{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-2)\nNa rysunku przedstawiono budowę siatkówki oka człowieka.\nNa podstawie: M. Zając, Protezy wzroku, V Kongres KRIO, Wisła 2004.\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby zawierały one informacje prawdziwe. Podkreśl\nw każdym nawiasie właściwe określenie.\n1. Z dwóch rodzajów komórek światłoczułych - czopków i pręcików - w siatkówce ludzkiego\noka dominują (czopki / pręciki), które umożliwiają widzenie (barwne / w odcieniach szarości).\n2. Wysoką rozdzielczość obrazu, czyli większą szczegółowość, zapewniają (czopki / pręciki),\nponieważ każdy z nich łączy się (z jednym neuronem / z kilkoma neuronami).\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Z dwóch rodzajów komórek światłoczułych - czopków i pręcików - w siatkówce ludzkiego oka dominują **pręciki**, które umożliwiają widzenie **w odcieniach szarości**.\n\n2. Wysoką rozdzielczość obrazu, czyli większą szczegółowość, zapewniają **czopki**, ponieważ każdy z nich łączy się **z jednym neuronem**.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny komórek fotoreceptorowych\n\n### Zdanie 1 - dominacja pręcików i rodzaj widzenia\n\n**Krok 1: Liczba komórek fotoreceptorowych w siatkówce człowieka**\n\n| Typ komórki | Liczba | Rozmieszczenie |\n| Pręciki | ~120 milionów | Peryferyjnie, poza plamką żółtą |\n| Czopki | ~6-7 milionów | Centralnie, gęsto w plamce żółtej (dołek środkowy) |\n\nWniosek: **pręciki dominują ilościowo** w stosunku ok. 20:1.\n\n**Krok 2: Barwniki wzrokowe → rodzaj widzenia**\n\n- **Pręciki** zawierają jeden barwnik - **rodopsynę** (białko opsyna + retinal). Rodopsyna reaguje na szerokie spektrum długości fal, bez rozróżnienia barw → widzenie **w odcieniach szarości**.\n- **Czopki** zawierają trzy rodzaje barwników (fotopsyny S, M, L - czułe na krótkie/średnie/długie fale → niebieski/zielony/czerwony) → widzenie **barwne**.\n\nWniosek do zdania 1: pręciki → odcienie szarości. ✓\n\n### Zdanie 2 - rozdzielczość a typ konwergencji\n\n**Krok 1: Konwergencja neuronalna**\n\nNa schemacie widać dwa typy połączeń:\n- **Czopki** → każdy czopek łączy się z **jednym** neuronem dwubiegunowym → **brak konwergencji** → każdy sygnał trafia osobno do mózgu → **wysoka rozdzielczość**.\n- **Pręciki** → wiele pręcików łączy się z **jednym** neuronem dwubiegunowym (konwergencja np. 100:1) → sygnały sumowane → **niska rozdzielczość, ale wysoka czułość** (wykrywanie słabego światła).\n\n**Krok 2: Zasada „jedna komórka = jeden piksel\"**\n\nAnalogia do aparatu fotograficznego:\n- Czopek = **1 piksel osobny** → obraz szczegółowy.\n- Pręciki zbiorcze = **1 piksel z 100 pręcików** → szczegóły rozmyte, ale wykrywanie nawet pojedynczych fotonów.\n\nWniosek do zdania 2: czopki → z jednym neuronem → wysoka rozdzielczość. ✓\n\n## Sposób 2 - Odczyt ze schematu (analiza obrazka)\n\nSchemat wprost pokazuje:\n\n> „Pręciki łączą się z neuronami w grupach, a czopki łączą się z **pojedynczym** neuronem dwubiegunowym.\"\n\n**Zdanie 1:**\n- Warstwę pręcików na schemacie jest wyraźnie szersza / gęstsza → to one dominują.\n- Jeśli pręciki zbierają sygnały grupowo i nie rozróżniają barw → odcienie szarości.\n\n**Zdanie 2:**\n- Schemat: czopek → jeden neuron dwubiegunowy = jeden tor informacji = wysoka rozdzielczość.\n- Konwergencja (wielo-do-jednego) u pręcików = **niższa** szczegółowość.\n\nOba wnioski spójne z analizą biologiczną ze Sposobu 1. ✓\n\n## Sposób 3 - Eliminacja przez cechy funkcjonalne (logika „do-z\")\n\n| Właściwość | Czopki | Pręciki |\n| Widzenie barw | ✓ TAK | ✗ NIE |\n| Widzenie w nocy / przy słabym świetle | ✗ NIE | ✓ TAK |\n| Wysoka rozdzielczość | ✓ TAK | ✗ NIE |\n| Dominuje ilościowo | ✗ NIE | ✓ TAK |\n| Połączenie 1:1 z neuronem | ✓ TAK | ✗ NIE |\n\n**Eliminacja do zdania 1:**\n- Które dominują? → pręciki (nie czopki).\n- Co umożliwiają pręciki? → odcienie szarości (nie barwne - barwne to czopki).\n\n**Eliminacja do zdania 2:**\n- Wysoka rozdzielczość → czopki (nie pręciki).\n- Dlaczego? → połączenie 1:1 z jednym neuronem (nie z kilkoma).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**2 pkt** - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w obydwu zdaniach.\n**1 pkt** - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w jednym zdaniu.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Rozwiazanie CKE:** 1. dominuja PRECIKI, ktore umozliwiaja widzenie W ODCIENIACH SZAROSCI. 2. wysoka rozdzielczosc zapewniaja CZOPKI, poniewaz kazdy laczy sie Z JEDNYM NEURONEM.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość anatomii i fizjologii siatkówki:\n- liczba i rozmieszczenie czopków i pręcików,\n- barwniki wzrokowe (rodopsyna vs fotopsyny),\n- pojęcie konwergencji neuronalnej i jej wpływ na rozdzielczość.\n\nKarta wzorów EM2023 nie zawiera wzorów z fizjologii zmysłów.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n### Zdanie 1\n\n| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |\n| czopki (dominują) | Uczeń myli „ważność\" z liczebnością: czopki są ważne dla widzenia dziennego, ale jest ich znacznie mniej. Pręciki stanowią ok. 95% wszystkich fotoreceptorów. |\n| barwne (pręciki → barwne) | Uczeń wie, że pręciki widzą lepiej „wszystko\", więc myśli że i kolory - ale pręciki mają JEDEN barwnik (rodopsynę), nie mogą rozróżniać długości fal. |\n\n### Zdanie 2\n\n| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |\n| pręciki (wysoka rozdzielczość) | Uczeń kojarzy pręciki z lepszą detekcją (w nocy widać więcej) i myli „czułość\" z „rozdzielczością\". To odwrotnie: czułość ↑ gdy konwergencja ↑, ale rozdzielczość ↓. |\n| z kilkoma neuronami (czopki) | Uczeń przypisuje czopkom schemat pręcikowy. Konwergencja „kilka do jednego\" dotyczy pręcików - właśnie dlatego pręciki mają słabą rozdzielczość. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie **czułości** z **rozdzielczością** - pręciki są czulsze (widać w nocy), ale TO NIE ZNACZY, że dają ostrzejszy obraz. Właśnie konwergencja (wiele pręcików → jeden neuron) zmniejsza rozdzielczość.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** „Dominują\" = więcej sztuk, nie = ważniejsze. Czopki są kluczowe dla widzenia dziennego i barwnego, ale w siatkówce jest ich ~20× mniej niż pręcików.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Punktacja „zdaniowa\" - jeden błędny wybór w zdaniu zeruje punkt za całe zdanie. Nie wystarczy mieć rację tylko co do jednego nawiasu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Ślepota barw (daltonizm) = dysfunkcja czopków (brak jednego z typów fotopsyn) - potwierdzenie, że czopki = widzenie barwne, a pręciki = odcienie szarości.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15. (0-2)<br>Na rysunku przedstawiono budowę siatkówki oka człowieka.<br>Na podstawie: M. Zając, Protezy wzroku, V Kongres KRIO, Wisła 2004.<br>Uzupełnij poniższe zdania tak, aby zawierały one informacje prawdziwe. Podkreśl<br>w każdym nawiasie właściwe określenie.</p>\n<ol><li>Z dwóch rodzajów komórek światłoczułych - czopków i pręcików - w siatkówce ludzkiego</li></ol>\n<p>oka dominują (czopki / pręciki), które umożliwiają widzenie (barwne / w odcieniach szarości).</p>\n<ol><li>Wysoką rozdzielczość obrazu, czyli większą szczegółowość, zapewniają (czopki / pręciki),</li></ol>\n<p>ponieważ każdy z nich łączy się (z jednym neuronem / z kilkoma neuronami).<br>MBI_1R</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Z dwóch rodzajów komórek światłoczułych - czopków i pręcików - w siatkówce ludzkiego oka dominują <strong>pręciki</strong>, które umożliwiają widzenie <strong>w odcieniach szarości</strong>.</li></ol>\n<ol><li>Wysoką rozdzielczość obrazu, czyli większą szczegółowość, zapewniają <strong>czopki</strong>, ponieważ każdy z nich łączy się <strong>z jednym neuronem</strong>.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny komórek fotoreceptorowych</h4>\n<h5>Zdanie 1 - dominacja pręcików i rodzaj widzenia</h5>\n<p><strong>Krok 1: Liczba komórek fotoreceptorowych w siatkówce człowieka</strong></p>\n<p>| Typ komórki | Liczba | Rozmieszczenie |<br>| Pręciki | ~120 milionów | Peryferyjnie, poza plamką żółtą |<br>| Czopki | ~6-7 milionów | Centralnie, gęsto w plamce żółtej (dołek środkowy) |</p>\n<p>Wniosek: <strong>pręciki dominują ilościowo</strong> w stosunku ok. 20:1.</p>\n<p><strong>Krok 2: Barwniki wzrokowe → rodzaj widzenia</strong></p>\n<ul><li><strong>Pręciki</strong> zawierają jeden barwnik - <strong>rodopsynę</strong> (białko opsyna + retinal). Rodopsyna reaguje na szerokie spektrum długości fal, bez rozróżnienia barw → widzenie <strong>w odcieniach szarości</strong>.</li><li><strong>Czopki</strong> zawierają trzy rodzaje barwników (fotopsyny S, M, L - czułe na krótkie/średnie/długie fale → niebieski/zielony/czerwony) → widzenie <strong>barwne</strong>.</li></ul>\n<p>Wniosek do zdania 1: pręciki → odcienie szarości. ✓</p>\n<h5>Zdanie 2 - rozdzielczość a typ konwergencji</h5>\n<p><strong>Krok 1: Konwergencja neuronalna</strong></p>\n<p>Na schemacie widać dwa typy połączeń:</p>\n<ul><li><strong>Czopki</strong> → każdy czopek łączy się z <strong>jednym</strong> neuronem dwubiegunowym → <strong>brak konwergencji</strong> → każdy sygnał trafia osobno do mózgu → <strong>wysoka rozdzielczość</strong>.</li><li><strong>Pręciki</strong> → wiele pręcików łączy się z <strong>jednym</strong> neuronem dwubiegunowym (konwergencja np. 100:1) → sygnały sumowane → <strong>niska rozdzielczość, ale wysoka czułość</strong> (wykrywanie słabego światła).</li></ul>\n<p><strong>Krok 2: Zasada „jedna komórka = jeden piksel&quot;</strong></p>\n<p>Analogia do aparatu fotograficznego:</p>\n<ul><li>Czopek = <strong>1 piksel osobny</strong> → obraz szczegółowy.</li><li>Pręciki zbiorcze = <strong>1 piksel z 100 pręcików</strong> → szczegóły rozmyte, ale wykrywanie nawet pojedynczych fotonów.</li></ul>\n<p>Wniosek do zdania 2: czopki → z jednym neuronem → wysoka rozdzielczość. ✓</p>\n<h4>Sposób 2 - Odczyt ze schematu (analiza obrazka)</h4>\n<p>Schemat wprost pokazuje:</p>\n<blockquote>„Pręciki łączą się z neuronami w grupach, a czopki łączą się z <strong>pojedynczym</strong> neuronem dwubiegunowym.&quot;</blockquote>\n<p><strong>Zdanie 1:</strong></p>\n<ul><li>Warstwę pręcików na schemacie jest wyraźnie szersza / gęstsza → to one dominują.</li><li>Jeśli pręciki zbierają sygnały grupowo i nie rozróżniają barw → odcienie szarości.</li></ul>\n<p><strong>Zdanie 2:</strong></p>\n<ul><li>Schemat: czopek → jeden neuron dwubiegunowy = jeden tor informacji = wysoka rozdzielczość.</li><li>Konwergencja (wielo-do-jednego) u pręcików = <strong>niższa</strong> szczegółowość.</li></ul>\n<p>Oba wnioski spójne z analizą biologiczną ze Sposobu 1. ✓</p>\n<h4>Sposób 3 - Eliminacja przez cechy funkcjonalne (logika „do-z&quot;)</h4>\n<p>| Właściwość | Czopki | Pręciki |<br>| Widzenie barw | ✓ TAK | ✗ NIE |<br>| Widzenie w nocy / przy słabym świetle | ✗ NIE | ✓ TAK |<br>| Wysoka rozdzielczość | ✓ TAK | ✗ NIE |<br>| Dominuje ilościowo | ✗ NIE | ✓ TAK |<br>| Połączenie 1:1 z neuronem | ✓ TAK | ✗ NIE |</p>\n<p><strong>Eliminacja do zdania 1:</strong></p>\n<ul><li>Które dominują? → pręciki (nie czopki).</li><li>Co umożliwiają pręciki? → odcienie szarości (nie barwne - barwne to czopki).</li></ul>\n<p><strong>Eliminacja do zdania 2:</strong></p>\n<ul><li>Wysoka rozdzielczość → czopki (nie pręciki).</li><li>Dlaczego? → połączenie 1:1 z jednym neuronem (nie z kilkoma).</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>2 pkt</strong> - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w obydwu zdaniach.<br><strong>1 pkt</strong> - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w jednym zdaniu.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Rozwiazanie CKE:</strong> 1. dominuja PRECIKI, ktore umozliwiaja widzenie W ODCIENIACH SZAROSCI. 2. wysoka rozdzielczosc zapewniaja CZOPKI, poniewaz kazdy laczy sie Z JEDNYM NEURONEM.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość anatomii i fizjologii siatkówki:</p>\n<ul><li>liczba i rozmieszczenie czopków i pręcików,</li><li>barwniki wzrokowe (rodopsyna vs fotopsyny),</li><li>pojęcie konwergencji neuronalnej i jej wpływ na rozdzielczość.</li></ul>\n<p>Karta wzorów EM2023 nie zawiera wzorów z fizjologii zmysłów.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<h5>Zdanie 1</h5>\n<p>| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |<br>| czopki (dominują) | Uczeń myli „ważność&quot; z liczebnością: czopki są ważne dla widzenia dziennego, ale jest ich znacznie mniej. Pręciki stanowią ok. 95% wszystkich fotoreceptorów. |<br>| barwne (pręciki → barwne) | Uczeń wie, że pręciki widzą lepiej „wszystko&quot;, więc myśli że i kolory - ale pręciki mają JEDEN barwnik (rodopsynę), nie mogą rozróżniać długości fal. |</p>\n<h5>Zdanie 2</h5>\n<p>| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |<br>| pręciki (wysoka rozdzielczość) | Uczeń kojarzy pręciki z lepszą detekcją (w nocy widać więcej) i myli „czułość&quot; z „rozdzielczością&quot;. To odwrotnie: czułość ↑ gdy konwergencja ↑, ale rozdzielczość ↓. |<br>| z kilkoma neuronami (czopki) | Uczeń przypisuje czopkom schemat pręcikowy. Konwergencja „kilka do jednego&quot; dotyczy pręcików - właśnie dlatego pręciki mają słabą rozdzielczość. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie <strong>czułości</strong> z <strong>rozdzielczością</strong> - pręciki są czulsze (widać w nocy), ale TO NIE ZNACZY, że dają ostrzejszy obraz. Właśnie konwergencja (wiele pręcików → jeden neuron) zmniejsza rozdzielczość.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> „Dominują&quot; = więcej sztuk, nie = ważniejsze. Czopki są kluczowe dla widzenia dziennego i barwnego, ale w siatkówce jest ich ~20× mniej niż pręcików.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Punktacja „zdaniowa&quot; - jeden błędny wybór w zdaniu zeruje punkt za całe zdanie. Nie wystarczy mieć rację tylko co do jednego nawiasu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Ślepota barw (daltonizm) = dysfunkcja czopków (brak jednego z typów fotopsyn) - potwierdzenie, że czopki = widzenie barwne, a pręciki = odcienie szarości.</blockquote>"}]}