{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/22.2","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"22.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22.2. (0-1)\nWybierz i zaznacz poprawne dokończenie zdania spośród A-B oraz jego poprawne\nuzasadnienie wybrane spośród 1.-2.\nPowstanie karpieńca diablego jest przykładem specjacji\nA. allopatrycznej,\nponieważ\n1.\npopulacje ewoluowały w izolacji od siebie.\nB. sympatrycznej,\n2.\npopulacje ewoluowały na tym samym terenie.","answer":"A 1.","answer_text":"22.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje formułuje\ni przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty [ ].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający opisuje\n[…] organizmy, przedstawia i wyjaśnia\nprocesy i zjawiska biologiczne [ ].\nIX. Ewolucja.\n4. Powstawanie gatunków. Zdający\n3) wyjaśnia różnicę między specjacją\nallopatryczną a sympatryczną.\nVIII. Różnorodność biologiczna Ziemi.\nZdający\n2) przedstawia wpływ zlodowaceń na\nrozmieszczenie gatunków (rola ostoi\nw przetrwaniu gatunków w trakcie\nzlodowaceń, gatunki reliktowe jako\nświadectwo przemian świata żywego);\npodaje przykłady reliktów.\nSchemat punktowania\n1 p. - za wskazanie poprawnego dokończenia zdania i poprawnego uzasadnienia.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA 1.\nZadanie 23. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […] związane z omawianymi\nzagadnieniami biologicznymi […].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje, porównuje i przetwarza\ninformacje pozyskane z różnorodnych\nźródeł […].\nIX. Ewolucja.\n1. Źródła wiedzy o mechanizmach\ni przebiegu ewolucji. Zdający\n4) odczytuje z drzewa filogenetycznego\nrelację pokrewieństwa ewolucyjnego\ngatunków […].\n5. Pochodzenie i rozwój życia na Ziemi.\nZdający\n3) opisuje warunki, w jakich zachodzi\nradiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna;\npodaje przykłady konwergencji\ni dywergencji; identyfikuje konwergencje\ni dywergencje na podstawie schematu,\nrysunku, opisu […].\nSchemat punktowania\n2 p. - za prawidłowe podkreślenie wszystkich określeń w obydwu zdaniach.\n1 p. - za prawidłowe podkreślenie wszystkich określeń w jednym zdaniu.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1 Szkielet skrzydła ptaka i szkielet skrzydła nietoperza są (homologiczne / analogiczne),\nponieważ mają (wspólne / różne) pochodzenie oraz plan budowy.\n2. Powierzchnie nośne umożliwiające aktywny lot ptaka i nietoperza są (homologiczne /\nanalogiczne), ponieważ powstały (niezależnie / tylko raz) w toku ewolucji.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A + 1** → allopatrycznej, bo populacje ewoluowały **w izolacji od siebie**.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co to za gatunek i jak powstał\n\n**Karpieniec diabły** (*Cyprinodon diabolis*) to endemiczny gatunek ryby żyjący wyłącznie w **Devil's Hole** - jednym izolowanym, geotermicznym zbiorniku wodnym w Dolinie Śmierci w Nevadzie (USA). Zbiornik ten jest odcięty od wszelkich innych wód powierzchniowych.\n\nŚcieżka specjacji:\n1. **Przodek** karpieńca zasiedlał rozleglejszy system wodny w plejstocenie.\n2. Zmiany klimatyczne spowodowały **wyschnięcie połączeń** między zbiornikami wodnym → część populacji znalazła się **w geograficznej izolacji** w Devil's Hole.\n3. Odizolowana populacja przez tysiące pokoleń ewoluowała **bez przepływu genów** z pozostałymi populacjami.\n4. Doszło do **rozbieżności genetycznej** i morfologicznej → powstał nowy gatunek.\n\nTo podręcznikowa **specjacja allopatryczna**: izolacja geograficzna → dryf genetyczny + dobór naturalny → niemożność krzyżowania się = nowy gatunek.\n\n## Sposób 2 - Definicyjny: allopatryczna vs. sympatryczna\n\n| Cecha | Allopatryczna (A) | Sympatryczna (B) |\n| Izolacja | **geograficzna** (góry, morze, wysuszenie rzeki) | brak izolacji geograficznej |\n| Teren | populacje na **oddzielnych obszarach** | populacje na **tym samym terenie** |\n| Mechanizm | dryf + selekcja w izolacji | poliploidia, specjalizacja ekologiczna |\n| Przykłady | zięby Darwina, ślepiec jaskiniowy, karpieniec diabły | pszenica zwyczajna (poliploid), fitofagi na tej samej roślinie |\n| Uzasadnienie | → **1.** | → 2. |\n\nKarpieniec diabły pasuje do kolumny \"allopatryczna\": jedna mała populacja odcięta w jednym zbiorniku = izolacja geograficzna = **uzasadnienie 1.**\n\n## Sposób 3 - Eliminacja błędów: dlaczego nie B+2\n\nSpecjacja **sympatryczna** wymagałaby, żeby nowy gatunek wyodrębnił się **w obecności** populacji przodka na tym samym obszarze - np. przez poliploidyzację u roślin albo przez specjalizację w niszy bez izolacji. W przypadku karpieńca diabłego:\n- Zbiornik Devil's Hole jest **fizycznie odcięty** od reszty świata (brak połączeń wodnych).\n- Nie ma drugiej populacji zamieszkującej **ten sam teren co Devil's Hole** - jest tylko jedna izolowana populacja.\n- Nie doszło do poliploidii ani specjalizacji pokarmowej w obrębie jednego, dostępnego dla wszystkich obszaru.\n\n→ Scenariusz sympatryczny jest **niemożliwy** dla tego przypadku.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za wskazanie poprawnego dokonczenia zdania i poprawnego uzasadnienia.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Rozwiazanie CKE:** A 1.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji typów specjacji i konkretnego przykładu gatunkowego. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji o specjacji.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd |\n| B + 2 | Uczeń myli \"jeden, mały zbiornik\" z \"tym samym terenem co inne populacje\" - ale sympatryczna oznacza, że OBE populacje (przodek i potomna) współzamieszkują ten sam teren; tutaj przodek wyginął/odseparował się geograficznie |\n| A + 2 | Uczeń zna poprawny typ (allopatryczna), ale myli uzasadnienie - \"izolacja\" kojarzy mu się intuicyjnie z \"jednym miejscem\", nie rozumiejąc, że izolacja = *oddzielenie od siebie*, nie *wspólny teren* |\n| B + 1 | Sprzeczność wewnętrzna: \"sympatryczna\" + \"w izolacji\" to logiczny nonsens, ale uczeń zaznacza mechanicznie bez czytania |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Mały, izolowany zbiornik\" NIE oznacza specjacji sympatrycznej - myślenie \"to jedno miejsce, więc sympatria\" jest błędne. Sympatryczna = BRAK izolacji, wspólny teren Z przodkiem.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W zadaniu musisz zaznaczyć PARĘ (A+1 lub inną) - zaznaczenie tylko lewej lub tylko prawej strony = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Karpieniec diabły to klasyczny przykład **wąskiego gardła + izolacji** - gatunek krytycznie zagrożony (kilkadziesiąt osobników), co jest efektem właśnie allopatrycznej izolacji w mikrośrodowisku. Ten kontekst ułatwia zapamiętanie.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-22.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":26,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 22.2. (0-1)<br>Wybierz i zaznacz poprawne dokończenie zdania spośród A-B oraz jego poprawne<br>uzasadnienie wybrane spośród 1.-2.<br>Powstanie karpieńca diablego jest przykładem specjacji<br>A. allopatrycznej,<br>ponieważ<br>1.<br>populacje ewoluowały w izolacji od siebie.<br>B. sympatrycznej,<br>2.<br>populacje ewoluowały na tym samym terenie.</p>","answer_text_html":"<p>22.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje formułuje<br>i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty [ ].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający opisuje<br>[…] organizmy, przedstawia i wyjaśnia<br>procesy i zjawiska biologiczne [ ].<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Powstawanie gatunków. Zdający</li><li>wyjaśnia różnicę między specjacją</li></ol>\n<p>allopatryczną a sympatryczną.<br>VIII. Różnorodność biologiczna Ziemi.<br>Zdający</p>\n<ol><li>przedstawia wpływ zlodowaceń na</li></ol>\n<p>rozmieszczenie gatunków (rola ostoi<br>w przetrwaniu gatunków w trakcie<br>zlodowaceń, gatunki reliktowe jako<br>świadectwo przemian świata żywego);<br>podaje przykłady reliktów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za wskazanie poprawnego dokończenia zdania i poprawnego uzasadnienia.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>A 1.<br>Zadanie 23. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […] związane z omawianymi<br>zagadnieniami biologicznymi […].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,<br>selekcjonuje, porównuje i przetwarza<br>informacje pozyskane z różnorodnych<br>źródeł […].<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Źródła wiedzy o mechanizmach</li></ol>\n<p>i przebiegu ewolucji. Zdający</p>\n<ol><li>odczytuje z drzewa filogenetycznego</li></ol>\n<p>relację pokrewieństwa ewolucyjnego<br>gatunków […].</p>\n<ol><li>Pochodzenie i rozwój życia na Ziemi.</li></ol>\n<p>Zdający</p>\n<ol><li>opisuje warunki, w jakich zachodzi</li></ol>\n<p>radiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna;<br>podaje przykłady konwergencji<br>i dywergencji; identyfikuje konwergencje<br>i dywergencje na podstawie schematu,<br>rysunku, opisu […].<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za prawidłowe podkreślenie wszystkich określeń w obydwu zdaniach.<br>1 p. - za prawidłowe podkreślenie wszystkich określeń w jednym zdaniu.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>1 Szkielet skrzydła ptaka i szkielet skrzydła nietoperza są (homologiczne / analogiczne),<br>ponieważ mają (wspólne / różne) pochodzenie oraz plan budowy.</p>\n<ol><li>Powierzchnie nośne umożliwiające aktywny lot ptaka i nietoperza są (homologiczne /</li></ol>\n<p>analogiczne), ponieważ powstały (niezależnie / tylko raz) w toku ewolucji.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A + 1</strong> → allopatrycznej, bo populacje ewoluowały <strong>w izolacji od siebie</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co to za gatunek i jak powstał</h4>\n<p><strong>Karpieniec diabły</strong> (<em>Cyprinodon diabolis</em>) to endemiczny gatunek ryby żyjący wyłącznie w <strong>Devil&#x27;s Hole</strong> - jednym izolowanym, geotermicznym zbiorniku wodnym w Dolinie Śmierci w Nevadzie (USA). Zbiornik ten jest odcięty od wszelkich innych wód powierzchniowych.</p>\n<p>Ścieżka specjacji:</p>\n<ol><li><strong>Przodek</strong> karpieńca zasiedlał rozleglejszy system wodny w plejstocenie.</li><li>Zmiany klimatyczne spowodowały <strong>wyschnięcie połączeń</strong> między zbiornikami wodnym → część populacji znalazła się <strong>w geograficznej izolacji</strong> w Devil&#x27;s Hole.</li><li>Odizolowana populacja przez tysiące pokoleń ewoluowała <strong>bez przepływu genów</strong> z pozostałymi populacjami.</li><li>Doszło do <strong>rozbieżności genetycznej</strong> i morfologicznej → powstał nowy gatunek.</li></ol>\n<p>To podręcznikowa <strong>specjacja allopatryczna</strong>: izolacja geograficzna → dryf genetyczny + dobór naturalny → niemożność krzyżowania się = nowy gatunek.</p>\n<h4>Sposób 2 - Definicyjny: allopatryczna vs. sympatryczna</h4>\n<p>| Cecha | Allopatryczna (A) | Sympatryczna (B) |<br>| Izolacja | <strong>geograficzna</strong> (góry, morze, wysuszenie rzeki) | brak izolacji geograficznej |<br>| Teren | populacje na <strong>oddzielnych obszarach</strong> | populacje na <strong>tym samym terenie</strong> |<br>| Mechanizm | dryf + selekcja w izolacji | poliploidia, specjalizacja ekologiczna |<br>| Przykłady | zięby Darwina, ślepiec jaskiniowy, karpieniec diabły | pszenica zwyczajna (poliploid), fitofagi na tej samej roślinie |<br>| Uzasadnienie | → <strong>1.</strong> | → 2. |</p>\n<p>Karpieniec diabły pasuje do kolumny &quot;allopatryczna&quot;: jedna mała populacja odcięta w jednym zbiorniku = izolacja geograficzna = <strong>uzasadnienie 1.</strong></p>\n<h4>Sposób 3 - Eliminacja błędów: dlaczego nie B+2</h4>\n<p>Specjacja <strong>sympatryczna</strong> wymagałaby, żeby nowy gatunek wyodrębnił się <strong>w obecności</strong> populacji przodka na tym samym obszarze - np. przez poliploidyzację u roślin albo przez specjalizację w niszy bez izolacji. W przypadku karpieńca diabłego:</p>\n<ul><li>Zbiornik Devil&#x27;s Hole jest <strong>fizycznie odcięty</strong> od reszty świata (brak połączeń wodnych).</li><li>Nie ma drugiej populacji zamieszkującej <strong>ten sam teren co Devil&#x27;s Hole</strong> - jest tylko jedna izolowana populacja.</li><li>Nie doszło do poliploidii ani specjalizacji pokarmowej w obrębie jednego, dostępnego dla wszystkich obszaru.</li></ul>\n<p>→ Scenariusz sympatryczny jest <strong>niemożliwy</strong> dla tego przypadku.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za wskazanie poprawnego dokonczenia zdania i poprawnego uzasadnienia.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Rozwiazanie CKE:</strong> A 1.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji typów specjacji i konkretnego przykładu gatunkowego. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji o specjacji.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd |<br>| B + 2 | Uczeń myli &quot;jeden, mały zbiornik&quot; z &quot;tym samym terenem co inne populacje&quot; - ale sympatryczna oznacza, że OBE populacje (przodek i potomna) współzamieszkują ten sam teren; tutaj przodek wyginął/odseparował się geograficznie |<br>| A + 2 | Uczeń zna poprawny typ (allopatryczna), ale myli uzasadnienie - &quot;izolacja&quot; kojarzy mu się intuicyjnie z &quot;jednym miejscem&quot;, nie rozumiejąc, że izolacja = <em>oddzielenie od siebie</em>, nie <em>wspólny teren</em> |<br>| B + 1 | Sprzeczność wewnętrzna: &quot;sympatryczna&quot; + &quot;w izolacji&quot; to logiczny nonsens, ale uczeń zaznacza mechanicznie bez czytania |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> &quot;Mały, izolowany zbiornik&quot; NIE oznacza specjacji sympatrycznej - myślenie &quot;to jedno miejsce, więc sympatria&quot; jest błędne. Sympatryczna = BRAK izolacji, wspólny teren Z przodkiem.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W zadaniu musisz zaznaczyć PARĘ (A+1 lub inną) - zaznaczenie tylko lewej lub tylko prawej strony = 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Karpieniec diabły to klasyczny przykład <strong>wąskiego gardła + izolacji</strong> - gatunek krytycznie zagrożony (kilkadziesiąt osobników), co jest efektem właśnie allopatrycznej izolacji w mikrośrodowisku. Ten kontekst ułatwia zapamiętanie.</blockquote>"}]}