oksydacyjną). <strong>Nie występuje</strong> wśród wariantów A-D tego zadania, a poza tym nie ma „innej podstawowej funkcji&quot;.</p>\n<p>Mięśnie szkieletowe są przeciwieństwem: mają <strong>wyraźną, inną podstawową funkcję</strong> (ruch i utrzymanie postawy) i <strong>JEDNOCZEŚNIE</strong> mogą pełnić funkcję termogeniczną (dreszcze). To właśnie opisuje pytanie: „oprócz swojej podstawowej funkcji&quot;.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 4.5 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne zaznaczenie narzadu, ktory oprocz swojej podstawowej funkcji moze pelnic funkcje termogeniczna: <strong>A. miesnie szkieletowe</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość fizjologii człowieka (termogeneza, funkcje narządów). Pomocniczo można odwołać się do reakcji metabolicznych:</p>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 4 - hydroliza ATP:</strong><br><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>A</mi><mi>T</mi><mi>P</mi><mo>&#x0002B;</mo><mi>H</mi><mn>2</mn><mi>O</mi><mo>&#x02212;</mo><mo>&#x0003E;</mo><mi>A</mi><mi>D</mi><mi>P</mi><mo>&#x0002B;</mo><msub><mi>P</mi><mi>i</mi></msub><mo>&#x0002B;</mo><mi>H</mi><mo>&#x0002B;</mo></mrow></mrow></math><br>Energia z utleniania substratów w wątrobie → częściowo do syntezy ATP, częściowo <strong>rozpraszana jako ciepło</strong> (termogeneza metaboliczna).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant (typowy) | Typowy błąd ucznia |<br>| Nerka | Mylenie filtracji krwi z aktywnością metaboliczną - nerka filtruje dużo, ale nie jest organem o wysokim metabolizmie własnym |<br>| Płuco | Błędne skojarzenie „ciepłe powietrze wydychamy = płuco grzeje&quot; - to tylko straty ciepła, nie termogeneza narządu |<br>| Mózg | Częściowo poprawne skojarzenie (mózg zużywa ~20% energii), ale klasyczna termogeneza to nie funkcja mózgu, lecz wątroby i mięśni |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <strong>brązowej tkanki tłuszczowej</strong> z wątrobą - BAT ma termogenezę jako funkcję GŁÓWNĄ (termogenina UCP1), więc <strong>nie pasuje</strong> do pytania „oprócz podstawowej funkcji&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W oficjalnym kluczu CKE poprawną odpowiedzią jest <strong>A. mięśnie szkieletowe</strong> - to one, oprócz funkcji ruchowej, wytwarzają ciepło podczas dreszczy (termogeneza drżeniowa).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Termogeneza mięśni szkieletowych obejmuje zarówno <strong>termogenezę drżeniową</strong> (dreszcze przy wychłodzeniu), jak i <strong>bezdrżeniową</strong>. To odróżnia mięśnie od skóry, która jedynie reguluje oddawanie ciepła, a sama go nie produkuje.</blockquote>"}]}