{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/12.2","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"12.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.2. (0-1)\nOkreśl, czy wysiłek fizyczny skraca, czy wydłuża czas, po którym występują objawy\nzatrucia czadem. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając mechanizm tego zjawiska.","answer":null,"answer_text":"12.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, [ ]\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności [ ].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje [ ] i przetwarza informacje\n[ ].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n3. Układ ruchu. Zdający\n7) analizuje procesy pozyskiwania energii\nw mięśniach (rola fosfokreatyny,\noddychanie beztlenowe, rola mioglobiny,\noddychanie tlenowe) i wyjaśnia mechanizm\npowstawania deficytu tlenowego.\n5. Układ oddechowy. Zdający:\n2) wyjaśnia znaczenie oddychania\ntlenowego dla organizmu;\n4) określa rolę krwi w transporcie tlenu\ni dwutlenku węgla.\nSchemat punktowania\n1 p. - za określenie, że wysiłek fizyczny skraca czas do wystąpienia objawów zatrucia\nczadem, wraz z prawidłowym uzasadnieniem, uwzględniającym zwiększone\nzapotrzebowanie na tlen podczas wysiłku lub zwiększenie częstości oddechów albo\nzwiększenie przepływu krwi przez płuca, powodujące pobranie większej ilości czadu.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nWysiłek fizyczny skraca czas, po którym występują objawy zatrucia, ponieważ:\n• wówczas krew szybciej krąży i wykonujemy więcej oddechów, przez co większa ilość CO\ndostaje się do krwi i łączy się z hemoglobiną.\n• zachodzi wówczas intensywna wymiana gazowa, więc gdy w pomieszczeniu jest czad,\norganizm intensywnie wdycha go wraz z powietrzem, co skutkuje zatruciem.\n• podczas wysiłku fizycznego mamy przyśpieszony oddech, co jest równoznaczne z tym, że\npobieramy więcej powietrza, w którym znajduje się czad, co skutkuje szybszym\nwystąpieniem objawów zatrucia.\n• wymaga on zwiększonego nakładu energii, a więc tlen jest szybciej zużywany w mięśniach\ni dlatego więcej hemoglobiny jest wysycane tlenkiem węgla, przez co szybciej wystąpią\nobjawy zatrucia.\n• krew wówczas szybciej przepływa przez płuca, a co za tym idzie wiązana jest większa\nilość czadu.\nZadanie 13. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje [ ],\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n2. Homeostaza organizmu człowieka.\nZdający\n1) przedstawia mechanizmy i narządy\nodpowiedzialne za utrzymanie wybranych\nparametrów środowiska wewnętrznego\nna określonym poziomie (wyjaśnia regulację\nstałej temperatury ciała […]).\n6. Układ krwionośny. Zdający\n2) wykazuje współdziałanie układu\nkrwionośnego z innymi układami […].\nSchemat punktowania\n2 p. - za wykazanie, że utrata ciepła przez układ oddechowy wynika: (1) ze zwiększonego\ndostarczania ciepła do płuc przez krew oraz (2) ze zwiększonego oddawania ciepła\nz wydychanym powietrzem lub z większą objętością powietrza przepływającego przez\nukład oddechowy.\n1 p. - za poprawne wykazanie tylko jednego związku.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n1. zwiększenie pojemności minutowej serca:\n• zwiększony przepływ krwi przez płuca powoduje, że dostarcza ona więcej ciepła\ndo płuc.\n• krew jest nośnikiem ciepła z tkanek organizmu do płuc. Intensywniejsze krążenie\nprzyśpiesza ten transport.\n2. pogłębienie i przyspieszenie oddechów:\n• z powietrzem wydychanym z płuc jest oddawane więcej ciepła (głównie dzięki\nparowaniu).\n• zwiększona wymiana powietrza w płucach zwiększa odbieranie przez powietrze ciepła\nz krwi.\n• im intensywniejsza wentylacja, tym więcej ciepła jest oddawane przez układ\noddechowy.\nUwagi:\nNie uznaje się odpowiedzi nieodnoszących się do utraty ciepła, np. uwzględniających\npobieranie większej ilości zimnego powietrza: „Dzieje się tak, ponieważ wdychamy chłodne\npowietrze, które pozwala nam chłodzić organizm od środka”.\nNie uznaje się odpowiedzi nieodnoszących się do układu oddechowego, np. mówiących\no utracie ciepła przez skórę.\nZadanie 14. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWysiłek fizyczny **skraca** czas, po którym występują objawy zatrucia czadem.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. **Czad (CO) wiąże hemoglobinę** z ~250-krotnie większym powinowactwem niż \\(\\ce{O2}\\), tworząc **karboksyhemoglobinę (HbCO)**.\n2. HbCO nie transportuje tlenu → tkanki ulegają **hipoksji**.\n3. Podczas wysiłku fizycznego **wzrasta częstość oddechów i głębokość wentylacji** → przez płuca przepływa więcej powietrza na minutę.\n4. Więcej CO jest **wchłaniane do krwi w jednostce czasu** → HbCO kumuluje się szybciej.\n5. Krytyczny poziom HbCO (powodujący hipoksję objawową) jest osiągany **wcześniej** niż w spoczynku.\n6. **Wniosek:** objawy (ból głowy, zawroty głowy, utrata przytomności) pojawiają się szybciej → czas do zatrucia **skraca się**.\n\n## Sposób 2 - Porównanie przez kontrast: spoczynek vs. wysiłek\n\n| Parametr | Spoczynek | Wysiłek fizyczny |\n| Częstość oddechów | ~12-16/min | ~30-60/min |\n| Ilość wdychanego CO/min | mała | duża |\n| Szybkość tworzenia HbCO | wolna | szybka |\n| Czas do osiągnięcia stężenia objawowego HbCO | długi | **krótki** |\n\nDodatkowy efekt: wysiłek zwiększa **rzut serca** → krew z CO szybciej dociera do mózgu i mięśni, przyspieszając pojawienie się objawów neurologicznych.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za okreslenie, ze wysilek fizyczny skraca czas do wystapienia objawow zatrucia czadem, wraz z uzasadnieniem uwzgledniajacym zwiekszone zapotrzebowanie na tlen podczas wysilku lub zwiekszenie czestosci oddechow albo przeplywu krwi przez pluca, powodujace pobranie wiekszej ilosci czadu.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"Podczas wysilku mamy przyspieszony oddech, pobieramy wiecej powietrza zawierajacego czad, co skutkuje szybszym wystapieniem objawow zatrucia\".\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu fizjologicznego: powinowactwo CO do hemoglobiny, tworzenie HbCO, hipoksja tkankowa i zależność wentylacji od wysiłku.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to odpowiedź \"wydłuża\", bo uczeń myśli: \"wysiłek = więcej tlenu = lepiej działa krew\". Błąd - więcej tlenu **nie jest** wchłaniane (CO ma nieporównywalnie większe powinowactwo do Hb), za to więcej CO wnika do płuc.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Samo napisanie \"wysiłek przyspiesza krążenie / metabolizm\" **bez wskazania, że więcej CO jest wdychane** - klucz CKE tego nie uzna. Musi paść słowo o wentylacji / częstości oddechów / ilości wdychanego CO.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"CO niszczy erytrocyty\" - to nieprawda. CO **odwracalnie** wiąże się z hemem, nie uszkadza erytrocytu. Kluczowe słowo to **powinowactwo** i **blokowanie wiązania O₂**.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-12.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 12.2. (0-1)
Określ, czy wysiłek fizyczny skraca, czy wydłuża czas, po którym występują objawy
zatrucia czadem. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając mechanizm tego zjawiska.

","answer_text_html":"

12.2. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje, [ ]
formułuje i przedstawia opinie związane
z omawianymi zagadnieniami
biologicznymi, dobierając racjonalne
argumenty.
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie
organizmu ludzkiego na różnych poziomach
złożoności [ ].
IV. Poszukiwanie, wykorzystanie
i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,
selekcjonuje [ ] i przetwarza informacje
[ ].
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Układ ruchu. Zdający
  2. analizuje procesy pozyskiwania energii
\n

w mięśniach (rola fosfokreatyny,
oddychanie beztlenowe, rola mioglobiny,
oddychanie tlenowe) i wyjaśnia mechanizm
powstawania deficytu tlenowego.

\n
  1. Układ oddechowy. Zdający:
  2. wyjaśnia znaczenie oddychania
\n

tlenowego dla organizmu;

\n
  1. określa rolę krwi w transporcie tlenu
\n

i dwutlenku węgla.
Schemat punktowania
1 p. - za określenie, że wysiłek fizyczny skraca czas do wystąpienia objawów zatrucia
czadem, wraz z prawidłowym uzasadnieniem, uwzględniającym zwiększone
zapotrzebowanie na tlen podczas wysiłku lub zwiększenie częstości oddechów albo
zwiększenie przepływu krwi przez płuca, powodujące pobranie większej ilości czadu.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
Wysiłek fizyczny skraca czas, po którym występują objawy zatrucia, ponieważ:
• wówczas krew szybciej krąży i wykonujemy więcej oddechów, przez co większa ilość CO
dostaje się do krwi i łączy się z hemoglobiną.
• zachodzi wówczas intensywna wymiana gazowa, więc gdy w pomieszczeniu jest czad,
organizm intensywnie wdycha go wraz z powietrzem, co skutkuje zatruciem.
• podczas wysiłku fizycznego mamy przyśpieszony oddech, co jest równoznaczne z tym, że
pobieramy więcej powietrza, w którym znajduje się czad, co skutkuje szybszym
wystąpieniem objawów zatrucia.
• wymaga on zwiększonego nakładu energii, a więc tlen jest szybciej zużywany w mięśniach
i dlatego więcej hemoglobiny jest wysycane tlenkiem węgla, przez co szybciej wystąpią
objawy zatrucia.
• krew wówczas szybciej przepływa przez płuca, a co za tym idzie wiązana jest większa
ilość czadu.
Zadanie 13. (0-2)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje [ ],
formułuje i przedstawia opinie związane
z omawianymi zagadnieniami
biologicznymi, dobierając racjonalne
argumenty.
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie
organizmu ludzkiego na różnych poziomach
złożoności […].
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Homeostaza organizmu człowieka.
\n

Zdający

\n
  1. przedstawia mechanizmy i narządy
\n

odpowiedzialne za utrzymanie wybranych
parametrów środowiska wewnętrznego
na określonym poziomie (wyjaśnia regulację
stałej temperatury ciała […]).

\n
  1. Układ krwionośny. Zdający
  2. wykazuje współdziałanie układu
\n

krwionośnego z innymi układami […].
Schemat punktowania
2 p. - za wykazanie, że utrata ciepła przez układ oddechowy wynika: (1) ze zwiększonego
dostarczania ciepła do płuc przez krew oraz (2) ze zwiększonego oddawania ciepła
z wydychanym powietrzem lub z większą objętością powietrza przepływającego przez
układ oddechowy.
1 p. - za poprawne wykazanie tylko jednego związku.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania

\n
  1. zwiększenie pojemności minutowej serca:
\n

• zwiększony przepływ krwi przez płuca powoduje, że dostarcza ona więcej ciepła
do płuc.
• krew jest nośnikiem ciepła z tkanek organizmu do płuc. Intensywniejsze krążenie
przyśpiesza ten transport.

\n
  1. pogłębienie i przyspieszenie oddechów:
\n

• z powietrzem wydychanym z płuc jest oddawane więcej ciepła (głównie dzięki
parowaniu).
• zwiększona wymiana powietrza w płucach zwiększa odbieranie przez powietrze ciepła
z krwi.
• im intensywniejsza wentylacja, tym więcej ciepła jest oddawane przez układ
oddechowy.
Uwagi:
Nie uznaje się odpowiedzi nieodnoszących się do utraty ciepła, np. uwzględniających
pobieranie większej ilości zimnego powietrza: „Dzieje się tak, ponieważ wdychamy chłodne
powietrze, które pozwala nam chłodzić organizm od środka”.
Nie uznaje się odpowiedzi nieodnoszących się do układu oddechowego, np. mówiących
o utracie ciepła przez skórę.
Zadanie 14. (0-3)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wysiłek fizyczny skraca czas, po którym występują objawy zatrucia czadem.

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku

\n
  1. Czad (CO) wiąże hemoglobinę z ~250-krotnie większym powinowactwem niż \\ceO2, tworząc karboksyhemoglobinę (HbCO).
  2. HbCO nie transportuje tlenu → tkanki ulegają hipoksji.
  3. Podczas wysiłku fizycznego wzrasta częstość oddechów i głębokość wentylacji → przez płuca przepływa więcej powietrza na minutę.
  4. Więcej CO jest wchłaniane do krwi w jednostce czasu → HbCO kumuluje się szybciej.
  5. Krytyczny poziom HbCO (powodujący hipoksję objawową) jest osiągany wcześniej niż w spoczynku.
  6. Wniosek: objawy (ból głowy, zawroty głowy, utrata przytomności) pojawiają się szybciej → czas do zatrucia skraca się.
\n

Sposób 2 - Porównanie przez kontrast: spoczynek vs. wysiłek

\n

| Parametr | Spoczynek | Wysiłek fizyczny |
| Częstość oddechów | ~12-16/min | ~30-60/min |
| Ilość wdychanego CO/min | mała | duża |
| Szybkość tworzenia HbCO | wolna | szybka |
| Czas do osiągnięcia stężenia objawowego HbCO | długi | krótki |

\n

Dodatkowy efekt: wysiłek zwiększa rzut serca → krew z CO szybciej dociera do mózgu i mięśni, przyspieszając pojawienie się objawów neurologicznych.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

1 pkt - za okreslenie, ze wysilek fizyczny skraca czas do wystapienia objawow zatrucia czadem, wraz z uzasadnieniem uwzgledniajacym zwiekszone zapotrzebowanie na tlen podczas wysilku lub zwiekszenie czestosci oddechow albo przeplywu krwi przez pluca, powodujace pobranie wiekszej ilosci czadu.

\n

0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.

\n

Przyklad CKE: "Podczas wysilku mamy przyspieszony oddech, pobieramy wiecej powietrza zawierajacego czad, co skutkuje szybszym wystapieniem objawow zatrucia".

\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu fizjologicznego: powinowactwo CO do hemoglobiny, tworzenie HbCO, hipoksja tkankowa i zależność wentylacji od wysiłku.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd to odpowiedź "wydłuża", bo uczeń myśli: "wysiłek = więcej tlenu = lepiej działa krew". Błąd - więcej tlenu nie jest wchłaniane (CO ma nieporównywalnie większe powinowactwo do Hb), za to więcej CO wnika do płuc.
\n
⚠️ Uwaga: Samo napisanie "wysiłek przyspiesza krążenie / metabolizm" bez wskazania, że więcej CO jest wdychane - klucz CKE tego nie uzna. Musi paść słowo o wentylacji / częstości oddechów / ilości wdychanego CO.
\n
⚠️ Uwaga: Nie pisz "CO niszczy erytrocyty" - to nieprawda. CO odwracalnie wiąże się z hemem, nie uszkadza erytrocytu. Kluczowe słowo to powinowactwo i blokowanie wiązania O₂.
"}]}