{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nUporządkuj poszczególne elementy uczestniczące w transporcie cukrów u roślin\nokrytonasiennych w okresie letnim - zgodnie z kierunkiem transportu. Wpisz numery\n2.-6. we właściwe miejsca tabeli.\nElementy uczestniczące w transporcie cukrów w roślinie\nKolejność\nkomórka miękiszu spichrzowego\nkomórka przyrurkowa w liściu\nstroma chloroplastu\n1\ncytoplazma komórki miękiszu asymilacyjnego\nczłony rurki sitowej\nkomórka przyrurkowa w korzeniu","answer":null,"answer_text":"6.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […], przedstawia i wyjaśnia\nprocesy i zjawiska biologiczne […].\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia […] informacje, […] wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n7. Rośliny - odżywianie się. Zdający:\n4) wskazuje drogi, jakimi do liści docierają\nsubstraty fotosyntezy i jakimi produkty\nfotosyntezy rozchodzą się w roślinie.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n6. Rośliny - budowa i funkcje tkanek\ni organów. Zdający:\n1) przedstawia charakterystyczne cechy\nbudowy tkanek roślinnych (przewodzącej)\n[…], określając związek ich budowy\nz pełnioną funkcją.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne ustalenie kolejności elementów, przez które transportowane są cukry\nw roślinie okrytonasiennej w okresie letnim.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nElementy uczestniczące w transporcie cukrów w roślinie\nKolejność\nkomórka miękiszu spichrzowego\n6\nkomórka przyrurkowa w liściu\n3\nstroma chloroplastu\n1\ncytoplazma komórki miękiszu asymilacyjnego\n2\nczłony rurki sitowej\n4\nkomórka przyrurkowa w korzeniu\n5","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Kolejność elementów transportu cukrów w LECIE (zgodnie z kierunkiem transportu źródło → odbiorca):**\n\n| Element | Kolejność |\n| stroma chloroplastu | **1** (start - miejsce powstania cukrów) |\n| cytoplazma komórki miękiszu asymilacyjnego | **2** |\n| komórka przyrurkowa w liściu | **3** |\n| człony rurki sitowej | **4** |\n| komórka przyrurkowa w korzeniu | **5** |\n| komórka miękiszu spichrzowego | **6** (cel - magazynowanie) |\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE cukry powstają w stromie chloroplastu (1), przechodzą do cytoplazmy komórki miękiszu asymilacyjnego (2), są ładowane do floemu przez komórkę przyrurkową w liściu (3), transportowane członami rurki sitowej (4), rozładowywane przez komórkę przyrurkową w korzeniu (5) i magazynowane w komórce miękiszu spichrzowego (6).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (ładowanie → transport → rozładowanie floemu)\n\nTransport cukrów w lecie to **przepływ masowy przez łyko (floem)** - model Müncha. Przebiega od **źródła (source)** do **ujścia (sink)**:\n\n**Krok 1 - Fotosynteza (source):**\nKomórki mezofilu liścia produkują glukozę → glukoza jest przekształcana w **sacharozę** (forma transportowa - obojętna osmotycznie, stabilna).\n\n**Krok 2 - Aktywne ładowanie do floemu:**\nSacharoza jest **aktywnie pompowana** (kotransport \\(\\ce{H+}\\)/sacharoza, z udziałem ATPazy) z komórek mezofilu → przez **komórki towarzyszące** (plasmodesmy + transportery białkowe) → do **rurek sitowych**.\n\n> Dlaczego komórka towarzysząca PRZED rurką sitową? Bo rurki sitowe są wtórnie pozbawione jądra i organelli - to komórki towarzyszące wykonują całą pracę metaboliczną ładowania!\n\n**Krok 3 - Transport przez łyko:**\nWysoki potencjał osmotyczny w rurkach sitowych (dużo sacharozy) powoduje napływ wody z naczyń drewna → wzrasta ciśnienie → **przepływ masowy** soku floemowego wzdłuż rośliny (od liścia do korzenia).\n\n**Krok 4 - Rozładowanie w sinku (korzeń):**\nSacharoza jest wyładowywana (aktywnie lub pasywnie) do komórek miękiszowych korzenia → metabolizm lub magazynowanie.\n\n**Podsumowanie kierunku:**\n\nKomórka mezofilu liścia\n↓\nKomórka towarzysząca (ładowanie aktywne)\n↓\nRurka sitowa (transport przez łyko)\n↓\nKomórka miękiszowa korzenia (rozładowanie)\n↓\nKorzeń (sink - magazynowanie/wzrost)\n\n## Sposób 2 - Eliminacja: lato ≠ wiosna (drewno vs. łyko)\n\nTreść zadania **celowo** podaje pułapkę: **wiosną** cukry idą przez **drewno** (ksylem), **latem** - przez **łyko** (floem).\n\n| Cecha | Transport wiosenny | Transport letni |\n| Tkanka | Drewno (ksylem) | **Łyko (floem)** |\n| Dlaczego | Brak liści → cukry z rezerw idą naczyniami | Liście aktywnie fotosyntetyzują |\n| Kierunek | Dół → góra (do rozwijających się pąków) | Góra → dół (do korzeni, owoców) |\n| Mechanizm | Ciśnienie korzeniowe, kawitacja | Przepływ masowy Müncha |\n| Forma cukru | Sacharoza, sorbitol (gatunkowo) | **Sacharoza** (główna forma) |\n\n**Wniosek eliminacyjny:** W lecie każdy element drewna (naczynia, cewki) jest **błędny** - prawidłowa ścieżka idzie wyłącznie przez elementy łykowe (rurki sitowe + komórki towarzyszące).\n\n## Sposób 3 - Weryfikacja przez model Müncha (ciśnieniowy przepływ masowy)\n\nModel Müncha (1930) wyjaśnia transport przez floem jako **przepływ masowy napędzany gradientem ciśnienia osmotycznego**:\n\n\\[\n\\Delta \\Psi_P = \\Psi_{P(\\text{source})} - \\Psi_{P(\\text{sink})} > 0\n\\]\n\nW **source (liść)**: aktywne ładowanie sacharozy → \\(\\Psi_S\\) maleje → napływ \\(\\ce{H2O}\\) z ksylemu → \\(\\Psi_P\\) rośnie.\n\nW **sink (korzeń)**: rozładowanie sacharozy → \\(\\Psi_S\\) rośnie → odpływ \\(\\ce{H2O}\\) do ksylemu → \\(\\Psi_P\\) maleje.\n\n**Gradient \\(\\Psi_P\\)** pędzi sok floemowy od liścia do korzenia - więc kolejność elementów MUSI być: source → rurka sitowa → sink, bo przepływ masowy nie \"cofa się\".\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 6.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za poprawne ustalenie kolejnosci wszystkich elementow transportu cukrow w roslinie okrytonasiennej w okresie letnim.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n>\n> Poprawna kolejnosc: stroma chloroplastu (1) -> cytoplazma komorki miekiszu asymilacyjnego (2) -> komorka przyrurkowa w lisciu (3) -> czlony rurki sitowej (4) -> komorka przyrurkowa w korzeniu (5) -> komorka miekiszu spichrzowego (6).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:**\n> \\(\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\)\n> Użyteczne w Sposobie 3: \\(\\Psi_S\\) (osmotyczny) i \\(\\Psi_P\\) (ciśnienia turgoru) wyjaśniają, dlaczego woda napływa do rurek sitowych w source i odpływa w sink - co napędza przepływ masowy.\n\nW tym zadaniu (szeregowanie elementów) karta wzorów nie jest bezpośrednio wymagana - wystarczy znajomość mechanizmu transportu floemowego. Karta przydaje się do uzasadnienia modelu Müncha (Sposób 3).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - **zamiana komórki towarzyszącej z rurką sitową** - uczeń myśli \"rurka sitowa to kanał, więc jest pierwsza\". Błąd! Ładowanie sacharozy zachodzi NAJPIERW w komórce towarzyszącej (ma jądro i mitochondria do aktywnego transportu), a dopiero potem sacharoza trafia do rurki sitowej.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** **Drewno NIE uczestniczy w letnim transporcie cukrów** - mimo że zadanie celowo o nim wspomina (pułapka kontekstowa). Drewno = wiosna = brak liści.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Kierunek transportu to **source → sink**, czyli od miejsca produkcji (liść) do miejsca zużycia lub magazynowania (korzeń, owoc, nasiono). W lecie korzeń to **sink** - nie produkuje, tylko zużywa/magazynuje cukry.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Forma transportowa to **sacharoza** (dwucukier), NIE glukoza. Glukoza jest zbyt reaktywna - sacharoza jest stabilna, nie redukuje, łatwo transportowana. W zadaniach CKE wpisanie \"glukoza\" zamiast \"sacharoza\" to błąd merytoryczny.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 6.1. (0-1)
Uporządkuj poszczególne elementy uczestniczące w transporcie cukrów u roślin
okrytonasiennych w okresie letnim - zgodnie z kierunkiem transportu. Wpisz numery
2.-6. we właściwe miejsca tabeli.
Elementy uczestniczące w transporcie cukrów w roślinie
Kolejność
komórka miękiszu spichrzowego
komórka przyrurkowa w liściu
stroma chloroplastu
1
cytoplazma komórki miękiszu asymilacyjnego
człony rurki sitowej
komórka przyrurkowa w korzeniu

","answer_text_html":"

6.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
I. Poznanie świata organizmów na różnych
poziomach organizacji życia. Zdający
opisuje […], przedstawia i wyjaśnia
procesy i zjawiska biologiczne […].
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia […] informacje, […] wyjaśnia
zależności przyczynowo-skutkowe […].
IV. Przegląd różnorodności organizmów.

\n
  1. Rośliny - odżywianie się. Zdający:
  2. wskazuje drogi, jakimi do liści docierają
\n

substraty fotosyntezy i jakimi produkty
fotosyntezy rozchodzą się w roślinie.
IV. Przegląd różnorodności organizmów.

\n
  1. Rośliny - budowa i funkcje tkanek
\n

i organów. Zdający:

\n
  1. przedstawia charakterystyczne cechy
\n

budowy tkanek roślinnych (przewodzącej)
[…], określając związek ich budowy
z pełnioną funkcją.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne ustalenie kolejności elementów, przez które transportowane są cukry
w roślinie okrytonasiennej w okresie letnim.
0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Elementy uczestniczące w transporcie cukrów w roślinie
Kolejność
komórka miękiszu spichrzowego
6
komórka przyrurkowa w liściu
3
stroma chloroplastu
1
cytoplazma komórki miękiszu asymilacyjnego
2
człony rurki sitowej
4
komórka przyrurkowa w korzeniu
5

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Kolejność elementów transportu cukrów w LECIE (zgodnie z kierunkiem transportu źródło → odbiorca):

\n

| Element | Kolejność |
| stroma chloroplastu | 1 (start - miejsce powstania cukrów) |
| cytoplazma komórki miękiszu asymilacyjnego | 2 |
| komórka przyrurkowa w liściu | 3 |
| człony rurki sitowej | 4 |
| komórka przyrurkowa w korzeniu | 5 |
| komórka miękiszu spichrzowego | 6 (cel - magazynowanie) |

\n
Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE cukry powstają w stromie chloroplastu (1), przechodzą do cytoplazmy komórki miękiszu asymilacyjnego (2), są ładowane do floemu przez komórkę przyrurkową w liściu (3), transportowane członami rurki sitowej (4), rozładowywane przez komórkę przyrurkową w korzeniu (5) i magazynowane w komórce miękiszu spichrzowego (6).
\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (ładowanie → transport → rozładowanie floemu)

\n

Transport cukrów w lecie to przepływ masowy przez łyko (floem) - model Müncha. Przebiega od źródła (source) do ujścia (sink):

\n

Krok 1 - Fotosynteza (source):
Komórki mezofilu liścia produkują glukozę → glukoza jest przekształcana w sacharozę (forma transportowa - obojętna osmotycznie, stabilna).

\n

Krok 2 - Aktywne ładowanie do floemu:
Sacharoza jest aktywnie pompowana (kotransport \\ceH+/sacharoza, z udziałem ATPazy) z komórek mezofilu → przez komórki towarzyszące (plasmodesmy + transportery białkowe) → do rurek sitowych.

\n
Dlaczego komórka towarzysząca PRZED rurką sitową? Bo rurki sitowe są wtórnie pozbawione jądra i organelli - to komórki towarzyszące wykonują całą pracę metaboliczną ładowania!
\n

Krok 3 - Transport przez łyko:
Wysoki potencjał osmotyczny w rurkach sitowych (dużo sacharozy) powoduje napływ wody z naczyń drewna → wzrasta ciśnienie → przepływ masowy soku floemowego wzdłuż rośliny (od liścia do korzenia).

\n

Krok 4 - Rozładowanie w sinku (korzeń):
Sacharoza jest wyładowywana (aktywnie lub pasywnie) do komórek miękiszowych korzenia → metabolizm lub magazynowanie.

\n

Podsumowanie kierunku:

\n

Komórka mezofilu liścia
↓
Komórka towarzysząca (ładowanie aktywne)
↓
Rurka sitowa (transport przez łyko)
↓
Komórka miękiszowa korzenia (rozładowanie)
↓
Korzeń (sink - magazynowanie/wzrost)

\n

Sposób 2 - Eliminacja: lato ≠ wiosna (drewno vs. łyko)

\n

Treść zadania celowo podaje pułapkę: wiosną cukry idą przez drewno (ksylem), latem - przez łyko (floem).

\n

| Cecha | Transport wiosenny | Transport letni |
| Tkanka | Drewno (ksylem) | Łyko (floem) |
| Dlaczego | Brak liści → cukry z rezerw idą naczyniami | Liście aktywnie fotosyntetyzują |
| Kierunek | Dół → góra (do rozwijających się pąków) | Góra → dół (do korzeni, owoców) |
| Mechanizm | Ciśnienie korzeniowe, kawitacja | Przepływ masowy Müncha |
| Forma cukru | Sacharoza, sorbitol (gatunkowo) | Sacharoza (główna forma) |

\n

Wniosek eliminacyjny: W lecie każdy element drewna (naczynia, cewki) jest błędny - prawidłowa ścieżka idzie wyłącznie przez elementy łykowe (rurki sitowe + komórki towarzyszące).

\n

Sposób 3 - Weryfikacja przez model Müncha (ciśnieniowy przepływ masowy)

\n

Model Müncha (1930) wyjaśnia transport przez floem jako przepływ masowy napędzany gradientem ciśnienia osmotycznego:

\n
ΔΨP=ΨP(source)−ΨP(sink)>0
\n

W source (liść): aktywne ładowanie sacharozy → ΨS maleje → napływ \\ceH2O z ksylemu → ΨP rośnie.

\n

W sink (korzeń): rozładowanie sacharozy → ΨS rośnie → odpływ \\ceH2O do ksylemu → ΨP maleje.

\n

Gradient ΨP pędzi sok floemowy od liścia do korzenia - więc kolejność elementów MUSI być: source → rurka sitowa → sink, bo przepływ masowy nie "cofa się".

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zadanie 6.1 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:
- 1 pkt - za poprawne ustalenie kolejnosci wszystkich elementow transportu cukrow w roslinie okrytonasiennej w okresie letnim.
- 0 pkt - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.

Poprawna kolejnosc: stroma chloroplastu (1) -> cytoplazma komorki miekiszu asymilacyjnego (2) -> komorka przyrurkowa w lisciu (3) -> czlony rurki sitowej (4) -> komorka przyrurkowa w korzeniu (5) -> komorka miekiszu spichrzowego (6).
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n
📖 Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:
ΨW=ΨS+ΨP
Użyteczne w Sposobie 3: ΨS (osmotyczny) i ΨP (ciśnienia turgoru) wyjaśniają, dlaczego woda napływa do rurek sitowych w source i odpływa w sink - co napędza przepływ masowy.
\n

W tym zadaniu (szeregowanie elementów) karta wzorów nie jest bezpośrednio wymagana - wystarczy znajomość mechanizmu transportu floemowego. Karta przydaje się do uzasadnienia modelu Müncha (Sposób 3).

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - zamiana komórki towarzyszącej z rurką sitową - uczeń myśli "rurka sitowa to kanał, więc jest pierwsza". Błąd! Ładowanie sacharozy zachodzi NAJPIERW w komórce towarzyszącej (ma jądro i mitochondria do aktywnego transportu), a dopiero potem sacharoza trafia do rurki sitowej.
\n
⚠️ Uwaga: Drewno NIE uczestniczy w letnim transporcie cukrów - mimo że zadanie celowo o nim wspomina (pułapka kontekstowa). Drewno = wiosna = brak liści.
\n
⚠️ Uwaga: Kierunek transportu to source → sink, czyli od miejsca produkcji (liść) do miejsca zużycia lub magazynowania (korzeń, owoc, nasiono). W lecie korzeń to sink - nie produkuje, tylko zużywa/magazynuje cukry.
\n
⚠️ Uwaga: Forma transportowa to sacharoza (dwucukier), NIE glukoza. Glukoza jest zbyt reaktywna - sacharoza jest stabilna, nie redukuje, łatwo transportowana. W zadaniach CKE wpisanie "glukoza" zamiast "sacharoza" to błąd merytoryczny.
"}]}