{"id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/8.3","paper_id":"biologia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"8.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.3. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego spożywanie produktów z mąki pochodzącej z pełnego przemiału\n(z całych ziarniaków) jest korzystne dla zdrowia człowieka.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"8.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia […] informacje, […] wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe […].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n2) […] wyjaśnia znaczenie składników\npokarmowych dla prawidłowego rozwoju\ni funkcjonowania organizmu ze szczególnym\nuwzględnieniem roli witamin, […] i błonnika.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do błonnika pokarmowego i jego znaczenia dla\nzdrowia człowieka.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Okrywa owocowo-nasienna ziarniaków w tej mące zawiera błonnik, który pobudza\nperystaltykę jelit, przyspieszając usunięcie niestrawionych resztek pokarmowych.\n• Błonnik w okrywie owocowo-nasiennej sprzyja rozwojowi flory bakteryjnej, która\nodpowiada za syntezę witamin z grupy B.\n• Wysoka zawartość błonnika pokarmowego w mące z pełnego przemiału zmniejsza indeks\nglikemiczny pieczywa, a tym samym zmniejsza wahania poziomu glukozy we krwi.\n• Błonnik pokarmowy, pęczniejąc, powoduje uczucie sytości, co może zapobiegać\nprzejadaniu się i tyciu.\nUwagi:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do wyższej zawartości białka (glutenu) lub witamin, lub\nsoli mineralnych w mące pochodzącej z pełnego przemiału, np. „W tej mące jest znacznie\nwięcej białka, które jest niezbędnym składnikiem budulcowym dla organizmu człowieka”.\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, które nie pokazują ciągu przyczynowo-skutkowego,\nnp. „Błonnik pokarmowy zapobiega nowotworom jelita grubego”.\nZadanie 9. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nMąka z pełnego przemiału zawiera **błonnik pokarmowy** (w otrąb i okrywie nasiennej), który pobudza **perystaltykę jelit**, zapobiega zaparciom i zmniejsza ryzyko chorób jelita grubego. Ponadto zawiera więcej **witamin** (gł. z grupy B) i **składników mineralnych** (Fe, Mg, Zn) niż mąka biała.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co zawiera ziarno i jak działa\n\n**Budowa ziarniaka** ma kluczowe znaczenie:\n\n| Część ziarniaka | Zawartość | Los w pełnym przemiałe |\n| Okrywa nasienna + otręby | błonnik, witaminy B, minerały | ✅ ZOSTAJE |\n| Zarodek | witamina E, nienasycone kwasy tłuszczowe, białko | ✅ ZOSTAJE |\n| Bielmo (środek) | głównie skrobia + trochę białka | ✅ ZOSTAJE |\n\nMąka biała (oczyszczona) pochodzi **tylko z bielma** - traci otręby i zarodek, czyli 2/3 wartości odżywczych.\n\n**Dlaczego błonnik jest korzystny:**\n1. Błonnik **nie jest trawiony** przez enzymy człowieka → dociera do jelita grubego\n2. Wchłania wodę → **zwiększa objętość treści pokarmowej** → pobudza **receptory napięcia** w ścianie jelita\n3. Wyzwala **perystaltykę** (skurcze mięśni gładkich) → szybszy pasaż treści pokarmowej\n4. Skraca czas kontaktu substancji rakotwórczych ze ścianą jelita → **↓ ryzyko raka jelita grubego**\n5. Stanowi pożywkę dla **mikrobioty jelitowej** (prebiotyk) → zdrowe środowisko jelitowe\n\n**Dlaczego witaminy i minerały są korzystne:**\n- Witaminy **B₁ (tiamina), B₂ (ryboflawina), B₃ (niacyna)** - kofaktory enzymów oddychania komórkowego (\\(\\text{glikoliza, cykl Krebsa}\\))\n- **Żelazo** - składnik hemoglobiny; **Magnez** - kofaktor ATP-az, składnik chlorofilu (u roślin)\n\n**Wniosek:** Spożywanie pełnoziarnistych produktów dostarcza błonnika → pobudza perystaltykę i karmie mikrobiotę, oraz dostarcza witamin/minerałów usuniętych podczas oczyszczania mąki.\n\n## Sposób 2 - Porównanie / kontrast z mąką białą (eliminacja strat)\n\nMyśl przez **co tracimy przy białej mące**:\n\nZiarno pełne\n↓ oczyszczanie (przemiał biały)\nBielmo (tylko skrobia + gluteny)\n↓ usunięte:\n✂️ otręby → 0 błonnika\n✂️ zarodek → 0 wit. E, 0 nienasyconych kwasów tłuszczowych\n✂️ okrywa → 0 witamin B, 0 Fe, Mg, Zn\n\nBiała mąka = wysoki **indeks glikemiczny** (IG) - skrobia bielma szybko trawi się do glukozy → nagły skok glukozy we krwi → insulinooporność (długofalowo).\n\nMąka pełnoziarnista = niższy IG, bo błonnik **spowalnia trawienie skrobi** → bardziej stabilny poziom glikemii → lepsza regulacja energii i zmniejszone ryzyko cukrzycy typu 2.\n\n**Wniosek kontrastu:** Korzystność pełnego przemiału wynika z zachowania składników, które oczyszczanie usuwa: błonnika (perystaltyka), witamin B (metabolizm), wit. E (antyoksydant), minerałów.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Zadanie 8.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:**\n> - **1 pkt** - za poprawne wyjasnienie odnoszace sie do blonnika pokarmowego i jego znaczenia dla zdrowia czlowieka.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uznaje sie** rowniez odpowiedzi o wyzszej zawartosci bialka, witamin lub soli mineralnych. **Nie uznaje sie** odpowiedzi zbyt ogolnych (np. \"blonnik zapobiega nowotworom jelita grubego\").\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - odpowiedź opiera się na znajomości:\n- budowy ziarna zbóż (okrywa/bielmo/zarodek),\n- roli błonnika w fizjologii przewodu pokarmowego,\n- funkcji witamin z grupy B jako koenzymów.\n\nŻaden wzór chemiczny ani matematyczny nie jest potrzebny do udzielenia punktowanej odpowiedzi.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Samo napisanie \"zawiera błonnik\" **bez wyjaśnienia co błonnik robi** = 0 punktów. Klucz wymaga mechanizmu: \"pobudza perystaltykę\" / \"przyspiesza pasaż\" / \"zapobiega zaparciom\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Więcej białka / węglowodanów\" - to nieprecyzyjne i zwykle nieakceptowane. Bielmo białej mąki też ma dużo białka (gluten). Różnica to **błonnik + witaminy B + minerały**, a nie ilość makroskładników.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **błonnika** (polisacharydy niestrawne: celuloza, hemiceluloza) z **skrobią** (strawny polisacharyd rezerwowy). Błonnik jest w ścianie komórkowej - w otrąb i okrywie - nie w bielmie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Odpowiedź za 1 pkt - **jeden dobrze uzasadniony argument wystarczy**. Nie trzeba wymieniać wszystkiego - lepiej napisać jeden mechanizm precyzyjnie niż trzy ogólnie.","image":"img/biologia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-8.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.3. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego spożywanie produktów z mąki pochodzącej z pełnego przemiału<br>(z całych ziarniaków) jest korzystne dla zdrowia człowieka.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>8.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia […] informacje, […] wyjaśnia<br>zależności przyczynowo-skutkowe […].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego na<br>różnych poziomach złożoności […].<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i przebieg procesów</li></ol>\n<p>trawiennych. Zdający:</p>\n<ol><li>[…] wyjaśnia znaczenie składników</li></ol>\n<p>pokarmowych dla prawidłowego rozwoju<br>i funkcjonowania organizmu ze szczególnym<br>uwzględnieniem roli witamin, […] i błonnika.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do błonnika pokarmowego i jego znaczenia dla<br>zdrowia człowieka.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Okrywa owocowo-nasienna ziarniaków w tej mące zawiera błonnik, który pobudza<br>perystaltykę jelit, przyspieszając usunięcie niestrawionych resztek pokarmowych.<br>• Błonnik w okrywie owocowo-nasiennej sprzyja rozwojowi flory bakteryjnej, która<br>odpowiada za syntezę witamin z grupy B.<br>• Wysoka zawartość błonnika pokarmowego w mące z pełnego przemiału zmniejsza indeks<br>glikemiczny pieczywa, a tym samym zmniejsza wahania poziomu glukozy we krwi.<br>• Błonnik pokarmowy, pęczniejąc, powoduje uczucie sytości, co może zapobiegać<br>przejadaniu się i tyciu.<br>Uwagi:<br>Uznaje się odpowiedzi odnoszące się do wyższej zawartości białka (glutenu) lub witamin, lub<br>soli mineralnych w mące pochodzącej z pełnego przemiału, np. „W tej mące jest znacznie<br>więcej białka, które jest niezbędnym składnikiem budulcowym dla organizmu człowieka”.<br>Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, które nie pokazują ciągu przyczynowo-skutkowego,<br>np. „Błonnik pokarmowy zapobiega nowotworom jelita grubego”.<br>Zadanie 9. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Mąka z pełnego przemiału zawiera <strong>błonnik pokarmowy</strong> (w otrąb i okrywie nasiennej), który pobudza <strong>perystaltykę jelit</strong>, zapobiega zaparciom i zmniejsza ryzyko chorób jelita grubego. Ponadto zawiera więcej <strong>witamin</strong> (gł. z grupy B) i <strong>składników mineralnych</strong> (Fe, Mg, Zn) niż mąka biała.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co zawiera ziarno i jak działa</h4>\n<p><strong>Budowa ziarniaka</strong> ma kluczowe znaczenie:</p>\n<p>| Część ziarniaka | Zawartość | Los w pełnym przemiałe |<br>| Okrywa nasienna + otręby | błonnik, witaminy B, minerały | ✅ ZOSTAJE |<br>| Zarodek | witamina E, nienasycone kwasy tłuszczowe, białko | ✅ ZOSTAJE |<br>| Bielmo (środek) | głównie skrobia + trochę białka | ✅ ZOSTAJE |</p>\n<p>Mąka biała (oczyszczona) pochodzi <strong>tylko z bielma</strong> - traci otręby i zarodek, czyli 2/3 wartości odżywczych.</p>\n<p><strong>Dlaczego błonnik jest korzystny:</strong></p>\n<ol><li>Błonnik <strong>nie jest trawiony</strong> przez enzymy człowieka → dociera do jelita grubego</li><li>Wchłania wodę → <strong>zwiększa objętość treści pokarmowej</strong> → pobudza <strong>receptory napięcia</strong> w ścianie jelita</li><li>Wyzwala <strong>perystaltykę</strong> (skurcze mięśni gładkich) → szybszy pasaż treści pokarmowej</li><li>Skraca czas kontaktu substancji rakotwórczych ze ścianą jelita → <strong>↓ ryzyko raka jelita grubego</strong></li><li>Stanowi pożywkę dla <strong>mikrobioty jelitowej</strong> (prebiotyk) → zdrowe środowisko jelitowe</li></ol>\n<p><strong>Dlaczego witaminy i minerały są korzystne:</strong></p>\n<ul><li>Witaminy <strong>B₁ (tiamina), B₂ (ryboflawina), B₃ (niacyna)</strong> - kofaktory enzymów oddychania komórkowego (<math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mtext>glikoliza,&#x000A0;cykl&#x000A0;Krebsa</mtext></mrow></math>)</li><li><strong>Żelazo</strong> - składnik hemoglobiny; <strong>Magnez</strong> - kofaktor ATP-az, składnik chlorofilu (u roślin)</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Spożywanie pełnoziarnistych produktów dostarcza błonnika → pobudza perystaltykę i karmie mikrobiotę, oraz dostarcza witamin/minerałów usuniętych podczas oczyszczania mąki.</p>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie / kontrast z mąką białą (eliminacja strat)</h4>\n<p>Myśl przez <strong>co tracimy przy białej mące</strong>:</p>\n<p>Ziarno pełne<br>↓ oczyszczanie (przemiał biały)<br>Bielmo (tylko skrobia + gluteny)<br>↓ usunięte:<br>✂️ otręby → 0 błonnika<br>✂️ zarodek → 0 wit. E, 0 nienasyconych kwasów tłuszczowych<br>✂️ okrywa → 0 witamin B, 0 Fe, Mg, Zn</p>\n<p>Biała mąka = wysoki <strong>indeks glikemiczny</strong> (IG) - skrobia bielma szybko trawi się do glukozy → nagły skok glukozy we krwi → insulinooporność (długofalowo).</p>\n<p>Mąka pełnoziarnista = niższy IG, bo błonnik <strong>spowalnia trawienie skrobi</strong> → bardziej stabilny poziom glikemii → lepsza regulacja energii i zmniejszone ryzyko cukrzycy typu 2.</p>\n<p><strong>Wniosek kontrastu:</strong> Korzystność pełnego przemiału wynika z zachowania składników, które oczyszczanie usuwa: błonnika (perystaltyka), witamin B (metabolizm), wit. E (antyoksydant), minerałów.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Zadanie 8.3 (0-1 pkt) - oficjalny schemat oceniania CKE:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjasnienie odnoszace sie do blonnika pokarmowego i jego znaczenia dla zdrowia czlowieka.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca powyzszych wymagan lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uznaje sie</strong> rowniez odpowiedzi o wyzszej zawartosci bialka, witamin lub soli mineralnych. <strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi zbyt ogolnych (np. &quot;blonnik zapobiega nowotworom jelita grubego&quot;).</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - odpowiedź opiera się na znajomości:</p>\n<ul><li>budowy ziarna zbóż (okrywa/bielmo/zarodek),</li><li>roli błonnika w fizjologii przewodu pokarmowego,</li><li>funkcji witamin z grupy B jako koenzymów.</li></ul>\n<p>Żaden wzór chemiczny ani matematyczny nie jest potrzebny do udzielenia punktowanej odpowiedzi.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Samo napisanie &quot;zawiera błonnik&quot; <strong>bez wyjaśnienia co błonnik robi</strong> = 0 punktów. Klucz wymaga mechanizmu: &quot;pobudza perystaltykę&quot; / &quot;przyspiesza pasaż&quot; / &quot;zapobiega zaparciom&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> &quot;Więcej białka / węglowodanów&quot; - to nieprecyzyjne i zwykle nieakceptowane. Bielmo białej mąki też ma dużo białka (gluten). Różnica to <strong>błonnik + witaminy B + minerały</strong>, a nie ilość makroskładników.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <strong>błonnika</strong> (polisacharydy niestrawne: celuloza, hemiceluloza) z <strong>skrobią</strong> (strawny polisacharyd rezerwowy). Błonnik jest w ścianie komórkowej - w otrąb i okrywie - nie w bielmie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Odpowiedź za 1 pkt - <strong>jeden dobrze uzasadniony argument wystarczy</strong>. Nie trzeba wymieniać wszystkiego - lepiej napisać jeden mechanizm precyzyjnie niż trzy ogólnie.</blockquote>"}]}