{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego w komórkach trzustki znaczna część białek jest syntetyzowana\nna rybosomach przyłączonych do siateczki śródplazmatycznej, a nie jest - na rybosomach\nw cytozolu. W odpowiedzi uwzględnij funkcję trzustki w organizmie i funkcję szorstkiej\nsiateczki śródplazmatycznej w komórce.","answer":null,"answer_text":"1.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje [ ],\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nII. Budowa i funkcjonowanie komórki.\nZdający\n5) wyjaśnia rolę […] rybosomów, siateczki\nśródplazmatycznej (gładkiej i szorstkiej)\n[…] w przemianie materii komórki.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawienia. Zdający\n1) omawia budowę poszczególnych\nelementów układu pokarmowego oraz\nprzedstawia związek pomiędzy budową\na pełnioną funkcją.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do syntezy w trzustce enzymów (trawiennych)\nz niej wydzielanych lub hormonów i uwzględniające rolę szorstkiej siateczki\nśródplazmatycznej w modyfikacji tych białek lub w ich transporcie poza komórkę.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• W komórkach trzustki na rybosomach związanych z siateczką śródplazmatyczną\nsą syntetyzowane enzymy trawienne, które ulegają w niej modyfikacji, a następnie\nsą wydzielane.\n• Komórki trzustki produkują enzymy białkowe wydzielane do jelita, a szorstka siateczka\nśródplazmatyczna umożliwia transport tych białek poza komórki trzustki.\n• W komórkach trzustki wytwarzane są hormony (przeznaczone do wydzielania poza\nkomórkę), dlatego ich synteza zachodzi na rybosomach przyłączonych do siateczki\nśródplazmatycznej, która transportuje je dalej.\n• Komórki trzustki wytwarzają insulinę, dlatego rybosomy, na których powstaje ten\nhormon, przyłączone są do siateczki śródplazmatycznej, która umożliwia jego\negzocytozę.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi niepełnych, odnoszących się tylko do syntezy białek\nna rybosomach RER, nieuwzgledniających konkretnej funkcji wydzielniczej trzustki albo roli\nszorstkiej siateczki śródplazmatycznej w transporcie lub modyfikacji białek, np. „RER bierze\nudział w syntezie białek przeznaczonych na eksport”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nTrzustka wydziela enzymy trawienne i hormony (białka sekrecyjne) poza komórkę. Białka przeznaczone do sekrecji są syntetyzowane na rybosomach przyłączonych do szorstkiej siateczki śródplazmatycznej (sER), ponieważ od razu wchodzą do jej światła i są transportowane do aparatu Golgiego, a następnie wydzielane na zewnątrz komórki na drodze egzocytozy.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1 - Funkcja trzustki:**\nTrzustka pełni funkcję **gruczołu wydzielania zewnętrznego** (sok trzustkowy z enzymami: amylazą, lipazą, trypsynogenem, chymotrypsynogenem) oraz **wewnętrznego** (insulina, glukagon). Wszystkie te produkty to **białka sekrecyjne** - muszą opuścić komórkę.\n\n**Krok 2 - Szlak sekrecyjny białka:**\nBiałko sekrecyjne musi przejść przez:\n\nRER → aparat Golgiego → pęcherzyki sekrecyjne → egzocytoza (poza komórkę)\n\n**Krok 3 - Rola szorstkiej siateczki śródplazmatycznej:**\nSzorstka siateczka śródplazmatyczna (sER) umożliwia:\n- wejście nowo syntetyzowanego łańcucha polipeptydowego **bezpośrednio do swojego światła**,\n- **glikozylację i wstępne fałdowanie** białka,\n- odizolowanie enzymów proteolitycznych (np. trypsynogenu) od cytosolu własnej komórki - **zapobieganie samostrawieniu**.\n\n**Krok 4 - Dlaczego NIE w cytozolu:**\nRybosomy wolne (w cytozolu) syntetyzują białka pozostające w cytozolu lub importowane do mitochondriów/jądra. **Białka cytoplazmatyczne nie mogą wejść do szlaku sekrecyjnego** - brak sekwencji sygnałowej, brak wejścia do RER.\n\n**Wniosek:** Ponieważ większość białek trzustki to białka sekrecyjne, synteza musi zachodzić na rybosomach RER - to jedyna droga do wydzielenia białka poza komórkę.\n\n## Sposób 2 - Argumentacja przez funkcję: „Co robią oba typy rybosomów?\"\n\n| Rybosom | Syntetyzuje | Przeznaczenie białka |\n| Wolny (cytozol) | enzymy metabolizmu komórkowego, białka strukturalne | pozostaje w cytozolu, jądrze, mitochondriach |\n| Związany (RER) | białka sekrecyjne, błonowe, lizosomalne | sekrecja na zewnątrz komórki / błona / lizosomy |\n\nTrzustka specjalizuje się w **masowej produkcji białek sekrecyjnych** → przytłaczająca większość jej rybosomów musi być związana z RER.\n\nDla porównania: komórki mięśniowe produkują głównie białka cytoszkieletowe (aktyna, miozyna) → tam dominują rybosomy wolne. To pokazuje, że **profil rybosomów odzwierciedla specjalizację komórki**.\n\n## Sposób 3 - Argument ochronny (samostrawienie)\n\nEnzymy proteolityczne trzustki (trypsyna, chymotrypsyna, elastaza) **muszą być odizolowane od cytoplazmy**, bo trawiłyby białka własnej komórki. Synteza na RER i transport w świetle siateczki → pęcherzyki Golgiego → zymogeny (formy nieaktywne) zapewnia:\n\n1. **Izolację** enzymów od cytosolu już od momentu syntezy,\n2. **Transport w zamkniętych pęcherzykach** - enzymy nigdy nie kontaktują się z cytoplazmą,\n3. **Aktywację dopiero w dwunastnicy** (enterokinaza aktywuje trypsynogen → trypsyna).\n\nRybosomy wolne w cytozolu nie zapewniają tej izolacji - enzym trafiłby bezpośrednio do cytoplazmy i mógłby uszkodzić komórkę.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne wyjasnienie odnoszace sie do syntezy w trzustce enzymow trawiennych (z niej wydzielanych) lub hormonow oraz uwzgledniajace role szorstkiej siateczki srodplazmatycznej w modyfikacji tych bialek lub ich transporcie poza komorke.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"Komorki trzustki produkuja enzymy bialkowe wydzielane do jelita, a szorstka siateczka srodplazmatyczna umozliwia transport tych bialek poza komorki trzustki\".\n\n**Nie uznaje sie** odpowiedzi niepelnych, odnoszacych sie tylko do syntezy bialek na rybosomach RER bez wskazania funkcji wydzielniczej trzustki albo roli szorstkiej siateczki w transporcie/modyfikacji bialek.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu komórkowego (szlak sekrecyjny: RER → Golgi → egzocytoza) i funkcji trzustki.\n\n> 📖 Karta wzorów CKE nie zawiera schematów szlaków sekrecyjnych - to wiedza z podręcznika (biologia komórki, organelle). Nie ma potrzeby sięgać po kartę w tym zadaniu.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie tylko „trzustka produkuje dużo białek, więc potrzebuje dużo rybosomów\". To NIE tłumaczy, dlaczego akurat na RER, a nie w cytozolu. Klucz wymaga POWIĄZANIA funkcji (sekrecja) z lokalizacją (RER jako wejście do szlaku wydzielniczego).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie funkcji trzustki zewnątrzwydzielniczej (enzymy trawienne → dwunastnica) i wewnątrzwydzielniczej (insulina, glukagon → krew) - **obie są sekrecją**, więc obie wymagają RER. Nie trzeba wybierać - można wymienić obie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pomyłka „sER\" (gładka) vs „szorstka siateczka (rER)\". Tylko **szorstka** ma rybosomy i uczestniczy w syntezie białek. Gładka sER produkuje lipidy i detoksykuje - nie syntetyzuje białek sekrecyjnych.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać „siateczka śródplazmatyczna transportuje białka\" - trzeba zaznaczyć, że **synteza na RER umożliwia wejście białka do szlaku sekrecyjnego** (bezpośrednio do światła RER), czego rybosomy wolne nie umożliwiają.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 1.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego w komórkach trzustki znaczna część białek jest syntetyzowana<br>na rybosomach przyłączonych do siateczki śródplazmatycznej, a nie jest - na rybosomach<br>w cytozolu. W odpowiedzi uwzględnij funkcję trzustki w organizmie i funkcję szorstkiej<br>siateczki śródplazmatycznej w komórce.</p>","answer_text_html":"<p>1.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje [ ],<br>formułuje i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty.<br>II. Budowa i funkcjonowanie komórki.<br>Zdający</p>\n<ol><li>wyjaśnia rolę […] rybosomów, siateczki</li></ol>\n<p>śródplazmatycznej (gładkiej i szorstkiej)<br>[…] w przemianie materii komórki.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i przebieg procesów</li></ol>\n<p>trawienia. Zdający</p>\n<ol><li>omawia budowę poszczególnych</li></ol>\n<p>elementów układu pokarmowego oraz<br>przedstawia związek pomiędzy budową<br>a pełnioną funkcją.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do syntezy w trzustce enzymów (trawiennych)<br>z niej wydzielanych lub hormonów i uwzględniające rolę szorstkiej siateczki<br>śródplazmatycznej w modyfikacji tych białek lub w ich transporcie poza komórkę.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• W komórkach trzustki na rybosomach związanych z siateczką śródplazmatyczną<br>są syntetyzowane enzymy trawienne, które ulegają w niej modyfikacji, a następnie<br>są wydzielane.<br>• Komórki trzustki produkują enzymy białkowe wydzielane do jelita, a szorstka siateczka<br>śródplazmatyczna umożliwia transport tych białek poza komórki trzustki.<br>• W komórkach trzustki wytwarzane są hormony (przeznaczone do wydzielania poza<br>komórkę), dlatego ich synteza zachodzi na rybosomach przyłączonych do siateczki<br>śródplazmatycznej, która transportuje je dalej.<br>• Komórki trzustki wytwarzają insulinę, dlatego rybosomy, na których powstaje ten<br>hormon, przyłączone są do siateczki śródplazmatycznej, która umożliwia jego<br>egzocytozę.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi niepełnych, odnoszących się tylko do syntezy białek<br>na rybosomach RER, nieuwzgledniających konkretnej funkcji wydzielniczej trzustki albo roli<br>szorstkiej siateczki śródplazmatycznej w transporcie lub modyfikacji białek, np. „RER bierze<br>udział w syntezie białek przeznaczonych na eksport”.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Trzustka wydziela enzymy trawienne i hormony (białka sekrecyjne) poza komórkę. Białka przeznaczone do sekrecji są syntetyzowane na rybosomach przyłączonych do szorstkiej siateczki śródplazmatycznej (sER), ponieważ od razu wchodzą do jej światła i są transportowane do aparatu Golgiego, a następnie wydzielane na zewnątrz komórki na drodze egzocytozy.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Funkcja trzustki:</strong><br>Trzustka pełni funkcję <strong>gruczołu wydzielania zewnętrznego</strong> (sok trzustkowy z enzymami: amylazą, lipazą, trypsynogenem, chymotrypsynogenem) oraz <strong>wewnętrznego</strong> (insulina, glukagon). Wszystkie te produkty to <strong>białka sekrecyjne</strong> - muszą opuścić komórkę.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Szlak sekrecyjny białka:</strong><br>Białko sekrecyjne musi przejść przez:</p>\n<p>RER → aparat Golgiego → pęcherzyki sekrecyjne → egzocytoza (poza komórkę)</p>\n<p><strong>Krok 3 - Rola szorstkiej siateczki śródplazmatycznej:</strong><br>Szorstka siateczka śródplazmatyczna (sER) umożliwia:</p>\n<ul><li>wejście nowo syntetyzowanego łańcucha polipeptydowego <strong>bezpośrednio do swojego światła</strong>,</li><li><strong>glikozylację i wstępne fałdowanie</strong> białka,</li><li>odizolowanie enzymów proteolitycznych (np. trypsynogenu) od cytosolu własnej komórki - <strong>zapobieganie samostrawieniu</strong>.</li></ul>\n<p><strong>Krok 4 - Dlaczego NIE w cytozolu:</strong><br>Rybosomy wolne (w cytozolu) syntetyzują białka pozostające w cytozolu lub importowane do mitochondriów/jądra. <strong>Białka cytoplazmatyczne nie mogą wejść do szlaku sekrecyjnego</strong> - brak sekwencji sygnałowej, brak wejścia do RER.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Ponieważ większość białek trzustki to białka sekrecyjne, synteza musi zachodzić na rybosomach RER - to jedyna droga do wydzielenia białka poza komórkę.</p>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez funkcję: „Co robią oba typy rybosomów?&quot;</h4>\n<p>| Rybosom | Syntetyzuje | Przeznaczenie białka |<br>| Wolny (cytozol) | enzymy metabolizmu komórkowego, białka strukturalne | pozostaje w cytozolu, jądrze, mitochondriach |<br>| Związany (RER) | białka sekrecyjne, błonowe, lizosomalne | sekrecja na zewnątrz komórki / błona / lizosomy |</p>\n<p>Trzustka specjalizuje się w <strong>masowej produkcji białek sekrecyjnych</strong> → przytłaczająca większość jej rybosomów musi być związana z RER.</p>\n<p>Dla porównania: komórki mięśniowe produkują głównie białka cytoszkieletowe (aktyna, miozyna) → tam dominują rybosomy wolne. To pokazuje, że <strong>profil rybosomów odzwierciedla specjalizację komórki</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argument ochronny (samostrawienie)</h4>\n<p>Enzymy proteolityczne trzustki (trypsyna, chymotrypsyna, elastaza) <strong>muszą być odizolowane od cytoplazmy</strong>, bo trawiłyby białka własnej komórki. Synteza na RER i transport w świetle siateczki → pęcherzyki Golgiego → zymogeny (formy nieaktywne) zapewnia:</p>\n<ol><li><strong>Izolację</strong> enzymów od cytosolu już od momentu syntezy,</li><li><strong>Transport w zamkniętych pęcherzykach</strong> - enzymy nigdy nie kontaktują się z cytoplazmą,</li><li><strong>Aktywację dopiero w dwunastnicy</strong> (enterokinaza aktywuje trypsynogen → trypsyna).</li></ol>\n<p>Rybosomy wolne w cytozolu nie zapewniają tej izolacji - enzym trafiłby bezpośrednio do cytoplazmy i mógłby uszkodzić komórkę.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjasnienie odnoszace sie do syntezy w trzustce enzymow trawiennych (z niej wydzielanych) lub hormonow oraz uwzgledniajace role szorstkiej siateczki srodplazmatycznej w modyfikacji tych bialek lub ich transporcie poza komorke.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Przyklad CKE:</strong> &quot;Komorki trzustki produkuja enzymy bialkowe wydzielane do jelita, a szorstka siateczka srodplazmatyczna umozliwia transport tych bialek poza komorki trzustki&quot;.</p>\n<p><strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi niepelnych, odnoszacych sie tylko do syntezy bialek na rybosomach RER bez wskazania funkcji wydzielniczej trzustki albo roli szorstkiej siateczki w transporcie/modyfikacji bialek.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu komórkowego (szlak sekrecyjny: RER → Golgi → egzocytoza) i funkcji trzustki.</p>\n<blockquote>📖 Karta wzorów CKE nie zawiera schematów szlaków sekrecyjnych - to wiedza z podręcznika (biologia komórki, organelle). Nie ma potrzeby sięgać po kartę w tym zadaniu.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie tylko „trzustka produkuje dużo białek, więc potrzebuje dużo rybosomów&quot;. To NIE tłumaczy, dlaczego akurat na RER, a nie w cytozolu. Klucz wymaga POWIĄZANIA funkcji (sekrecja) z lokalizacją (RER jako wejście do szlaku wydzielniczego).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie funkcji trzustki zewnątrzwydzielniczej (enzymy trawienne → dwunastnica) i wewnątrzwydzielniczej (insulina, glukagon → krew) - <strong>obie są sekrecją</strong>, więc obie wymagają RER. Nie trzeba wybierać - można wymienić obie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pomyłka „sER&quot; (gładka) vs „szorstka siateczka (rER)&quot;. Tylko <strong>szorstka</strong> ma rybosomy i uczestniczy w syntezie białek. Gładka sER produkuje lipidy i detoksykuje - nie syntetyzuje białek sekrecyjnych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać „siateczka śródplazmatyczna transportuje białka&quot; - trzeba zaznaczyć, że <strong>synteza na RER umożliwia wejście białka do szlaku sekrecyjnego</strong> (bezpośrednio do światła RER), czego rybosomy wolne nie umożliwiają.</blockquote>"}]}