{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23. (0-2)\nPoniżej przedstawiono szkielet skrzydła nietoperza i szkielet skrzydła ptaka oraz uproszczone\ndrzewo filogenetyczne kręgowców lądowych.\nNa podstawie: http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/evo_09\nNa podstawie informacji przedstawionych na schemacie uzupełnij poniższe zdania tak,\naby powstał poprawny opis wymienionych narządów. Podkreśl w każdym nawiasie\nwłaściwe określenie.\n1. Szkielet skrzydła ptaka i szkielet skrzydła nietoperza są (homologiczne / analogiczne),\nponieważ mają (wspólne / różne) pochodzenie oraz plan budowy.\n2. Powierzchnie nośne umożliwiające aktywny lot ptaka i nietoperza są (homologiczne /\nanalogiczne), ponieważ powstały (niezależnie / tylko raz) w toku ewolucji.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n22.2.\n23.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nprzekształcenie kończyn\nprzednich w skrzydła\nwykształcenie czterech\nkończyn\nLegenda:\nskrzydło ptaka\nskrzydło nietoperza\nkrokodyle\nptaki\ngryzonie\nnietoperze\nMBI_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Zdanie 1:** Szkielet skrzydła ptaka i szkielet skrzydła nietoperza są **homologiczne**, ponieważ mają **wspólne** pochodzenie oraz plan budowy.\n\n**Zdanie 2:** Powierzchnie nośne umożliwiające aktywny lot ptaka i nietoperza są **analogiczne**, ponieważ powstały **niezależnie** w toku ewolucji.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: analiza drzewa filogenetycznego\n\n**Zdanie 1 - szkielety skrzydeł:**\n\nPatrząc na drzewo filogenetyczne, symbol **pustego kwadratu** (wykształcenie czterech kończyn) pojawia się na **wspólnym pniu** wszystkich kręgowców lądowych - przed rozgałęzieniem na linie prowadzące do gryzoni, nietoperzy, ptaków i krokodyli. Oznacza to, że:\n\n- Kończyny przednie u **wszystkich** tych grup mają **tego samego przodka ewolucyjnego**\n- Szkielet skrzydła ptaka i szkielet skrzydła nietoperza zawierają te same kości (kość ramieniowa, promieniowa, łokciowa, nadgarstek, śródręcze, palce) - identyczny **plan budowy**\n- Kości są **homologiczne**: ten sam ewolucyjny rodowód → inne funkcje (skrzydło do lotu, płetwa u wieloryba, dłoń człowieka - klasyczna homologia kończyny czworonogów)\n\n**Wniosek:** Wspólne pochodzenie + wspólny plan budowy = **homologia**\n\n**Zdanie 2 - powierzchnie nośne (błona lotna vs pióra):**\n\nSymbol **pustego okręgu** (przekształcenie kończyn w skrzydła zdolne do aktywnego lotu) pojawia się na **dwóch osobnych gałęziach** drzewa:\n- raz na gałęzi prowadzącej do **nietoperzy**\n- raz na gałęzi prowadzącej do **ptaków**\n\nTo oznacza, że lot aktywny powstał **dwa razy niezależnie**. Skutkiem są zupełnie różne \"powierzchnie nośne\":\n\n| Cecha | Ptak | Nietoperz |\n| Powierzchnia nośna | **Pióra** (naskórkowe wyrostki rogowe) | **Błona lotna / patagium** (fałd skóry między palcami) |\n| Budowa | Lotki na kości łokciowej, krótkie palce | Smukłe, wydłużone palce jako \"szkielet\" błony |\n| Wspólne pochodzenie? | ❌ Brak - ewolucja zbieżna (konwergentna) | ❌ Brak |\n\nPodobna **funkcja** (lot aktywny) przy **różnym** ewolucyjnym rodowodzie i różnej budowie = **analogia**\n\n## Sposób 2 - Definicje pojęć jako klucz do wyboru\n\nPrzypomnij sobie definicje:\n\n> **Narządy homologiczne** - mają wspólne pochodzenie ewolucyjne (wywodzą się od tej samej struktury u wspólnego przodka) i podobny plan budowy; mogą pełnić różne funkcje.\n\n> **Narządy analogiczne** - pełnią tę samą lub podobną funkcję, ale mają **różne** pochodzenie ewolucyjne; podobieństwo wynikło z przystosowania do podobnych warunków środowiska (ewolucja konwergentna).\n\n**Stosując definicje:**\n\n**Do zdania 1:** Czy szkielety mają wspólnego przodka? **Tak** - kwadrat na wspólnym pniu drzewa. Czy mają podobny plan budowy? **Tak** - ta sama sekwencja kości kończyny. → **Homologiczne / wspólne** ✅\n\n**Do zdania 2:** Czy błona lotna i pióra mają wspólnego przodka? **Nie** - okręgi na osobnych gałęziach. Czy pełnią podobną funkcję? **Tak** - obie służą aktywnemu lotowi. → Funkcja podobna, pochodzenie różne = **Analogiczne / niezależnie** ✅\n\n## Sposób 3 - Eliminacja błędów (metoda \"co gdyby zamienić\")\n\n**Gdybyś wybrał odwrotnie - sprawdź, czy to sens:**\n\n**Dla zdania 1 błędna wersja:** \"Szkielety są *analogiczne*, bo mają *różne* pochodzenie.\"\n- Ale drzewo filogenetyczne pokazuje kwadrat na WSPÓLNYM pniu - to wprost zaprzecza \"różnemu\" pochodzeniu. Obie grupy odziedziczyły kończyny po tym samym przodku. ❌ Odpada.\n\n**Dla zdania 2 błędna wersja:** \"Powierzchnie nośne są *homologiczne*, bo powstały *tylko raz*.\"\n- Ale na drzewie są **dwa** okręgi - jeden przy nietoperzach, drugi przy ptakach. Gdyby lot powstał tylko raz, okrąg byłby **jeden** na wspólnym węźle przed rozgałęzieniem. Pióro i błona lotna to zupełnie inne struktury o różnej budowie histologicznej. ❌ Odpada.\n\nEliminacja fałszywych wariantów potwierdza obie odpowiedzi.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**2 pkt** - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w obydwu zdaniach.\n**1 pkt** - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w jednym zdaniu.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Rozwiazanie CKE:** 1. szkielet skrzydla ptaka i nietoperza sa HOMOLOGICZNE, bo maja WSPOLNE pochodzenie. 2. powierzchnie nosne lotu sa ANALOGICZNE, bo powstaly NIEZALEZNIE w toku ewolucji.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość definicji pojęć ewolucyjnych (homologia vs analogia) oraz umiejętność odczytania drzewa filogenetycznego.\n\nKarta wzorów CKE nie zawiera definicji homologii/analogii ani narzędzi filogenetycznych - to wiedza pojęciowa z zakresu ewolucjonizmu.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędny wybór | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |\n| Zdanie 1: *analogiczne* | Uczeń patrzy na FUNKCJĘ skrzydeł (oba latają) zamiast na BUDOWĘ szkieletu i wspólne pochodzenie - myli co porównujemy: strukturę czy funkcję |\n| Zdanie 1: *różne* | Uczeń nie analizuje drzewa filogenetycznego lub ignoruje symbol kwadratu na wspólnym pniu - nie widzi, że kończyny przednie obu grup mają wspólnego przodka |\n| Zdanie 2: *homologiczne* | Uczeń myśli: \"oba to skrzydła = ta sama struktura\" - myli nazwę narządu (\"skrzydło\") z konkretną powierzchnią nośną (pióra vs błona) |\n| Zdanie 2: *tylko raz* | Uczeń nie umie czytać drzewa filogenetycznego - nie dostrzega, że **dwa** okręgi na osobnych gałęziach oznaczają **dwa niezależne** zdarzenia ewolucyjne |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - \"oba latają, więc homologiczne\":** Homologia dotyczy **budowy i pochodzenia**, NIE funkcji. Skrzydła ptaka i owada są analogiczne (oba służą lotowi), choć nie ma mowy o wspólnym rodowodzie tej struktury.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - odwrócenie pojęć dla zdań 1 i 2:** Najczęstszy błąd to zamiana - uczeń pisze \"homologiczne / niezależnie\" lub \"analogiczne / wspólne\", co jest wewnętrznie sprzeczne. Homologia = wspólne pochodzenie; analogia = niezależna ewolucja - te pary zawsze chodzą razem.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - nieodróżnienie \"szkielet skrzydła\" od \"powierzchni nośnej\":** W zdaniu 1 pytamy o **kości** (homologiczne u wszystkich tetrapodów), a w zdaniu 2 o **błonę/pióra** (analogiczne - różna budowa histologiczna, różne ewolucyjne pochodzenie). Zadanie celowo zestawia te dwa poziomy - to jest sedno pytania.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - odczyt drzewa filogenetycznego:** Liczba symboli na drzewie ma znaczenie. **Jeden symbol** na wspólnym węźle = jedna ewolucja, cecha wspólna (homologia). **Dwa symbole** na osobnych gałęziach = dwa niezależne zdarzenia (analogia/konwergencja). Zawsze licz i lokalizuj symbole zanim zaczniesz wnioskować.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":26,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 23. (0-2)
Poniżej przedstawiono szkielet skrzydła nietoperza i szkielet skrzydła ptaka oraz uproszczone
drzewo filogenetyczne kręgowców lądowych.
Na podstawie: http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/evo_09
Na podstawie informacji przedstawionych na schemacie uzupełnij poniższe zdania tak,
aby powstał poprawny opis wymienionych narządów. Podkreśl w każdym nawiasie
właściwe określenie.

\n
  1. Szkielet skrzydła ptaka i szkielet skrzydła nietoperza są (homologiczne / analogiczne),
\n

ponieważ mają (wspólne / różne) pochodzenie oraz plan budowy.

\n
  1. Powierzchnie nośne umożliwiające aktywny lot ptaka i nietoperza są (homologiczne /
\n

analogiczne), ponieważ powstały (niezależnie / tylko raz) w toku ewolucji.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
22.2.
23.
Maks. liczba pkt
1
2
Uzyskana liczba pkt
przekształcenie kończyn
przednich w skrzydła
wykształcenie czterech
kończyn
Legenda:
skrzydło ptaka
skrzydło nietoperza
krokodyle
ptaki
gryzonie
nietoperze
MBI_1R
BRUDNOPIS (nie podlega ocenie)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Zdanie 1: Szkielet skrzydła ptaka i szkielet skrzydła nietoperza są homologiczne, ponieważ mają wspólne pochodzenie oraz plan budowy.

\n

Zdanie 2: Powierzchnie nośne umożliwiające aktywny lot ptaka i nietoperza są analogiczne, ponieważ powstały niezależnie w toku ewolucji.

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: analiza drzewa filogenetycznego

\n

Zdanie 1 - szkielety skrzydeł:

\n

Patrząc na drzewo filogenetyczne, symbol pustego kwadratu (wykształcenie czterech kończyn) pojawia się na wspólnym pniu wszystkich kręgowców lądowych - przed rozgałęzieniem na linie prowadzące do gryzoni, nietoperzy, ptaków i krokodyli. Oznacza to, że:

\n\n

Wniosek: Wspólne pochodzenie + wspólny plan budowy = homologia

\n

Zdanie 2 - powierzchnie nośne (błona lotna vs pióra):

\n

Symbol pustego okręgu (przekształcenie kończyn w skrzydła zdolne do aktywnego lotu) pojawia się na dwóch osobnych gałęziach drzewa:

\n\n

To oznacza, że lot aktywny powstał dwa razy niezależnie. Skutkiem są zupełnie różne "powierzchnie nośne":

\n

| Cecha | Ptak | Nietoperz |
| Powierzchnia nośna | Pióra (naskórkowe wyrostki rogowe) | Błona lotna / patagium (fałd skóry między palcami) |
| Budowa | Lotki na kości łokciowej, krótkie palce | Smukłe, wydłużone palce jako "szkielet" błony |
| Wspólne pochodzenie? | ❌ Brak - ewolucja zbieżna (konwergentna) | ❌ Brak |

\n

Podobna funkcja (lot aktywny) przy różnym ewolucyjnym rodowodzie i różnej budowie = analogia

\n

Sposób 2 - Definicje pojęć jako klucz do wyboru

\n

Przypomnij sobie definicje:

\n
Narządy homologiczne - mają wspólne pochodzenie ewolucyjne (wywodzą się od tej samej struktury u wspólnego przodka) i podobny plan budowy; mogą pełnić różne funkcje.
\n
Narządy analogiczne - pełnią tę samą lub podobną funkcję, ale mają różne pochodzenie ewolucyjne; podobieństwo wynikło z przystosowania do podobnych warunków środowiska (ewolucja konwergentna).
\n

Stosując definicje:

\n

Do zdania 1: Czy szkielety mają wspólnego przodka? Tak - kwadrat na wspólnym pniu drzewa. Czy mają podobny plan budowy? Tak - ta sama sekwencja kości kończyny. → Homologiczne / wspólne ✅

\n

Do zdania 2: Czy błona lotna i pióra mają wspólnego przodka? Nie - okręgi na osobnych gałęziach. Czy pełnią podobną funkcję? Tak - obie służą aktywnemu lotowi. → Funkcja podobna, pochodzenie różne = Analogiczne / niezależnie ✅

\n

Sposób 3 - Eliminacja błędów (metoda "co gdyby zamienić")

\n

Gdybyś wybrał odwrotnie - sprawdź, czy to sens:

\n

Dla zdania 1 błędna wersja: "Szkielety są analogiczne, bo mają różne pochodzenie."

\n\n

Dla zdania 2 błędna wersja: "Powierzchnie nośne są homologiczne, bo powstały tylko raz."

\n\n

Eliminacja fałszywych wariantów potwierdza obie odpowiedzi.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

2 pkt - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w obydwu zdaniach.
1 pkt - za prawidlowe podkreslenie wszystkich okreslen w jednym zdaniu.
0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.

\n

Rozwiazanie CKE: 1. szkielet skrzydla ptaka i nietoperza sa HOMOLOGICZNE, bo maja WSPOLNE pochodzenie. 2. powierzchnie nosne lotu sa ANALOGICZNE, bo powstaly NIEZALEZNIE w toku ewolucji.

\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji pojęć ewolucyjnych (homologia vs analogia) oraz umiejętność odczytania drzewa filogenetycznego.

\n

Karta wzorów CKE nie zawiera definicji homologii/analogii ani narzędzi filogenetycznych - to wiedza pojęciowa z zakresu ewolucjonizmu.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędny wybór | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |
| Zdanie 1: analogiczne | Uczeń patrzy na FUNKCJĘ skrzydeł (oba latają) zamiast na BUDOWĘ szkieletu i wspólne pochodzenie - myli co porównujemy: strukturę czy funkcję |
| Zdanie 1: różne | Uczeń nie analizuje drzewa filogenetycznego lub ignoruje symbol kwadratu na wspólnym pniu - nie widzi, że kończyny przednie obu grup mają wspólnego przodka |
| Zdanie 2: homologiczne | Uczeń myśli: "oba to skrzydła = ta sama struktura" - myli nazwę narządu ("skrzydło") z konkretną powierzchnią nośną (pióra vs błona) |
| Zdanie 2: tylko raz | Uczeń nie umie czytać drzewa filogenetycznego - nie dostrzega, że dwa okręgi na osobnych gałęziach oznaczają dwa niezależne zdarzenia ewolucyjne |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1 - "oba latają, więc homologiczne": Homologia dotyczy budowy i pochodzenia, NIE funkcji. Skrzydła ptaka i owada są analogiczne (oba służą lotowi), choć nie ma mowy o wspólnym rodowodzie tej struktury.
\n
⚠️ Pułapka 2 - odwrócenie pojęć dla zdań 1 i 2: Najczęstszy błąd to zamiana - uczeń pisze "homologiczne / niezależnie" lub "analogiczne / wspólne", co jest wewnętrznie sprzeczne. Homologia = wspólne pochodzenie; analogia = niezależna ewolucja - te pary zawsze chodzą razem.
\n
⚠️ Pułapka 3 - nieodróżnienie "szkielet skrzydła" od "powierzchni nośnej": W zdaniu 1 pytamy o kości (homologiczne u wszystkich tetrapodów), a w zdaniu 2 o błonę/pióra (analogiczne - różna budowa histologiczna, różne ewolucyjne pochodzenie). Zadanie celowo zestawia te dwa poziomy - to jest sedno pytania.
\n
⚠️ Pułapka 4 - odczyt drzewa filogenetycznego: Liczba symboli na drzewie ma znaczenie. Jeden symbol na wspólnym węźle = jedna ewolucja, cecha wspólna (homologia). Dwa symbole na osobnych gałęziach = dwa niezależne zdarzenia (analogia/konwergencja). Zawsze licz i lokalizuj symbole zanim zaczniesz wnioskować.
"}]}