{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/1.3","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"1.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.3. (0-1)\nOkreśl, na czym polega różnica między rybosomami występującymi w cytozolu\na rybosomami występującymi w matriks mitochondriów komórek trzustki. W odpowiedzi\nporównaj oba typy rybosomów.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"1.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje [ ],\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nII. Budowa i funkcjonowanie komórki.\nZdający\n4) opisuje budowę i funkcje mitochondriów\n[…], podaje argumenty na rzecz ich\nendosymbiotycznego pochodzenia.\nSchemat punktowania\n1 p. - za określenie różnicy polegającej na występowaniu w mitochondriach rybosomów typu\nprokariotycznego, a w cytozolu rybosomów typu eukariotycznego albo określenie\nróżnicy w wielkości obu typów rybosomów lub współczynnika sedymentacji obu tych\nstruktur.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• W mitochondriach występują rybosomy typu prokariotycznego, które są mniejsze\nod rybosomów występujących w cytozolu komórek eukariotycznych.\n• W mitochondriach występują rybosomy typu prokariotycznego, a w cytoplazmie - typu\neukariotycznego.\n• Rybosomy mitochondrialne są mniejsze od rybosomów występujących w cytozolu\nkomórek eukariotycznych.\n• Rybosomy cytoplazmatyczne mają stałą sedymentacji 80S, a mitochondrialne - 55S.\n• Stosunek rRNA do białek w rybosomach mitochondrialnych jest niższy (1 : 3) niż\nw rybosomach cytoplazmatycznych (1 : 1).\n• Rybosomy mitochondrialne są mniejsze.\n• Rybosomy cytoplazmatyczne mają większą stałą sedymentacji.\nUwagi:\nUznaje\nsię\nodpowiedzi,\nw\nktórych\nwspółczynnik\nsedymentacji\ndla\nrybosomów\nmitochondrialnych został podany jako 70S zamiast 55S.\nNie uznaje się odpowiedzi nieokreślających kierunku różnicy, np.: „różnią się\nwspółczynnikiem sedymentacji”, „różnią się wielkością” lub „rybosomy cytoplazmatyczne\nmają stałą sedymentacji 80S”.\nNie uznaje się odpowiedzi odwołujących się do różnicy w funkcji wynikającej bezpośrednio\nz odmiennej lokalizacji rybosomów cytoplazmatycznych i mitochondrialnych, np. „Rybosomy\nmitochondrialne syntezują białka dla mitochondrium, a cytoplazmatyczne - dla całej\nkomórki”.\nZadanie 2. (0-4)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nRybosomy w cytozolu są **większe (80S)**, zbudowane z podjednostek 60S i 40S.\nRybosomy w matriks mitochondriów są **mniejsze (70S)**, zbudowane z podjednostek 50S i 30S - analogiczne do rybosomów prokariotycznych.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: teoria endosymbiozy\n\nMitochondria powstały w ewolucji z **prokariotycznych endosymbiontów** (teoria endosymbiotyczna Lynn Margulis). Zachowały prokariontyczne cechy, w tym własne rybosomy 70S.\n\n| Cecha | Rybosomy cytozolu | Rybosomy matriks mitochondriów |\n| Stała sedymentacji | **80S** | **70S** |\n| Podjednostka duża | 60S | 50S |\n| Podjednostka mała | 40S | 30S |\n| Typ organizmu | eukariotyczny | prokariotyczny (analogia) |\n| Wrażliwość na antybiotyki | NIE (streptomycyna nie działa) | TAK (jak u bakterii) |\n\n**Wniosek:** Rybosom 70S w matriks to relikt ewolucyjny - dowód na prokariotyczne pochodzenie mitochondriów.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez znajomość budowy komórki eukariotycznej\n\nKomórka eukariotyczna (np. komórka trzustki) ma **dwa zestawy rybosomów**:\n\n1. **Cytozol → 80S** - produkt genów jądrowych, \"eukariotyczne\" rybosomy. Syntetyzują białka przeznaczone dla cytoplazmy, ER, Golgiego, peroksysomów.\n\n2. **Matriks mitochondriów → 70S** - produkt częściowo genów mitochondrialnych. Syntetyzują tylko kilkanaście białek kodowanych przez mtDNA (głównie podjednostki łańcucha oddechowego).\n\nRóżnica jest więc **ilościowa (rozmiar)** i **jakościowa (typ, pochodzenie ewolucyjne)**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za okreslenie roznicy polegajacej na wystepowaniu w mitochondriach rybosomow typu prokariotycznego, a w cytozolu typu eukariotycznego, ALBO na roznicy w wielkosci obu typow rybosomow lub w ich wspolczynniku sedymentacji.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Uwaga CKE:** uznaje sie podanie 70S zamiast 55S dla rybosomow mitochondrialnych. Nie uznaje sie odpowiedzi nieokreslajacych kierunku roznicy (\"roznia sie wielkoscia\", \"roznia sie wspolczynnikiem sedymentacji\").\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość cytologii komórki eukariotycznej i teorii endosymbiozy. Wartości 70S i 80S trzeba znać na pamięć.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie kierunku - **cytozol to 80S** (większy), **mitochondrium to 70S** (mniejszy). Uczniowie często odwracają.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Samo napisanie \"są różnej wielkości\" bez podania wartości S lub określenia eukariotyczny/prokariotyczny - za mało na punkt. Klucz wymaga konkretnego porównania.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Rybosomy mitochondrialne to **70S**, ale rybosomy chloroplastów **też 70S** - nie mylić kontekstu (tu pytanie o mitochondria komórki trzustki, nie o chloroplasty).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trzustka = komórka zwierzęca → **nie ma chloroplastów**. Gdyby pytano o komórkę roślinną, byłyby 3 typy rybosomów: 80S (cytozol), 70S (matriks mitochondriów), 70S (stroma chloroplastu).","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-1.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 1.3. (0-1)<br>Określ, na czym polega różnica między rybosomami występującymi w cytozolu<br>a rybosomami występującymi w matriks mitochondriów komórek trzustki. W odpowiedzi<br>porównaj oba typy rybosomów.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>1.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje [ ],<br>formułuje i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty.<br>II. Budowa i funkcjonowanie komórki.<br>Zdający</p>\n<ol><li>opisuje budowę i funkcje mitochondriów</li></ol>\n<p>[…], podaje argumenty na rzecz ich<br>endosymbiotycznego pochodzenia.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za określenie różnicy polegającej na występowaniu w mitochondriach rybosomów typu<br>prokariotycznego, a w cytozolu rybosomów typu eukariotycznego albo określenie<br>różnicy w wielkości obu typów rybosomów lub współczynnika sedymentacji obu tych<br>struktur.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• W mitochondriach występują rybosomy typu prokariotycznego, które są mniejsze<br>od rybosomów występujących w cytozolu komórek eukariotycznych.<br>• W mitochondriach występują rybosomy typu prokariotycznego, a w cytoplazmie - typu<br>eukariotycznego.<br>• Rybosomy mitochondrialne są mniejsze od rybosomów występujących w cytozolu<br>komórek eukariotycznych.<br>• Rybosomy cytoplazmatyczne mają stałą sedymentacji 80S, a mitochondrialne - 55S.<br>• Stosunek rRNA do białek w rybosomach mitochondrialnych jest niższy (1 : 3) niż<br>w rybosomach cytoplazmatycznych (1 : 1).<br>• Rybosomy mitochondrialne są mniejsze.<br>• Rybosomy cytoplazmatyczne mają większą stałą sedymentacji.<br>Uwagi:<br>Uznaje<br>się<br>odpowiedzi,<br>w<br>których<br>współczynnik<br>sedymentacji<br>dla<br>rybosomów<br>mitochondrialnych został podany jako 70S zamiast 55S.<br>Nie uznaje się odpowiedzi nieokreślających kierunku różnicy, np.: „różnią się<br>współczynnikiem sedymentacji”, „różnią się wielkością” lub „rybosomy cytoplazmatyczne<br>mają stałą sedymentacji 80S”.<br>Nie uznaje się odpowiedzi odwołujących się do różnicy w funkcji wynikającej bezpośrednio<br>z odmiennej lokalizacji rybosomów cytoplazmatycznych i mitochondrialnych, np. „Rybosomy<br>mitochondrialne syntezują białka dla mitochondrium, a cytoplazmatyczne - dla całej<br>komórki”.<br>Zadanie 2. (0-4)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Rybosomy w cytozolu są <strong>większe (80S)</strong>, zbudowane z podjednostek 60S i 40S.<br>Rybosomy w matriks mitochondriów są <strong>mniejsze (70S)</strong>, zbudowane z podjednostek 50S i 30S - analogiczne do rybosomów prokariotycznych.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: teoria endosymbiozy</h4>\n<p>Mitochondria powstały w ewolucji z <strong>prokariotycznych endosymbiontów</strong> (teoria endosymbiotyczna Lynn Margulis). Zachowały prokariontyczne cechy, w tym własne rybosomy 70S.</p>\n<p>| Cecha | Rybosomy cytozolu | Rybosomy matriks mitochondriów |<br>| Stała sedymentacji | <strong>80S</strong> | <strong>70S</strong> |<br>| Podjednostka duża | 60S | 50S |<br>| Podjednostka mała | 40S | 30S |<br>| Typ organizmu | eukariotyczny | prokariotyczny (analogia) |<br>| Wrażliwość na antybiotyki | NIE (streptomycyna nie działa) | TAK (jak u bakterii) |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Rybosom 70S w matriks to relikt ewolucyjny - dowód na prokariotyczne pochodzenie mitochondriów.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez znajomość budowy komórki eukariotycznej</h4>\n<p>Komórka eukariotyczna (np. komórka trzustki) ma <strong>dwa zestawy rybosomów</strong>:</p>\n<ol><li><strong>Cytozol → 80S</strong> - produkt genów jądrowych, &quot;eukariotyczne&quot; rybosomy. Syntetyzują białka przeznaczone dla cytoplazmy, ER, Golgiego, peroksysomów.</li></ol>\n<ol><li><strong>Matriks mitochondriów → 70S</strong> - produkt częściowo genów mitochondrialnych. Syntetyzują tylko kilkanaście białek kodowanych przez mtDNA (głównie podjednostki łańcucha oddechowego).</li></ol>\n<p>Różnica jest więc <strong>ilościowa (rozmiar)</strong> i <strong>jakościowa (typ, pochodzenie ewolucyjne)</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za okreslenie roznicy polegajacej na wystepowaniu w mitochondriach rybosomow typu prokariotycznego, a w cytozolu typu eukariotycznego, ALBO na roznicy w wielkosci obu typow rybosomow lub w ich wspolczynniku sedymentacji.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> uznaje sie podanie 70S zamiast 55S dla rybosomow mitochondrialnych. Nie uznaje sie odpowiedzi nieokreslajacych kierunku roznicy (&quot;roznia sie wielkoscia&quot;, &quot;roznia sie wspolczynnikiem sedymentacji&quot;).</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość cytologii komórki eukariotycznej i teorii endosymbiozy. Wartości 70S i 80S trzeba znać na pamięć.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie kierunku - <strong>cytozol to 80S</strong> (większy), <strong>mitochondrium to 70S</strong> (mniejszy). Uczniowie często odwracają.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Samo napisanie &quot;są różnej wielkości&quot; bez podania wartości S lub określenia eukariotyczny/prokariotyczny - za mało na punkt. Klucz wymaga konkretnego porównania.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Rybosomy mitochondrialne to <strong>70S</strong>, ale rybosomy chloroplastów <strong>też 70S</strong> - nie mylić kontekstu (tu pytanie o mitochondria komórki trzustki, nie o chloroplasty).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Trzustka = komórka zwierzęca → <strong>nie ma chloroplastów</strong>. Gdyby pytano o komórkę roślinną, byłyby 3 typy rybosomów: 80S (cytozol), 70S (matriks mitochondriów), 70S (stroma chloroplastu).</blockquote>"}]}