{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/18.1","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"18.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nOkreśl, czy geny warunkujące grupy krwi układu AB0 i układu MN są ze sobą sprzężone.\nOdpowiedź uzasadnij.","answer":null,"answer_text":"18.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] i przetwarza informacje.\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający\n4) opisuje sprzężenia genów (w tym\nsprzężenia z płcią) i przedstawia sposoby ich\nmapowania na chromosomie.\nSchemat punktowania\n1 p. - za określenie, że nie są to geny sprzężone, i poprawne uzasadnienie, odnoszące się\ndo ich występowania na różnych chromosomach.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nTe geny nie są sprzężone, ponieważ\n• występują w różnych chromosomach - jeden w 4, a drugi w 9.\n• jeden występuje na 4 chromosomie, a drugi na 9.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi:\nTe geny nie są sprzężone, ponieważ\n• nie występują w tym samym chromosomie.\n• są położone na różnych chromosomach / na chromosomach niehomologicznych.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Geny układu AB0 i układu MN NIE są ze sobą sprzężone**, ponieważ znajdują się na różnych chromosomach (odpowiednio chromosom 9 i chromosom 4).\n\n## Sposób 1 - Definicja sprzężenia + analiza lokalizacji chromosomowej\n\n**Definicja sprzężenia genów:**\nGeny są sprzężone (tworzą grupę sprzężeń), gdy leżą na **tym samym chromosomie**. Geny sprzężone dziedziczą się razem jako jeden blok - nie segregują niezależnie zgodnie z II prawem Mendla.\n\n**Analiza treści zadania:**\n\n| Gen | Locus (chromosom) |\n| Gen grup krwi układu AB0 (allele \\(I^A\\), \\(I^B\\), \\(i\\)) | **Chromosom 9** |\n| Gen grup krwi układu MN (allele \\(L^M\\), \\(L^N\\)) ) | **Chromosom 4** |\n\n**Wniosek:** Oba geny znajdują się na **różnych chromosomach** (9 ≠ 4), więc **nie mogą być sprzężone**. Dziedziczą się niezależnie - zgodnie z II prawem Mendla (prawo niezależnej segregacji).\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie przez definicję grupy sprzężeń\n\n**Grupa sprzężeń** = zbiór wszystkich genów leżących na jednym chromosomie. Człowiek ma 23 pary chromosomów → 23 grupy sprzężeń (haploidalna liczba chromosomów).\n\n- Gen AB0 → należy do **grupy sprzężeń nr 9** (chromosom 9)\n- Gen MN → należy do **grupy sprzężeń nr 4** (chromosom 4)\n\nSkoro oba geny należą do **różnych** grup sprzężeń, **nie są ze sobą sprzężone**.\n\nKonsekwencja: gamety powstają z wszystkimi możliwymi kombinacjami alleli obu genów (np. \\(I^A L^M\\), \\(I^A L^N\\), \\(I^B L^M\\), \\(I^B L^N\\) itp.) - bo chromosom 9 i chromosom 4 segregują do komórek jajowych / plemników **niezależnie** podczas mejozy I.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za okreslenie, ze geny nie sa sprzezone, i poprawne uzasadnienie odnoszace sie do ich wystepowania na roznych chromosomach.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Rozwiazanie CKE:** \"Te geny nie sa sprzezone, poniewaz wystepuja na roznych chromosomach - jeden na chromosomie 4, a drugi na 9\" (lub: na chromosomach niehomologicznych).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość definicji sprzężenia genów i umiejętność odczytania informacji z treści zadania (numery chromosomów są podane wprost).\n\n> 📖 Gdyby zadanie dotyczyło obliczania częstości alleli w populacji, użylibyśmy Hardy-Weinberg (karta str. 4): \\(p + q = 1\\) oraz \\(p^2 + 2pq + q^2 = 1\\). Tu jednak pytanie jest jakościowe (tak/nie + uzasadnienie).\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie TYLKO \"nie są sprzężone\" bez podania **dlaczego**. Klucz CKE zawsze wymaga uzasadnienia przy \"Określ i uzasadnij\" - samo stwierdzenie = **0 pkt**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie **sprzężenia** z **kodominancją** - kodominacja alleli \\(L^M\\) i \\(L^N\\) układu MN jest cechą *wzajemnych relacji alleli* (oba allele się ujawniają w fenotypie heterozygoty), a sprzężenie dotyczy *położenia genów na chromosomach*. To dwa zupełnie różne pojęcia.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy powiedzieć \"leżą na różnych chromosomach\" bez podania numerów - podanie **konkretnych numerów chromosomów (9 i 4)** z treści zadania jest elegantsze i jednoznaczne. Warto je zawsze przytaczać.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-18.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 18.1. (0-1)<br>Określ, czy geny warunkujące grupy krwi układu AB0 i układu MN są ze sobą sprzężone.<br>Odpowiedź uzasadnij.</p>","answer_text_html":"<p>18.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje<br>[…] i przetwarza informacje.<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Genetyka mendlowska. Zdający</li><li>opisuje sprzężenia genów (w tym</li></ol>\n<p>sprzężenia z płcią) i przedstawia sposoby ich<br>mapowania na chromosomie.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za określenie, że nie są to geny sprzężone, i poprawne uzasadnienie, odnoszące się<br>do ich występowania na różnych chromosomach.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Te geny nie są sprzężone, ponieważ<br>• występują w różnych chromosomach - jeden w 4, a drugi w 9.<br>• jeden występuje na 4 chromosomie, a drugi na 9.<br>Uwaga:<br>Uznaje się odpowiedzi:<br>Te geny nie są sprzężone, ponieważ<br>• nie występują w tym samym chromosomie.<br>• są położone na różnych chromosomach / na chromosomach niehomologicznych.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Geny układu AB0 i układu MN NIE są ze sobą sprzężone</strong>, ponieważ znajdują się na różnych chromosomach (odpowiednio chromosom 9 i chromosom 4).</p>\n<h4>Sposób 1 - Definicja sprzężenia + analiza lokalizacji chromosomowej</h4>\n<p><strong>Definicja sprzężenia genów:</strong><br>Geny są sprzężone (tworzą grupę sprzężeń), gdy leżą na <strong>tym samym chromosomie</strong>. Geny sprzężone dziedziczą się razem jako jeden blok - nie segregują niezależnie zgodnie z II prawem Mendla.</p>\n<p><strong>Analiza treści zadania:</strong></p>\n<p>| Gen | Locus (chromosom) |<br>| Gen grup krwi układu AB0 (allele <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>I</mi><mi>A</mi></msup></mrow></math>, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>I</mi><mi>B</mi></msup></mrow></math>, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>i</mi></mrow></math>) | <strong>Chromosom 9</strong> |<br>| Gen grup krwi układu MN (allele <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>L</mi><mi>M</mi></msup></mrow></math>, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>L</mi><mi>N</mi></msup></mrow></math>) ) | <strong>Chromosom 4</strong> |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Oba geny znajdują się na <strong>różnych chromosomach</strong> (9 ≠ 4), więc <strong>nie mogą być sprzężone</strong>. Dziedziczą się niezależnie - zgodnie z II prawem Mendla (prawo niezależnej segregacji).</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie przez definicję grupy sprzężeń</h4>\n<p><strong>Grupa sprzężeń</strong> = zbiór wszystkich genów leżących na jednym chromosomie. Człowiek ma 23 pary chromosomów → 23 grupy sprzężeń (haploidalna liczba chromosomów).</p>\n<ul><li>Gen AB0 → należy do <strong>grupy sprzężeń nr 9</strong> (chromosom 9)</li><li>Gen MN → należy do <strong>grupy sprzężeń nr 4</strong> (chromosom 4)</li></ul>\n<p>Skoro oba geny należą do <strong>różnych</strong> grup sprzężeń, <strong>nie są ze sobą sprzężone</strong>.</p>\n<p>Konsekwencja: gamety powstają z wszystkimi możliwymi kombinacjami alleli obu genów (np. <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>I</mi><mi>A</mi></msup><msup><mi>L</mi><mi>M</mi></msup></mrow></math>, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>I</mi><mi>A</mi></msup><msup><mi>L</mi><mi>N</mi></msup></mrow></math>, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>I</mi><mi>B</mi></msup><msup><mi>L</mi><mi>M</mi></msup></mrow></math>, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>I</mi><mi>B</mi></msup><msup><mi>L</mi><mi>N</mi></msup></mrow></math> itp.) - bo chromosom 9 i chromosom 4 segregują do komórek jajowych / plemników <strong>niezależnie</strong> podczas mejozy I.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za okreslenie, ze geny nie sa sprzezone, i poprawne uzasadnienie odnoszace sie do ich wystepowania na roznych chromosomach.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Rozwiazanie CKE:</strong> &quot;Te geny nie sa sprzezone, poniewaz wystepuja na roznych chromosomach - jeden na chromosomie 4, a drugi na 9&quot; (lub: na chromosomach niehomologicznych).</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość definicji sprzężenia genów i umiejętność odczytania informacji z treści zadania (numery chromosomów są podane wprost).</p>\n<blockquote>📖 Gdyby zadanie dotyczyło obliczania częstości alleli w populacji, użylibyśmy Hardy-Weinberg (karta str. 4): <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>p</mi><mo>&#x0002B;</mo><mi>q</mi><mo>&#x0003D;</mo><mn>1</mn></mrow></math> oraz <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>p</mi><mn>2</mn></msup><mo>&#x0002B;</mo><mn>2</mn><mi>p</mi><mi>q</mi><mo>&#x0002B;</mo><msup><mi>q</mi><mn>2</mn></msup><mo>&#x0003D;</mo><mn>1</mn></mrow></math>. Tu jednak pytanie jest jakościowe (tak/nie + uzasadnienie).</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie TYLKO &quot;nie są sprzężone&quot; bez podania <strong>dlaczego</strong>. Klucz CKE zawsze wymaga uzasadnienia przy &quot;Określ i uzasadnij&quot; - samo stwierdzenie = <strong>0 pkt</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie <strong>sprzężenia</strong> z <strong>kodominancją</strong> - kodominacja alleli <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>L</mi><mi>M</mi></msup></mrow></math> i <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msup><mi>L</mi><mi>N</mi></msup></mrow></math> układu MN jest cechą <em>wzajemnych relacji alleli</em> (oba allele się ujawniają w fenotypie heterozygoty), a sprzężenie dotyczy <em>położenia genów na chromosomach</em>. To dwa zupełnie różne pojęcia.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy powiedzieć &quot;leżą na różnych chromosomach&quot; bez podania numerów - podanie <strong>konkretnych numerów chromosomów (9 i 4)</strong> z treści zadania jest elegantsze i jednoznaczne. Warto je zawsze przytaczać.</blockquote>"}]}