{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/22.1","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"22.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego czerpanie wody z zasobów wód podziemnych w rejonie Devil’s Hole\nzagrażałoby populacji karpieńca diablego. W odpowiedzi odwołaj się do trybu życia tej\nryby.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n20.2.\n21.1.\n21.2.\n22.1.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"22.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje formułuje\ni przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty [ ].\nVI. Postawa wobec przyrody i środowiska.\nZakres podstawowy.\nIII. Postawa wobec przyrody i środowiska.\n2. Różnorodność biologiczna i jej\nzagrożenia. Zdający\n1) […] wskazuje przyczyny spadku\nróżnorodności genetycznej, wymierania\ngatunków, zanikania siedlisk\nZdający rozumie znaczenie ochrony\nprzyrody i środowiska oraz zna i rozumie\nzasady zrównoważonego rozwoju.\ni ekosystemów;\nZakres rozszerzony.\nVIII Różnorodność biologiczna Ziemi.\nZdający:\n4) przedstawia wpływ człowieka na\nróżnorodność biologiczną, podaje przykłady\ntego wpływu (zagrożenie gatunków\nrodzimych […]);\n6) uzasadnia konieczność stosowania\nochrony czynnej dla zachowania wybranych\ngatunków i ekosystemów.\nSchemat punktowania\n1 p. - za uzasadnienie wiążące obniżenie poziomu wody na skutek jej czerpania z utratą\nmiejsca rozmnażania się lub żerowania karpieńca.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Mogłoby to doprowadzić do obniżenia poziomu wody, co spowodowałoby, że karpieńce\nutraciłyby dostęp do półki skalnej, gdzie żerują i się rozmnażają.\n• Czerpanie wody może doprowadzić do obniżenia poziomu wód gruntowych i obniżenia\nlustra wody w Devil’s Hole, co spowodowałoby zniszczenie płytkiej strefy glonów\ni uniemożliwiło karpieńcom żerowanie oraz rozmnażanie się.\n• Czerpanie wody z okolicy może doprowadzić do osuszenia półki skalnej, na której te ryby\nrozmnażają się.\n• Czerpanie wody z okolicy może spowodować, że półka skalna, na której karpieńce żerują,\nzostanie odkryta i będzie dla nich niedostępna.\nUwagi:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się jedynie do zmiany warunków\nśrodowiska życia tego gatunku.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zmian ilości tlenu w wodzie albo zmian jej\nzasolenia lub temperatury, ponieważ czerpanie wody nie ma na to bezpośredniego wpływu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nCzerpanie wód podziemnych obniżyłoby poziom wody w Devil's Hole, co **odsłoniłoby lub zatopiłoby** (zmniejszyło powierzchnię) płytkiej półki skalnej pokrytej glonami - **jedynego miejsca żerowania i rozrodu** karpieńca diabłego. Bez dostępu do tej półki ryby nie mogłyby się odżywiać ani rozmnażać, co doprowadziłoby do wyginięcia populacji.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1 - Co łączy wody podziemne z Devil's Hole?**\nDevil's Hole to **szczelina skalna wypełniona wodą geotermalną**, która jest częścią systemu wód podziemnych regionu. Czerpanie wody z tego systemu obniża ciśnienie hydrostatyczne → **poziom wody w szczelinie opada**.\n\n**Krok 2 - Jak tryb życia ryby zależy od poziomu wody?**\nKarpieniec diabli **żeruje i rozmnaża się wyłącznie na małej, płytkiej półce skalnej** (18 m²) porośniętej glonami. Półka ta leży **płytko pod powierzchnią** - jeśli poziom wody spadnie, półka zostanie odsłonięta (wyjdzie ponad taflę wody) i stanie się niedostępna.\n\n**Krok 3 - Skutek biologiczny**\n- Brak półki = **brak pokarmu** (glony są jedynym źródłem pożywienia)\n- Brak półki = **brak miejsca rozrodu** (jedyne znane tarlisko)\n- Populacja liczy tylko **kilkadziesiąt osobników** → jakakolwiek utrata funkcji rozrodczej = wyginięcie\n\n**Wniosek:** Obniżenie poziomu wody → odsłonięcie lub zniszczenie płytkiej półki skalnej → uniemożliwienie żerowania i rozmnażania → wyginięcie gatunku.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie przez analogię: habitat krytyczny vs. populacja minimalna\n\nPorównajmy sytuację karpieńca diabłego z ogólną zasadą ekologii populacji:\n\n| Cecha | Karpieniec diabli | Typowy gatunek |\n| Liczebność populacji | kilkadziesiąt osobników | tysiące-miliony |\n| Powierzchnia siedliska | **18 m²** (półka skalna) | km² |\n| Alternatywne siedliska | **zero** (jeden zbiornik na świecie) | wiele |\n| Bufor bezpieczeństwa | **brak** | duży |\n\n**Wniosek z porównania:** Gatunek z tak skrajnie małą populacją i **zerowym buforem siedliskowym** jest bezpośrednio zależny od niezmienionego poziomu wody. Każde naruszenie warunków hydrologicznych = utrata jedynego miejsca rozrodu i żerowania = natychmiastowe zagrożenie wyginięciem. Nie ma populacji rezerwowej, nie ma alternatywnego tarliska.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za uzasadnienie wiazace obnizenie poziomu wody (na skutek jej czerpania) z utrata miejsca rozmnazania lub zerowania karpienca.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"Czerpanie wody obnizyloby jej poziom, przez co karpience utracilyby dostep do polki skalnej, gdzie zeruja i sie rozmnazaja\".\n\n**Uwaga CKE:** nie uznaje sie odpowiedzi zbyt ogolnych ani odnoszacych sie do zmian ilosci tlenu, zasolenia lub temperatury wody.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość ekologii populacji i umiejętność czytania ze zrozumieniem informacji wprowadzającej. Kluczowe dane (18 m², żerowanie i rozród na półce, izolacja zbiornika) są podane w treści zadania.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n**Błąd 1:** *„Czerpanie wody obniżyłoby jej poziom i ryby by zginęły z braku wody.\"*\n→ **Dlaczego nieakceptowane:** Zbyt ogólne. Szczelina liczy 24 m głębokości - przy niewielkim obniżeniu wody nie wysycha. Klucz wymaga **konkretnego powiązania z trybem życia** - czyli z półką skalną jako jedynym miejscem żerowania i rozrodu.\n\n**Błąd 2:** *„Obniżenie temperatury wody zabiłoby ryby.\"*\n→ **Dlaczego błędne:** Temperatura wody geotermalnej zależy od procesów geologicznych, nie od jej poziomu. Ten mechanizm nie wynika z treści zadania.\n\n**Błąd 3:** *„Wzrost zasolenia spowodowany mniejszą ilością wody byłby śmiertelny.\"*\n→ **Dlaczego wątpliwe:** Tekst nie sugeruje, że zasolenie jest regulowane przez dopływ wód podziemnych. Nawet jeśli argumentacja jest częściowo poprawna, **nie odwołuje się do trybu życia** (żerowania/rozrodu na półce), czego wyraźnie wymaga polecenie.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Polecenie wprost mówi „odwołaj się do trybu życia tej ryby\" - jeśli nie wspomnisz o półce skalnej jako miejscu żerowania i rozrodu, **tracisz punkt**, nawet jeśli reszta jest poprawna.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz, że „woda by wyschła\" - szczelina ma 24 m głębokości i jest zasilana wodami geotermalnymi. Problem dotyczy **zmiany poziomu wody**, nie całkowitego jej zaniku.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Populacja kilkudziesięciu ryb i brak alternatywnych stanowisk to argument wzmacniający - warto go dodać dla pełnego wyjaśnienia, choć sam kluczowy mechanizm to: obniżenie poziomu → odsłonięcie półki → brak żerowania i rozrodu.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-22.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":25,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 22.1. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego czerpanie wody z zasobów wód podziemnych w rejonie Devil’s Hole<br>zagrażałoby populacji karpieńca diablego. W odpowiedzi odwołaj się do trybu życia tej<br>ryby.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>20.2.<br>21.1.<br>21.2.<br>22.1.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>22.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje formułuje<br>i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty [ ].<br>VI. Postawa wobec przyrody i środowiska.<br>Zakres podstawowy.<br>III. Postawa wobec przyrody i środowiska.</p>\n<ol><li>Różnorodność biologiczna i jej</li></ol>\n<p>zagrożenia. Zdający</p>\n<ol><li>[…] wskazuje przyczyny spadku</li></ol>\n<p>różnorodności genetycznej, wymierania<br>gatunków, zanikania siedlisk<br>Zdający rozumie znaczenie ochrony<br>przyrody i środowiska oraz zna i rozumie<br>zasady zrównoważonego rozwoju.<br>i ekosystemów;<br>Zakres rozszerzony.<br>VIII Różnorodność biologiczna Ziemi.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia wpływ człowieka na</li></ol>\n<p>różnorodność biologiczną, podaje przykłady<br>tego wpływu (zagrożenie gatunków<br>rodzimych […]);</p>\n<ol><li>uzasadnia konieczność stosowania</li></ol>\n<p>ochrony czynnej dla zachowania wybranych<br>gatunków i ekosystemów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za uzasadnienie wiążące obniżenie poziomu wody na skutek jej czerpania z utratą<br>miejsca rozmnażania się lub żerowania karpieńca.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Mogłoby to doprowadzić do obniżenia poziomu wody, co spowodowałoby, że karpieńce<br>utraciłyby dostęp do półki skalnej, gdzie żerują i się rozmnażają.<br>• Czerpanie wody może doprowadzić do obniżenia poziomu wód gruntowych i obniżenia<br>lustra wody w Devil’s Hole, co spowodowałoby zniszczenie płytkiej strefy glonów<br>i uniemożliwiło karpieńcom żerowanie oraz rozmnażanie się.<br>• Czerpanie wody z okolicy może doprowadzić do osuszenia półki skalnej, na której te ryby<br>rozmnażają się.<br>• Czerpanie wody z okolicy może spowodować, że półka skalna, na której karpieńce żerują,<br>zostanie odkryta i będzie dla nich niedostępna.<br>Uwagi:<br>Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się jedynie do zmiany warunków<br>środowiska życia tego gatunku.<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zmian ilości tlenu w wodzie albo zmian jej<br>zasolenia lub temperatury, ponieważ czerpanie wody nie ma na to bezpośredniego wpływu.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Czerpanie wód podziemnych obniżyłoby poziom wody w Devil&#x27;s Hole, co <strong>odsłoniłoby lub zatopiłoby</strong> (zmniejszyło powierzchnię) płytkiej półki skalnej pokrytej glonami - <strong>jedynego miejsca żerowania i rozrodu</strong> karpieńca diabłego. Bez dostępu do tej półki ryby nie mogłyby się odżywiać ani rozmnażać, co doprowadziłoby do wyginięcia populacji.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co łączy wody podziemne z Devil&#x27;s Hole?</strong><br>Devil&#x27;s Hole to <strong>szczelina skalna wypełniona wodą geotermalną</strong>, która jest częścią systemu wód podziemnych regionu. Czerpanie wody z tego systemu obniża ciśnienie hydrostatyczne → <strong>poziom wody w szczelinie opada</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Jak tryb życia ryby zależy od poziomu wody?</strong><br>Karpieniec diabli <strong>żeruje i rozmnaża się wyłącznie na małej, płytkiej półce skalnej</strong> (18 m²) porośniętej glonami. Półka ta leży <strong>płytko pod powierzchnią</strong> - jeśli poziom wody spadnie, półka zostanie odsłonięta (wyjdzie ponad taflę wody) i stanie się niedostępna.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Skutek biologiczny</strong></p>\n<ul><li>Brak półki = <strong>brak pokarmu</strong> (glony są jedynym źródłem pożywienia)</li><li>Brak półki = <strong>brak miejsca rozrodu</strong> (jedyne znane tarlisko)</li><li>Populacja liczy tylko <strong>kilkadziesiąt osobników</strong> → jakakolwiek utrata funkcji rozrodczej = wyginięcie</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Obniżenie poziomu wody → odsłonięcie lub zniszczenie płytkiej półki skalnej → uniemożliwienie żerowania i rozmnażania → wyginięcie gatunku.</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie przez analogię: habitat krytyczny vs. populacja minimalna</h4>\n<p>Porównajmy sytuację karpieńca diabłego z ogólną zasadą ekologii populacji:</p>\n<p>| Cecha | Karpieniec diabli | Typowy gatunek |<br>| Liczebność populacji | kilkadziesiąt osobników | tysiące-miliony |<br>| Powierzchnia siedliska | <strong>18 m²</strong> (półka skalna) | km² |<br>| Alternatywne siedliska | <strong>zero</strong> (jeden zbiornik na świecie) | wiele |<br>| Bufor bezpieczeństwa | <strong>brak</strong> | duży |</p>\n<p><strong>Wniosek z porównania:</strong> Gatunek z tak skrajnie małą populacją i <strong>zerowym buforem siedliskowym</strong> jest bezpośrednio zależny od niezmienionego poziomu wody. Każde naruszenie warunków hydrologicznych = utrata jedynego miejsca rozrodu i żerowania = natychmiastowe zagrożenie wyginięciem. Nie ma populacji rezerwowej, nie ma alternatywnego tarliska.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za uzasadnienie wiazace obnizenie poziomu wody (na skutek jej czerpania) z utrata miejsca rozmnazania lub zerowania karpienca.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Przyklad CKE:</strong> &quot;Czerpanie wody obnizyloby jej poziom, przez co karpience utracilyby dostep do polki skalnej, gdzie zeruja i sie rozmnazaja&quot;.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> nie uznaje sie odpowiedzi zbyt ogolnych ani odnoszacych sie do zmian ilosci tlenu, zasolenia lub temperatury wody.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość ekologii populacji i umiejętność czytania ze zrozumieniem informacji wprowadzającej. Kluczowe dane (18 m², żerowanie i rozród na półce, izolacja zbiornika) są podane w treści zadania.</p>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p><strong>Błąd 1:</strong> <em>„Czerpanie wody obniżyłoby jej poziom i ryby by zginęły z braku wody.&quot;</em><br>→ <strong>Dlaczego nieakceptowane:</strong> Zbyt ogólne. Szczelina liczy 24 m głębokości - przy niewielkim obniżeniu wody nie wysycha. Klucz wymaga <strong>konkretnego powiązania z trybem życia</strong> - czyli z półką skalną jako jedynym miejscem żerowania i rozrodu.</p>\n<p><strong>Błąd 2:</strong> <em>„Obniżenie temperatury wody zabiłoby ryby.&quot;</em><br>→ <strong>Dlaczego błędne:</strong> Temperatura wody geotermalnej zależy od procesów geologicznych, nie od jej poziomu. Ten mechanizm nie wynika z treści zadania.</p>\n<p><strong>Błąd 3:</strong> <em>„Wzrost zasolenia spowodowany mniejszą ilością wody byłby śmiertelny.&quot;</em><br>→ <strong>Dlaczego wątpliwe:</strong> Tekst nie sugeruje, że zasolenie jest regulowane przez dopływ wód podziemnych. Nawet jeśli argumentacja jest częściowo poprawna, <strong>nie odwołuje się do trybu życia</strong> (żerowania/rozrodu na półce), czego wyraźnie wymaga polecenie.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Polecenie wprost mówi „odwołaj się do trybu życia tej ryby&quot; - jeśli nie wspomnisz o półce skalnej jako miejscu żerowania i rozrodu, <strong>tracisz punkt</strong>, nawet jeśli reszta jest poprawna.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz, że „woda by wyschła&quot; - szczelina ma 24 m głębokości i jest zasilana wodami geotermalnymi. Problem dotyczy <strong>zmiany poziomu wody</strong>, nie całkowitego jej zaniku.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Populacja kilkudziesięciu ryb i brak alternatywnych stanowisk to argument wzmacniający - warto go dodać dla pełnego wyjaśnienia, choć sam kluczowy mechanizm to: obniżenie poziomu → odsłonięcie półki → brak żerowania i rozrodu.</blockquote>"}]}