{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/11.3","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"11.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.3. (0-1)\nNa podstawie tekstu i własnej wiedzy wykaż, że działania prowadzące do ograniczenia\nglobalnego ocieplenia przyczyniają się do ochrony niedźwiedzi polarnych.","answer":null,"answer_text":"11.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nVI. Postawa wobec przyrody i środowiska.\nZdający […] rozumie zasady\nzrównoważonego rozwoju; […] opisuje\npostawę i zachowanie człowieka\nodpowiedzialnie korzystającego z dóbr\nprzyrody i środowiska […].\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, […]\nwyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nIII. etap edukacyjny.\nX. Globalne i lokalne problemy środowiska.\nZdający\n1) przedstawia przyczyny i analizuje skutki\nglobalnego ocieplenia klimatu.\nIV. etap edukacyjny - zakres podstawowy.\nVIII. Różnorodność biologiczna i jej\nzagrożenia. Zdający\n1) opisuje różnorodność biologiczna\nna poziomie […] gatunkowym\ni ekosystemowym; wskazuje przyczyny […]\nwymierania gatunków, zanikania siedlisk\ni ekosystemów.\nSchemat punktowania\n1 p. - za odpowiedź uwzględniającą konieczność ograniczenia topnienia lodu morskiego,\nna którym niedźwiedzie polarne bytują.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nDziałania prowadzące do ograniczenia globalnego ocieplenia mogą ograniczyć topnienie\nlodu morskiego, stanowiącego środowisko życia niedźwiedzi polarnych.\nDziałania prowadzące do ograniczenia globalnego ocieplenia mogą ograniczyć topnienie\nlodu morskiego, który jest miejscem wychowywania młodych niedźwiedzi polarnych.\nJednym ze skutków globalnego ocieplenia jest zmniejszanie się pokrywy lodowej, która\nstanowi tereny łowieckie niedźwiedzi.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do lodowców - a nie lodu morskiego - jako\nśrodowiska życia niedźwiedzi polarnych.\nZadanie 12. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Łańcuch przyczynowo-skutkowy:** Ograniczenie globalnego ocieplenia → wolniejsze topnienie lodu arktycznego → niedźwiedzie polarne zachowują dostęp do lodu jako platformy łowieckiej → mogą polować na foki → unikają głodu i wymierania.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. **Globalne ocieplenie = topnienie lodu morskiego Arktyki.** Wzrost temperatury powietrza i wody powoduje skrócenie okresu zlodzenia i zmniejszenie powierzchni lodu arktycznego.\n2. **Lód morski = kluczowe środowisko łowieckie niedźwiedzia polarnego.** *Ursus maritimus* poluje na foki (głównie *Pusa hispida*) z krawędzi lub pęknięć lodu - czatuje przy otworach oddechowych i chwyta foki wynurzające się po powietrze.\n3. **Mniej lodu = mniej pożywienia.** Bez stabilnej pokrywy lodowej niedźwiedzie nie mają platformy do polowania, co prowadzi do głodzenia, obniżenia reprodukcji (samice bez odpowiedniej masy ciała nie rodzą zdrowych młodych) i wzrostu śmiertelności.\n4. **Ograniczenie ocieplenia → wolniejsze topnienie lodu → dłuższy sezon łowiecki → stabilna populacja.**\n\n**Wniosek:** Działania redukujące emisję gazów cieplarnianych (np. \\(\\ce{CO2}\\), \\(\\ce{CH4}\\)) hamują wzrost temperatury → zachowują pokrywę lodową Arktyki → chronią bazę pokarmową i siedlisko niedźwiedzi polarnych.\n\n## Sposób 2 - Łańcuch ekologiczny (sieć troficzna + siedlisko)\n\n**Krok 1 - siedlisko:**\nNiedźwiedź polarny jest **stenotopem arktycznym** - żyje wyłącznie w środowiskach zlodzonych. Utrata lodu = utrata siedliska (nie ma alternatywnego habitatu).\n\n**Krok 2 - baza pokarmowa:**\nFoki (główne ofiary) rozmnażają się i odpoczywają na lodzie. Topnienie lodu ogranicza dostępność fok w miejscach, gdzie niedźwiedzie mogą je schwytać.\n\n**Krok 3 - reprodukcja:**\nSamice zimują w norach śnieżnych i wymagają wysokiej masy tłuszczowej zgromadzonej jesienią podczas polowań na lodzie. Mniejszy dostęp do pokarmu = mniejsza masa ciała = niższa przeżywalność młodych.\n\n**Ograniczenie ocieplenia** → zachowanie pokrywy lodowej → zachowanie siedliska + bazy pokarmowej → wzrost szans przeżycia i rozrodu populacji.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za odpowiedz uwzgledniajaca koniecznosc ograniczenia topnienia lodu morskiego, na ktorym niedzwiedzie polarne bytuja.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"Dzialania ograniczajace globalne ocieplenie moga ograniczyc topnienie lodu morskiego, stanowiacego srodowisko zycia niedzwiedzi polarnych\".\n\n**Uwaga CKE:** nie uznaje sie odpowiedzi odnoszacych sie do lodowcow zamiast lodu morskiego.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - odpowiedź opiera się wyłącznie na znajomości ekologii *Ursus maritimus* i mechanizmu globalnego ocieplenia. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji klimatologii ani ekologii populacyjnej.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie wystarczy |\n| „Mniej ocieplenia = zimniej, niedźwiedzie lubią zimno\" | Brak mechanizmu - nie wskazuje na lód jako platformę łowiecką ani na bazę pokarmową |\n| „Niedźwiedzie polarne giną przez globalne ocieplenie, więc jego ograniczenie je chroni\" | Tautologia - nie wykazuje mechanizmu, tylko powtarza tezę |\n| „Ograniczenie emisji CO₂ chroni Arktykę\" | Zbyt ogólnie - brak połączenia z biologią niedźwiedzia (lód → polowanie → przeżycie) |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Słowo **„wykaż\"** wymaga **łańcucha przyczynowo-skutkowego** z przynajmniej 2 ogniwami (nie wystarczy jedno zdanie-hasło).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Kluczowy element to **lód morski jako platforma łowiecka** - bez wskazania tej roli odpowiedź jest niepełna (sama wzmianka o „środowisku arktycznym\" bez lodu może nie wystarczyć).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić skutków bezpośrednich (brak lodu → brak polowań) ze skutkami pośrednimi (cieplejsze morze → mniej ryb → mniej fok → mniej jedzenia dla niedźwiedzia) - oba są poprawne, ale pierwszy jest bardziej bezpośredni i bezpieczniejszy egzaminacyjnie.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-11.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11.3. (0-1)<br>Na podstawie tekstu i własnej wiedzy wykaż, że działania prowadzące do ograniczenia<br>globalnego ocieplenia przyczyniają się do ochrony niedźwiedzi polarnych.</p>","answer_text_html":"<p>11.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>VI. Postawa wobec przyrody i środowiska.<br>Zdający […] rozumie zasady<br>zrównoważonego rozwoju; […] opisuje<br>postawę i zachowanie człowieka<br>odpowiedzialnie korzystającego z dóbr<br>przyrody i środowiska […].<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, […]<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>III. etap edukacyjny.<br>X. Globalne i lokalne problemy środowiska.<br>Zdający</p>\n<ol><li>przedstawia przyczyny i analizuje skutki</li></ol>\n<p>globalnego ocieplenia klimatu.<br>IV. etap edukacyjny - zakres podstawowy.<br>VIII. Różnorodność biologiczna i jej<br>zagrożenia. Zdający</p>\n<ol><li>opisuje różnorodność biologiczna</li></ol>\n<p>na poziomie […] gatunkowym<br>i ekosystemowym; wskazuje przyczyny […]<br>wymierania gatunków, zanikania siedlisk<br>i ekosystemów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za odpowiedź uwzględniającą konieczność ograniczenia topnienia lodu morskiego,<br>na którym niedźwiedzie polarne bytują.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Działania prowadzące do ograniczenia globalnego ocieplenia mogą ograniczyć topnienie<br>lodu morskiego, stanowiącego środowisko życia niedźwiedzi polarnych.<br>Działania prowadzące do ograniczenia globalnego ocieplenia mogą ograniczyć topnienie<br>lodu morskiego, który jest miejscem wychowywania młodych niedźwiedzi polarnych.<br>Jednym ze skutków globalnego ocieplenia jest zmniejszanie się pokrywy lodowej, która<br>stanowi tereny łowieckie niedźwiedzi.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do lodowców - a nie lodu morskiego - jako<br>środowiska życia niedźwiedzi polarnych.<br>Zadanie 12. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Łańcuch przyczynowo-skutkowy:</strong> Ograniczenie globalnego ocieplenia → wolniejsze topnienie lodu arktycznego → niedźwiedzie polarne zachowują dostęp do lodu jako platformy łowieckiej → mogą polować na foki → unikają głodu i wymierania.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Globalne ocieplenie = topnienie lodu morskiego Arktyki.</strong> Wzrost temperatury powietrza i wody powoduje skrócenie okresu zlodzenia i zmniejszenie powierzchni lodu arktycznego.</li><li><strong>Lód morski = kluczowe środowisko łowieckie niedźwiedzia polarnego.</strong> <em>Ursus maritimus</em> poluje na foki (głównie <em>Pusa hispida</em>) z krawędzi lub pęknięć lodu - czatuje przy otworach oddechowych i chwyta foki wynurzające się po powietrze.</li><li><strong>Mniej lodu = mniej pożywienia.</strong> Bez stabilnej pokrywy lodowej niedźwiedzie nie mają platformy do polowania, co prowadzi do głodzenia, obniżenia reprodukcji (samice bez odpowiedniej masy ciała nie rodzą zdrowych młodych) i wzrostu śmiertelności.</li><li><strong>Ograniczenie ocieplenia → wolniejsze topnienie lodu → dłuższy sezon łowiecki → stabilna populacja.</strong></li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Działania redukujące emisję gazów cieplarnianych (np. <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>C</mi><mi>O</mi><mn>2</mn></mrow></mrow></math>, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>C</mi><mi>H</mi><mn>4</mn></mrow></mrow></math>) hamują wzrost temperatury → zachowują pokrywę lodową Arktyki → chronią bazę pokarmową i siedlisko niedźwiedzi polarnych.</p>\n<h4>Sposób 2 - Łańcuch ekologiczny (sieć troficzna + siedlisko)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - siedlisko:</strong><br>Niedźwiedź polarny jest <strong>stenotopem arktycznym</strong> - żyje wyłącznie w środowiskach zlodzonych. Utrata lodu = utrata siedliska (nie ma alternatywnego habitatu).</p>\n<p><strong>Krok 2 - baza pokarmowa:</strong><br>Foki (główne ofiary) rozmnażają się i odpoczywają na lodzie. Topnienie lodu ogranicza dostępność fok w miejscach, gdzie niedźwiedzie mogą je schwytać.</p>\n<p><strong>Krok 3 - reprodukcja:</strong><br>Samice zimują w norach śnieżnych i wymagają wysokiej masy tłuszczowej zgromadzonej jesienią podczas polowań na lodzie. Mniejszy dostęp do pokarmu = mniejsza masa ciała = niższa przeżywalność młodych.</p>\n<p><strong>Ograniczenie ocieplenia</strong> → zachowanie pokrywy lodowej → zachowanie siedliska + bazy pokarmowej → wzrost szans przeżycia i rozrodu populacji.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za odpowiedz uwzgledniajaca koniecznosc ograniczenia topnienia lodu morskiego, na ktorym niedzwiedzie polarne bytuja.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Przyklad CKE:</strong> &quot;Dzialania ograniczajace globalne ocieplenie moga ograniczyc topnienie lodu morskiego, stanowiacego srodowisko zycia niedzwiedzi polarnych&quot;.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> nie uznaje sie odpowiedzi odnoszacych sie do lodowcow zamiast lodu morskiego.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - odpowiedź opiera się wyłącznie na znajomości ekologii <em>Ursus maritimus</em> i mechanizmu globalnego ocieplenia. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji klimatologii ani ekologii populacyjnej.</p>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie wystarczy |<br>| „Mniej ocieplenia = zimniej, niedźwiedzie lubią zimno&quot; | Brak mechanizmu - nie wskazuje na lód jako platformę łowiecką ani na bazę pokarmową |<br>| „Niedźwiedzie polarne giną przez globalne ocieplenie, więc jego ograniczenie je chroni&quot; | Tautologia - nie wykazuje mechanizmu, tylko powtarza tezę |<br>| „Ograniczenie emisji CO₂ chroni Arktykę&quot; | Zbyt ogólnie - brak połączenia z biologią niedźwiedzia (lód → polowanie → przeżycie) |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Słowo <strong>„wykaż&quot;</strong> wymaga <strong>łańcucha przyczynowo-skutkowego</strong> z przynajmniej 2 ogniwami (nie wystarczy jedno zdanie-hasło).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Kluczowy element to <strong>lód morski jako platforma łowiecka</strong> - bez wskazania tej roli odpowiedź jest niepełna (sama wzmianka o „środowisku arktycznym&quot; bez lodu może nie wystarczyć).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić skutków bezpośrednich (brak lodu → brak polowań) ze skutkami pośrednimi (cieplejsze morze → mniej ryb → mniej fok → mniej jedzenia dla niedźwiedzia) - oba są poprawne, ale pierwszy jest bardziej bezpośredni i bezpieczniejszy egzaminacyjnie.</blockquote>"}]}