{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/6.3","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"6.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.3. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby powstał poprawny opis dotyczący wiosennego\ntransportu cukrów przez elementy drewna rośliny. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe\nokreślenie.\nTransport wiosenny cukrów u drzew okrytozalążkowych, gdy nie ma jeszcze liści, zachodzi\nz udziałem drewna. Te cukry pochodzą z rozkładu (glikogenu / skrobi) - wielocukru, który\nzostał zmagazynowany w okresie jesiennym w komórkach miękiszowych pnia lub korzeni\ndrzewa. Siłą napędową tego transportu jest (siła ssąca / parcie korzeniowe).\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"6.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia […] informacje, […] wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający opisuje\n[…], przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n7. Rośliny - odżywianie się. Zdający:\n2) określa […] mechanizmy transportu\nwody (potencjał wody, transpiracja, siła\nssąca liści, kohezja, adhezja, parcie\nkorzeniowe).\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n2. Węglowodany. Zdający:\n2) przedstawia znaczenie wybranych\nwęglowodanów (glukoza, […], skrobia,\nglikogen, […]) dla organizmów.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podkreślenie właściwych określeń w obydwu nawiasach.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nTransport wiosenny cukrów u drzew okrytozalążkowych, gdy nie ma jeszcze liści, zachodzi\nz udziałem drewna. Te cukry pochodzą z rozkładu (glikogenu / skrobi) - wielocukru,\nktóry został zmagazynowany w okresie jesiennym w komórkach miękiszowych pnia\nlub korzeni drzewa. Siłą napędową tego transportu jest (siła ssąca / parcie korzeniowe).\nZadanie 7. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n> Transport wiosenny cukrów u drzew okrytozalążkowych, gdy nie ma jeszcze liści, zachodzi z udziałem drewna. Te cukry pochodzą z rozkładu **skrobi** - wielocukru, który został zmagazynowany w okresie jesiennym w komórkach miękiszowych pnia lub korzeni drzewa. Siłą napędową tego transportu jest **parcie korzeniowe**.\n\nWybór: **skrobia** + **parcie korzeniowe**.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1 - Skrobia, nie glikogen:**\nRośliny magazynują węglowodany **wyłącznie w postaci skrobi** (amyloza + amylopektyna). Glikogen to polisacharyd zwierzęcy (i grzybowy) - w komórkach miękiszowych pnia i korzeni drzewa nigdy go nie znajdziemy. Wiosną enzymy amylazy hydrolizują skrobię do cukrów prostych (głównie sacharozy), które przechodzą do naczyń drewna.\n\n\\[\\text{skrobia} \\xrightarrow{\\text{amylazy}} \\text{maltoza} \\xrightarrow{\\text{maltazy}} \\text{glukoza} \\rightarrow \\text{sacharoza}\\]\n\n**Krok 2 - Parcie korzeniowe, nie siła ssąca:**\nWiosną drzewa **nie mają jeszcze liści** → brak transpiracji → **siła ssąca nie działa** (siła ssąca to efekt parowania wody z liści - gdy liści nie ma, mechanizm nie istnieje).\n\nJedyną aktywną siłą napędową jest wtedy **parcie korzeniowe** - aktywne pobieranie wody i jonów przez korzenie powoduje wzrost ciśnienia hydrostatycznego w ksylemie, które „wypycha\" sok ku górze.\n\n**Biologiczny skutat:**\nWiosną można obserwować „płakanie\" drzew przy nacięciu pnia - to właśnie sok ksylemowy bogaty w cukry wypychany parciem korzeniowym. Stąd pochodzi syrop klonowy (z *Acer saccharum*).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędów (analiza każdego wariantu)\n\n| Opcja | Poprawna? | Uzasadnienie |\n| **glikogen** | ❌ | Glikogen = polisacharyd zapasowy **zwierząt i grzybów**. Brak enzymatycznych szlaków syntezy glikogenu u roślin naczyniowych |\n| **skrobia** | ✅ | Jedyna forma polisacharydowa zapasowa roślin; synteza przez amyloplasty (np. w miękiszu pnia kasztanowca, dębu) |\n| **siła ssąca** | ❌ | Wymaga czynnej transpiracji z liści. Wiosną liści **nie ma** → mechanizm nieaktywny |\n| **parcie korzeniowe** | ✅ | Aktywny mechanizm osmotyczny działający niezależnie od liści; odpowiada za wiosenny przepływ soku ksylemowego |\n\n## Sposób 3 - Analogia z przykładem z natury (syrop klonowy)\n\nPozyskiwanie **syropu klonowego** w Kanadzie i USA odbywa się właśnie **wczesną wiosną**, zanim rozwiną się liście. Nacinanie pnia daje soki bogate w sacharozę - to cukier hydrolizowany ze **skrobi** zimowej, transportowany parciem korzeniowym przez naczynia drewna.\n\nGdyby siłą napędową była siła ssąca - syrop dałoby się pozyskać tylko latem (gdy liście transpirują). Fakt, że zbiera się go wiosną *przed* rozwojem liści, jest empirycznym dowodem, że działa **parcie korzeniowe**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 6.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za podkreslenie wlasciwych okreslen w OBYDWU nawiasach: **skrobi** oraz **parcie korzeniowe**.\n> - **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - zadanie opiera się na wiedzy definicyjno-mechanistycznej (klasyfikacja polisacharydów zapasowych, fizjologia transportu). Nie ma tu wzorów matematycznych ani równań chemicznych wymagających karty.\n\nJeśli chcesz, możesz posiłkować się kartą str. 4 - sekcja dotycząca metabolizmu węglowodanów (skrobia ↔ glukoza) jako przypomnienie, ale nie jest to wymagane do udzielenia odpowiedzi.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - wybór **glikogenu** przez skojarzenie „glikogen = cukier zapasowy\". Uczniowie pamiętają glikogen z biologii człowieka (wątroba, mięśnie) i automatycznie stosują do roślin. Zapamiętaj: **rośliny = skrobia, zwierzęta/grzyby = glikogen**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie mechanizmów transportu - siła ssąca jest silniejsza i szybsza (ciągnienie), ale działa **tylko gdy są liście**. Parcie korzeniowe jest słabsze, ale **działa zawsze**, w tym wiosną bez liści. Na maturze często testują właśnie ten wyjątek sezonowy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie mówi o transporcie przez **drewno (ksylem)**, nie łyko (floem). To odwrotność klasycznego transportu asymilatów (cukrów wyprodukowanych w liściach), który biegnie floemem. Transport wiosenny to wyjątkowy przypadek - ksylem transportuje nie tylko wodę, ale i cukry uwolnione ze skrobi.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-6.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.3. (0-1)<br>Uzupełnij poniższe zdania tak, aby powstał poprawny opis dotyczący wiosennego<br>transportu cukrów przez elementy drewna rośliny. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe<br>określenie.<br>Transport wiosenny cukrów u drzew okrytozalążkowych, gdy nie ma jeszcze liści, zachodzi<br>z udziałem drewna. Te cukry pochodzą z rozkładu (glikogenu / skrobi) - wielocukru, który<br>został zmagazynowany w okresie jesiennym w komórkach miękiszowych pnia lub korzeni<br>drzewa. Siłą napędową tego transportu jest (siła ssąca / parcie korzeniowe).<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>6.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia […] informacje, […] wyjaśnia<br>zależności przyczynowo-skutkowe […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający opisuje<br>[…], przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Rośliny - odżywianie się. Zdający:</li><li>określa […] mechanizmy transportu</li></ol>\n<p>wody (potencjał wody, transpiracja, siła<br>ssąca liści, kohezja, adhezja, parcie<br>korzeniowe).<br>I. Budowa chemiczna organizmów.</p>\n<ol><li>Węglowodany. Zdający:</li><li>przedstawia znaczenie wybranych</li></ol>\n<p>węglowodanów (glukoza, […], skrobia,<br>glikogen, […]) dla organizmów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podkreślenie właściwych określeń w obydwu nawiasach.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Transport wiosenny cukrów u drzew okrytozalążkowych, gdy nie ma jeszcze liści, zachodzi<br>z udziałem drewna. Te cukry pochodzą z rozkładu (glikogenu / skrobi) - wielocukru,<br>który został zmagazynowany w okresie jesiennym w komórkach miękiszowych pnia<br>lub korzeni drzewa. Siłą napędową tego transportu jest (siła ssąca / parcie korzeniowe).<br>Zadanie 7. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<blockquote>Transport wiosenny cukrów u drzew okrytozalążkowych, gdy nie ma jeszcze liści, zachodzi z udziałem drewna. Te cukry pochodzą z rozkładu <strong>skrobi</strong> - wielocukru, który został zmagazynowany w okresie jesiennym w komórkach miękiszowych pnia lub korzeni drzewa. Siłą napędową tego transportu jest <strong>parcie korzeniowe</strong>.</blockquote>\n<p>Wybór: <strong>skrobia</strong> + <strong>parcie korzeniowe</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Skrobia, nie glikogen:</strong><br>Rośliny magazynują węglowodany <strong>wyłącznie w postaci skrobi</strong> (amyloza + amylopektyna). Glikogen to polisacharyd zwierzęcy (i grzybowy) - w komórkach miękiszowych pnia i korzeni drzewa nigdy go nie znajdziemy. Wiosną enzymy amylazy hydrolizują skrobię do cukrów prostych (głównie sacharozy), które przechodzą do naczyń drewna.</p>\n<div class=\"math-block\"><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mtext>skrobia</mtext><mover><mstyle scriptlevel=\"0\"><mo>&#x2192;</mo></mstyle><mpadded width=\"+0.833em\" lspace=\"0.556em\" voffset=\"-.2em\" height=\"-.2em\"><mrow><mtext>amylazy</mtext></mrow><mspace depth=\".25em\" /></mpadded></mover><mtext>maltoza</mtext><mover><mstyle scriptlevel=\"0\"><mo>&#x2192;</mo></mstyle><mpadded width=\"+0.833em\" lspace=\"0.556em\" voffset=\"-.2em\" height=\"-.2em\"><mrow><mtext>maltazy</mtext></mrow><mspace depth=\".25em\" /></mpadded></mover><mtext>glukoza</mtext><mo>&#x02192;</mo><mtext>sacharoza</mtext></mrow></math></div>\n<p><strong>Krok 2 - Parcie korzeniowe, nie siła ssąca:</strong><br>Wiosną drzewa <strong>nie mają jeszcze liści</strong> → brak transpiracji → <strong>siła ssąca nie działa</strong> (siła ssąca to efekt parowania wody z liści - gdy liści nie ma, mechanizm nie istnieje).</p>\n<p>Jedyną aktywną siłą napędową jest wtedy <strong>parcie korzeniowe</strong> - aktywne pobieranie wody i jonów przez korzenie powoduje wzrost ciśnienia hydrostatycznego w ksylemie, które „wypycha&quot; sok ku górze.</p>\n<p><strong>Biologiczny skutat:</strong><br>Wiosną można obserwować „płakanie&quot; drzew przy nacięciu pnia - to właśnie sok ksylemowy bogaty w cukry wypychany parciem korzeniowym. Stąd pochodzi syrop klonowy (z <em>Acer saccharum</em>).</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędów (analiza każdego wariantu)</h4>\n<p>| Opcja | Poprawna? | Uzasadnienie |<br>| <strong>glikogen</strong> | ❌ | Glikogen = polisacharyd zapasowy <strong>zwierząt i grzybów</strong>. Brak enzymatycznych szlaków syntezy glikogenu u roślin naczyniowych |<br>| <strong>skrobia</strong> | ✅ | Jedyna forma polisacharydowa zapasowa roślin; synteza przez amyloplasty (np. w miękiszu pnia kasztanowca, dębu) |<br>| <strong>siła ssąca</strong> | ❌ | Wymaga czynnej transpiracji z liści. Wiosną liści <strong>nie ma</strong> → mechanizm nieaktywny |<br>| <strong>parcie korzeniowe</strong> | ✅ | Aktywny mechanizm osmotyczny działający niezależnie od liści; odpowiada za wiosenny przepływ soku ksylemowego |</p>\n<h4>Sposób 3 - Analogia z przykładem z natury (syrop klonowy)</h4>\n<p>Pozyskiwanie <strong>syropu klonowego</strong> w Kanadzie i USA odbywa się właśnie <strong>wczesną wiosną</strong>, zanim rozwiną się liście. Nacinanie pnia daje soki bogate w sacharozę - to cukier hydrolizowany ze <strong>skrobi</strong> zimowej, transportowany parciem korzeniowym przez naczynia drewna.</p>\n<p>Gdyby siłą napędową była siła ssąca - syrop dałoby się pozyskać tylko latem (gdy liście transpirują). Fakt, że zbiera się go wiosną <em>przed</em> rozwojem liści, jest empirycznym dowodem, że działa <strong>parcie korzeniowe</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 6.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podkreslenie wlasciwych okreslen w OBYDWU nawiasach: <strong>skrobi</strong> oraz <strong>parcie korzeniowe</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - zadanie opiera się na wiedzy definicyjno-mechanistycznej (klasyfikacja polisacharydów zapasowych, fizjologia transportu). Nie ma tu wzorów matematycznych ani równań chemicznych wymagających karty.</p>\n<p>Jeśli chcesz, możesz posiłkować się kartą str. 4 - sekcja dotycząca metabolizmu węglowodanów (skrobia ↔ glukoza) jako przypomnienie, ale nie jest to wymagane do udzielenia odpowiedzi.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - wybór <strong>glikogenu</strong> przez skojarzenie „glikogen = cukier zapasowy&quot;. Uczniowie pamiętają glikogen z biologii człowieka (wątroba, mięśnie) i automatycznie stosują do roślin. Zapamiętaj: <strong>rośliny = skrobia, zwierzęta/grzyby = glikogen</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie mechanizmów transportu - siła ssąca jest silniejsza i szybsza (ciągnienie), ale działa <strong>tylko gdy są liście</strong>. Parcie korzeniowe jest słabsze, ale <strong>działa zawsze</strong>, w tym wiosną bez liści. Na maturze często testują właśnie ten wyjątek sezonowy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie mówi o transporcie przez <strong>drewno (ksylem)</strong>, nie łyko (floem). To odwrotność klasycznego transportu asymilatów (cukrów wyprodukowanych w liściach), który biegnie floemem. Transport wiosenny to wyjątkowy przypadek - ksylem transportuje nie tylko wodę, ale i cukry uwolnione ze skrobi.</blockquote>"}]}