{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/20.2","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"20.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.2. (0-1)\nWyjaśnij, w jaki sposób zgryzanie roślin przez bydło wpływa na zmiany w różnorodności\ngatunkowej zbiorowiska trawiastego, w którym jest prowadzony wypas.","answer":null,"answer_text":"20.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy […]\nbiologiczne.\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] i przetwarza informacje.\nVII. Ekologia.\n3. Zależności międzygatunkowe. Zdający\n6) przedstawia skutki presji populacji\nzjadającego ([…] roślinożercy […])\nna populację zjadanego, jakim jest\nzmniejszenie konkurencji wśród zjadanych;\nprzedstawia znaczenie tego zjawiska dla\nzachowania różnorodności gatunkowej.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie odnoszące się bezpośrednio lub pośrednio do zmniejszenia\nkonkurencji międzygatunkowej między roślinami zbiorowiska.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Zgryzanie roślin przez roślinożerców powoduje, że zmniejsza się konkurencja\nmiędzygatunkowa w tym zbiorowisku i rozwijają się rośliny gatunków, które przy braku\nwypasania są wypierane przez te gatunki, którymi żywi się bydło.\n• Presja roślinożerców zmniejsza konkurencję międzygatunkową roślin, co prowadzi\ndo ograniczenia ich konkurencyjnego wypierania.\n• Roślinożercy, wybiórczo zjadając rośliny określonych gatunków, ułatwiają rozwój\ngatunków, które przy braku wypasu są wypierane przez rośliny zjadane przez bydło.\n• Roślinożercy zmniejszają konkurencję między gatunkami roślin, umożliwiając pojawienie\nsię nowych, niewystępujących tam wcześniej gatunków.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do wybranych aspektów konkurencji międzygatunkowej,\nnp. konkurencji o światło: „Bydło, zgryzając trawę, powoduje, że inne rośliny mogą mieć\ndostęp do światła i rosnąć” lub „Zgryzanie traw przyczyniło się do zmniejszenia ich\nwysokości, co umożliwiło wzrost innym gatunkom roślin”.\nZadanie 21. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nZgryzanie roślin przez bydło **zwiększa różnorodność gatunkową** zbiorowiska trawiastego, ponieważ bydło redukuje biomasę gatunków dominujących (głównie wysokich traw), co zmniejsza ich przewagę konkurencyjną i umożliwia wzrost gatunków słabiej konkurujących.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1 - Stan wyjściowy bez wypasu:**\nW zbiorowisku trawiastym bez wypasu **gatunki dominujące** (wysokie trawy o szybkim wzroście, np. trzcinnik, rajgras) intensywnie zacieniają niższe rośliny. Poprzez **konkurencję o światło, wodę i sole mineralne** eliminują słabiej konkurujące gatunki → różnorodność spada (dominanty monopolizują zasoby).\n\n**Krok 2 - Działanie bydła:**\nBydło preferuje zgryzanie właśnie **gatunków bujnych, dominujących** - są smaczniejsze, bardziej dostępne. To selektywna presja herbiwora skierowana przeciw dominantom.\n\n**Krok 3 - Efekt konkurencyjny:**\nRedukcja biomasy dominantów → **zmniejszenie zacienienia** (więcej światła dociera do niższych warstw), **uwolnienie zasobów** (woda, składniki mineralne) → gatunki dotychczas wypierane przez konkurencję uzyskują warunki do wzrostu i reprodukcji.\n\n**Krok 4 - Wynik:**\nWięcej gatunków współistnieje → **wzrost różnorodności gatunkowej** zbiorowiska.\n\n> **Kluczowy wniosek:** Wypas działa jak \"wyrównywacz szans\" - osłabia dominantów i daje przestrzeń słabszym konkurencyjnie gatunkom.\n\n## Sposób 2 - Hipoteza pośredniego zaburzenia (IDH)\n\n**Hipoteza pośredniego zaburzenia** (Connell 1978) przewiduje, że **różnorodność gatunkowa jest największa przy umiarkowanym poziomie zaburzeń**.\n\n| Intensywność wypasu | Efekt | Różnorodność |\n| Brak wypasu | Dominanty monopolizują zbiorowisko | **Niska** |\n| Umiarkowany wypas | Dominanty osłabione, zasoby dostępne dla wielu | **Wysoka** |\n| Nadmierny wypas | Większość gatunków niszczona mechanicznie | **Niska** |\n\nW zadaniu mamy wypas **prowadzony** (kontrolowany) → zakładamy umiarkowany poziom → skutek: **wzrost różnorodności** poprzez mechanizm opisany w Sposobie 1.\n\n> **Dlaczego to ważne pedagogicznie?** Zadanie mówi o zbiorowisku trawiastym z prowadzonym wypasem - to sytuacja, gdzie efektem jest wzrost różnorodności. Gdyby pytanie dotyczyło nadmiernego wypasu, odpowiedź byłaby odwrotna!\n\n## Sposób 3 - Argumentacja przez analogię ekologiczną (rozgwiazda Paine'a)\n\nW ekologii znany jest efekt **„gatunku kluczowego\"** (keystone species). Robert Paine wykazał, że usunięcie drapieżnika (rozgwiazdy *Pisaster*) powoduje dominację jednego gatunku (małży) i **spadek różnorodności**.\n\n**Analogia dla bydła:**\n- Bydło pełni rolę analogiczną do drapieżnika/herbiwora kluczowego\n- „Zjadając\" dominanty traw pełni rolę regulatora, który zapobiega monopolizacji\n- Bez bydła → efekt analogiczny do usunięcia *Pisaster*: dominanta (trawa) zajmuje całe zbiorowisko → eliminacja innych gatunków\n\n**Wniosek:** Bydło **utrzymuje wysoką różnorodność** poprzez ciągłą redukcję biomasy gatunków najlepiej konkurujących.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne wyjasnienie odnoszace sie (bezposrednio lub posrednio) do zmniejszenia konkurencji miedzygatunkowej miedzy roslinami zbiorowiska.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"Zgryzanie roslin przez roslinozercow zmniejsza konkurencje miedzygatunkowa, dzieki czemu rozwijaja sie gatunki przy braku wypasu wypierane przez te, ktorymi zywi sie bydlo\".\n\n**Uwaga CKE:** uznaje sie odpowiedzi odnoszace sie do wybranych aspektow konkurencji, np. o swiatlo.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmów ekologicznych:\n- Konkurencja międzygatunkowa\n- Rola herbiwora w strukturze zbiorowiska\n- Zasada dominacji i hipoteza pośredniego zaburzenia\n\nKarta wzorów EM2023 nie zawiera wzorów stricte ekologicznych (jak wskaźnik różnorodności Shannona czy Simpson'a) - te zagadnienia rozwiązuje się przez rozumowanie biologiczne.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd = napisanie TYLKO \"wypas zwiększa różnorodność\" - to jest wynik, nie wyjaśnienie. CKE wymaga mechanizmu: \"bo bydło redukuje dominanty → mniej konkurencji → inne gatunki mogą rosnąć\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić kierunku efektu! **Umiarkowany wypas = wzrost różnorodności**. **Nadmierny wypas = spadek różnorodności** (gleba odsłonięta, erozja, tylko najodporniejsze gatunki przeżywają). Zadanie dotyczy \"prowadzonego wypasu\" = umiarkowanego.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pułapka językowa - \"zgryzanie\" to nie tylko mechaniczne niszczenie roślin, ale głównie **selektywna redukcja gatunków dominujących**. Odpowiedź powinna uwzględniać tę selektywność, nie ograniczać się do \"bydło niszczy rośliny\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisać o nawozie / odchodach jako głównym mechanizmie - to drugorzędny efekt. Główny mechanizm to **konkurencja i dominacja gatunkowa**.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-20.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, w jaki sposób zgryzanie roślin przez bydło wpływa na zmiany w różnorodności<br>gatunkowej zbiorowiska trawiastego, w którym jest prowadzony wypas.</p>","answer_text_html":"<p>20.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy […]<br>biologiczne.<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje<br>[…] i przetwarza informacje.<br>VII. Ekologia.</p>\n<ol><li>Zależności międzygatunkowe. Zdający</li><li>przedstawia skutki presji populacji</li></ol>\n<p>zjadającego ([…] roślinożercy […])<br>na populację zjadanego, jakim jest<br>zmniejszenie konkurencji wśród zjadanych;<br>przedstawia znaczenie tego zjawiska dla<br>zachowania różnorodności gatunkowej.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie odnoszące się bezpośrednio lub pośrednio do zmniejszenia<br>konkurencji międzygatunkowej między roślinami zbiorowiska.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Zgryzanie roślin przez roślinożerców powoduje, że zmniejsza się konkurencja<br>międzygatunkowa w tym zbiorowisku i rozwijają się rośliny gatunków, które przy braku<br>wypasania są wypierane przez te gatunki, którymi żywi się bydło.<br>• Presja roślinożerców zmniejsza konkurencję międzygatunkową roślin, co prowadzi<br>do ograniczenia ich konkurencyjnego wypierania.<br>• Roślinożercy, wybiórczo zjadając rośliny określonych gatunków, ułatwiają rozwój<br>gatunków, które przy braku wypasu są wypierane przez rośliny zjadane przez bydło.<br>• Roślinożercy zmniejszają konkurencję między gatunkami roślin, umożliwiając pojawienie<br>się nowych, niewystępujących tam wcześniej gatunków.<br>Uwaga:<br>Uznaje się odpowiedzi odnoszące się do wybranych aspektów konkurencji międzygatunkowej,<br>np. konkurencji o światło: „Bydło, zgryzając trawę, powoduje, że inne rośliny mogą mieć<br>dostęp do światła i rosnąć” lub „Zgryzanie traw przyczyniło się do zmniejszenia ich<br>wysokości, co umożliwiło wzrost innym gatunkom roślin”.<br>Zadanie 21. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Zgryzanie roślin przez bydło <strong>zwiększa różnorodność gatunkową</strong> zbiorowiska trawiastego, ponieważ bydło redukuje biomasę gatunków dominujących (głównie wysokich traw), co zmniejsza ich przewagę konkurencyjną i umożliwia wzrost gatunków słabiej konkurujących.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Stan wyjściowy bez wypasu:</strong><br>W zbiorowisku trawiastym bez wypasu <strong>gatunki dominujące</strong> (wysokie trawy o szybkim wzroście, np. trzcinnik, rajgras) intensywnie zacieniają niższe rośliny. Poprzez <strong>konkurencję o światło, wodę i sole mineralne</strong> eliminują słabiej konkurujące gatunki → różnorodność spada (dominanty monopolizują zasoby).</p>\n<p><strong>Krok 2 - Działanie bydła:</strong><br>Bydło preferuje zgryzanie właśnie <strong>gatunków bujnych, dominujących</strong> - są smaczniejsze, bardziej dostępne. To selektywna presja herbiwora skierowana przeciw dominantom.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Efekt konkurencyjny:</strong><br>Redukcja biomasy dominantów → <strong>zmniejszenie zacienienia</strong> (więcej światła dociera do niższych warstw), <strong>uwolnienie zasobów</strong> (woda, składniki mineralne) → gatunki dotychczas wypierane przez konkurencję uzyskują warunki do wzrostu i reprodukcji.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Wynik:</strong><br>Więcej gatunków współistnieje → <strong>wzrost różnorodności gatunkowej</strong> zbiorowiska.</p>\n<blockquote><strong>Kluczowy wniosek:</strong> Wypas działa jak &quot;wyrównywacz szans&quot; - osłabia dominantów i daje przestrzeń słabszym konkurencyjnie gatunkom.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Hipoteza pośredniego zaburzenia (IDH)</h4>\n<p><strong>Hipoteza pośredniego zaburzenia</strong> (Connell 1978) przewiduje, że <strong>różnorodność gatunkowa jest największa przy umiarkowanym poziomie zaburzeń</strong>.</p>\n<p>| Intensywność wypasu | Efekt | Różnorodność |<br>| Brak wypasu | Dominanty monopolizują zbiorowisko | <strong>Niska</strong> |<br>| Umiarkowany wypas | Dominanty osłabione, zasoby dostępne dla wielu | <strong>Wysoka</strong> |<br>| Nadmierny wypas | Większość gatunków niszczona mechanicznie | <strong>Niska</strong> |</p>\n<p>W zadaniu mamy wypas <strong>prowadzony</strong> (kontrolowany) → zakładamy umiarkowany poziom → skutek: <strong>wzrost różnorodności</strong> poprzez mechanizm opisany w Sposobie 1.</p>\n<blockquote><strong>Dlaczego to ważne pedagogicznie?</strong> Zadanie mówi o zbiorowisku trawiastym z prowadzonym wypasem - to sytuacja, gdzie efektem jest wzrost różnorodności. Gdyby pytanie dotyczyło nadmiernego wypasu, odpowiedź byłaby odwrotna!</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja przez analogię ekologiczną (rozgwiazda Paine&#x27;a)</h4>\n<p>W ekologii znany jest efekt <strong>„gatunku kluczowego&quot;</strong> (keystone species). Robert Paine wykazał, że usunięcie drapieżnika (rozgwiazdy <em>Pisaster</em>) powoduje dominację jednego gatunku (małży) i <strong>spadek różnorodności</strong>.</p>\n<p><strong>Analogia dla bydła:</strong></p>\n<ul><li>Bydło pełni rolę analogiczną do drapieżnika/herbiwora kluczowego</li><li>„Zjadając&quot; dominanty traw pełni rolę regulatora, który zapobiega monopolizacji</li><li>Bez bydła → efekt analogiczny do usunięcia <em>Pisaster</em>: dominanta (trawa) zajmuje całe zbiorowisko → eliminacja innych gatunków</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Bydło <strong>utrzymuje wysoką różnorodność</strong> poprzez ciągłą redukcję biomasy gatunków najlepiej konkurujących.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjasnienie odnoszace sie (bezposrednio lub posrednio) do zmniejszenia konkurencji miedzygatunkowej miedzy roslinami zbiorowiska.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Przyklad CKE:</strong> &quot;Zgryzanie roslin przez roslinozercow zmniejsza konkurencje miedzygatunkowa, dzieki czemu rozwijaja sie gatunki przy braku wypasu wypierane przez te, ktorymi zywi sie bydlo&quot;.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> uznaje sie odpowiedzi odnoszace sie do wybranych aspektow konkurencji, np. o swiatlo.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmów ekologicznych:</p>\n<ul><li>Konkurencja międzygatunkowa</li><li>Rola herbiwora w strukturze zbiorowiska</li><li>Zasada dominacji i hipoteza pośredniego zaburzenia</li></ul>\n<p>Karta wzorów EM2023 nie zawiera wzorów stricte ekologicznych (jak wskaźnik różnorodności Shannona czy Simpson&#x27;a) - te zagadnienia rozwiązuje się przez rozumowanie biologiczne.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd = napisanie TYLKO &quot;wypas zwiększa różnorodność&quot; - to jest wynik, nie wyjaśnienie. CKE wymaga mechanizmu: &quot;bo bydło redukuje dominanty → mniej konkurencji → inne gatunki mogą rosnąć&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić kierunku efektu! <strong>Umiarkowany wypas = wzrost różnorodności</strong>. <strong>Nadmierny wypas = spadek różnorodności</strong> (gleba odsłonięta, erozja, tylko najodporniejsze gatunki przeżywają). Zadanie dotyczy &quot;prowadzonego wypasu&quot; = umiarkowanego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pułapka językowa - &quot;zgryzanie&quot; to nie tylko mechaniczne niszczenie roślin, ale głównie <strong>selektywna redukcja gatunków dominujących</strong>. Odpowiedź powinna uwzględniać tę selektywność, nie ograniczać się do &quot;bydło niszczy rośliny&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisać o nawozie / odchodach jako głównym mechanizmie - to drugorzędny efekt. Główny mechanizm to <strong>konkurencja i dominacja gatunkowa</strong>.</blockquote>"}]}