{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/5.2","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"5.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdanie tak, aby zawierało ono informacje prawdziwe. Podkreśl\nw każdym nawiasie właściwe określenie.\nZestaw B jest zestawem kontrolnym dla (zestawu A / zestawu C / zestawu D), natomiast\nzestaw D to zestaw (kontrolny / badawczy) dla (zestawu A / zestawu B / zestawu C).","answer":null,"answer_text":"5.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający […] planuje [ ]\ndoświadczenia biologiczne; formułuje\nproblemy badawcze, [ ] określa warunki\ndoświadczenia, rozróżnia próbę kontrolną\ni badawczą [ ].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n7. Rośliny - odżywianie się. Zdający\n2) określa sposób pobierania wody [ ] oraz\nmechanizmy transportu wody ([…]\ntranspiracja […]).\n9. Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający\n2) przedstawia rolę hormonów roślinnych\nw funkcjonowaniu rośliny […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podkreślenie wszystkich trzech poprawnych określeń.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZestaw B jest zestawem kontrolnym dla (zestawu A / zestawu C / zestawu D), natomiast\nzestaw D to zestaw (kontrolny / badawczy) względem (zestawu A / zestawu B / zestawu C).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n> Zestaw B jest zestawem kontrolnym dla **zestawu A**, natomiast zestaw D to zestaw **kontrolny** dla **zestawu C**.\n\n## Sposób 1 - Analiza struktury eksperymentu (pary kontrolna-badawcza)\n\nW dobrze zaplanowanym doświadczeniu biologicznym każda **zmienna niezależna** musi mieć swój odpowiednik - zestaw kontrolny, który różni się od badawczego **wyłącznie badanym czynnikiem** (zasada jednej zmiennej).\n\nCztery zestawy tworzą **dwie pary**:\n\n| Para | Zestaw badawczy | Zestaw kontrolny | Różnica (badany czynnik) |\n| 1 | **A** | **B** | jeden czynnik doświadczalny |\n| 2 | **C** | **D** | drugi czynnik doświadczalny (lub inna wartość tego samego) |\n\n**Logika:**\n- Zestaw B = kontrolny dla A → B ma **wszystkie warunki identyczne jak A**, z wyjątkiem badanego czynnika.\n- Zestaw D = kontrolny dla C → D ma **wszystkie warunki identyczne jak C**, z wyjątkiem badanego czynnika.\n- Zestawy A i C to dwa **różne warianty badawcze** - nie wzajemna para (inaczej B byłoby redundantne).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez absurd (co NIE może być parą)\n\nSprawdzamy każdą opcję przez kryterium logiki eksperymentalnej:\n\n**Czy B może być kontrolnym dla C?**\n→ B i C różniłyby się wtedy *dwoma* zmiennymi (czynnik 1 i czynnik 2). To **narusza zasadę jednej zmiennej** - para byłaby nieporównywalna. ❌\n\n**Czy B może być kontrolnym dla D?**\n→ To by znaczyło: D = badawczy, B = kontrolny, a A i C to dwa inne zestawy bez par. Taka interpretacja zostawia A i C bez zestawów kontrolnych - **eksperyment byłby nierzetelny**. ❌\n\n**Czy D może być zestawem badawczym dla B?**\n→ Wtedy B = kontrolny dla D, a para (A, C) musiałaby działać samodzielnie. A i C nie mają wtedy kontroli - **niemożliwe w rzetelnym eksperymencie**. ❌\n\n**Wniosek przez eliminację:** Jedyna spójna struktura = B kontrolny dla A + D kontrolny dla C. ✅\n\n## Sposób 3 - Weryfikacja przez definicję zestawu kontrolnego\n\n**Definicja:** Zestaw kontrolny to taki, w którym **nie stosuje się badanego czynnika** (lub stosuje się jego wartość zerową/standardową), przy zachowaniu wszystkich pozostałych warunków identycznych z zestawem badawczym.\n\nZadanie pytanie: *\"Dla którego zestawu B jest kontrolą?\"*\n\nOznacza to, że B i ten zestaw mają **identyczne warunki bazowe**, a różnią się jednym czynnikiem - tym samym, który B nie zawiera. Tę relację spełnia para (A, B):\n- A: warunki bazowe + czynnik X ← badawczy\n- B: warunki bazowe (bez czynnika X) ← kontrolny\n\nAnalogicznie para (C, D):\n- C: warunki bazowe + czynnik Y (lub inna wartość) ← badawczy\n- D: warunki bazowe (bez czynnika Y) ← kontrolny\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za podkreslenie wszystkich trzech poprawnych okreslen.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Rozwiazanie CKE:** Zestaw B jest zestawem kontrolnym dla zestawu A, natomiast zestaw D to zestaw kontrolny wzgledem zestawu C.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość zasad planowania doświadczeń biologicznych:\n- Zasada **jednej zmiennej** (jedna różnica między zestawem badawczym a kontrolnym)\n- Definicja **zestawu kontrolnego** i **badawczego**\n\nTo wiedza wymagana przez podstawę programową (metodologia nauk przyrodniczych), nie wymagająca obliczeń ani wzorów.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant (błędny wybór) | Typowy błąd |\n| B kontrolny dla **zestawu C** | Uczeń myśli, że B i C są \"środkowymi\" zestawami i tworzy z nich parę - ignoruje, że B i C różnią się wtedy więcej niż jednym czynnikiem |\n| B kontrolny dla **zestawu D** | Uczeń \"paruje\" zestawy B i D jako \"drugie w kolejności\" - myślenie według pozycji na liście, nie według funkcji eksperymentalnej |\n| D to zestaw **badawczy** dla zestawu B | Uczeń odwraca relację: skoro B jest kontrolnym, to D jest \"do niego\" - ale wtedy A i C nie mają kontroli, co niszczy strukturę eksperymentu |\n| D kontrolny dla **zestawu A lub B** | Uczeń nie dostrzega, że A jest już sparowane z B - D nie może być \"drugą kontrolą\" dla tego samego zestawu badawczego A |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zestaw kontrolny i badawczy to relacja **pary** - jeden zestaw kontrolny odpowiada jednemu badawczemu. Nie ma tu \"nadrzędnej kontroli dla całego eksperymentu\" (to byłby inny typ projektowania).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Podkreślenie **wszystkich trzech** nawiasów to warunek konieczny 1 pkt - błąd w jednym nawiasie = 0 pkt. Nie ma punktów częściowych.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Często uczniowie mylą kierunek relacji: piszą \"A jest kontrolny dla B\" zamiast \"B jest kontrolny dla A\". Kontrolny to ten **bez czynnika**, badawczy to ten **z czynnikiem**.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-5.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 5.2. (0-1)<br>Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby zawierało ono informacje prawdziwe. Podkreśl<br>w każdym nawiasie właściwe określenie.<br>Zestaw B jest zestawem kontrolnym dla (zestawu A / zestawu C / zestawu D), natomiast<br>zestaw D to zestaw (kontrolny / badawczy) dla (zestawu A / zestawu B / zestawu C).</p>","answer_text_html":"<p>5.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>III. Pogłębienie znajomości metodyki badań<br>biologicznych. Zdający […] planuje [ ]<br>doświadczenia biologiczne; formułuje<br>problemy badawcze, [ ] określa warunki<br>doświadczenia, rozróżnia próbę kontrolną<br>i badawczą [ ].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Rośliny - odżywianie się. Zdający</li><li>określa sposób pobierania wody [ ] oraz</li></ol>\n<p>mechanizmy transportu wody ([…]<br>transpiracja […]).</p>\n<ol><li>Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający</li><li>przedstawia rolę hormonów roślinnych</li></ol>\n<p>w funkcjonowaniu rośliny […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podkreślenie wszystkich trzech poprawnych określeń.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Zestaw B jest zestawem kontrolnym dla (zestawu A / zestawu C / zestawu D), natomiast<br>zestaw D to zestaw (kontrolny / badawczy) względem (zestawu A / zestawu B / zestawu C).</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<blockquote>Zestaw B jest zestawem kontrolnym dla <strong>zestawu A</strong>, natomiast zestaw D to zestaw <strong>kontrolny</strong> dla <strong>zestawu C</strong>.</blockquote>\n<h4>Sposób 1 - Analiza struktury eksperymentu (pary kontrolna-badawcza)</h4>\n<p>W dobrze zaplanowanym doświadczeniu biologicznym każda <strong>zmienna niezależna</strong> musi mieć swój odpowiednik - zestaw kontrolny, który różni się od badawczego <strong>wyłącznie badanym czynnikiem</strong> (zasada jednej zmiennej).</p>\n<p>Cztery zestawy tworzą <strong>dwie pary</strong>:</p>\n<p>| Para | Zestaw badawczy | Zestaw kontrolny | Różnica (badany czynnik) |<br>| 1 | <strong>A</strong> | <strong>B</strong> | jeden czynnik doświadczalny |<br>| 2 | <strong>C</strong> | <strong>D</strong> | drugi czynnik doświadczalny (lub inna wartość tego samego) |</p>\n<p><strong>Logika:</strong></p>\n<ul><li>Zestaw B = kontrolny dla A → B ma <strong>wszystkie warunki identyczne jak A</strong>, z wyjątkiem badanego czynnika.</li><li>Zestaw D = kontrolny dla C → D ma <strong>wszystkie warunki identyczne jak C</strong>, z wyjątkiem badanego czynnika.</li><li>Zestawy A i C to dwa <strong>różne warianty badawcze</strong> - nie wzajemna para (inaczej B byłoby redundantne).</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez absurd (co NIE może być parą)</h4>\n<p>Sprawdzamy każdą opcję przez kryterium logiki eksperymentalnej:</p>\n<p><strong>Czy B może być kontrolnym dla C?</strong><br>→ B i C różniłyby się wtedy <em>dwoma</em> zmiennymi (czynnik 1 i czynnik 2). To <strong>narusza zasadę jednej zmiennej</strong> - para byłaby nieporównywalna. ❌</p>\n<p><strong>Czy B może być kontrolnym dla D?</strong><br>→ To by znaczyło: D = badawczy, B = kontrolny, a A i C to dwa inne zestawy bez par. Taka interpretacja zostawia A i C bez zestawów kontrolnych - <strong>eksperyment byłby nierzetelny</strong>. ❌</p>\n<p><strong>Czy D może być zestawem badawczym dla B?</strong><br>→ Wtedy B = kontrolny dla D, a para (A, C) musiałaby działać samodzielnie. A i C nie mają wtedy kontroli - <strong>niemożliwe w rzetelnym eksperymencie</strong>. ❌</p>\n<p><strong>Wniosek przez eliminację:</strong> Jedyna spójna struktura = B kontrolny dla A + D kontrolny dla C. ✅</p>\n<h4>Sposób 3 - Weryfikacja przez definicję zestawu kontrolnego</h4>\n<p><strong>Definicja:</strong> Zestaw kontrolny to taki, w którym <strong>nie stosuje się badanego czynnika</strong> (lub stosuje się jego wartość zerową/standardową), przy zachowaniu wszystkich pozostałych warunków identycznych z zestawem badawczym.</p>\n<p>Zadanie pytanie: <em>&quot;Dla którego zestawu B jest kontrolą?&quot;</em></p>\n<p>Oznacza to, że B i ten zestaw mają <strong>identyczne warunki bazowe</strong>, a różnią się jednym czynnikiem - tym samym, który B nie zawiera. Tę relację spełnia para (A, B):</p>\n<ul><li>A: warunki bazowe + czynnik X ← badawczy</li><li>B: warunki bazowe (bez czynnika X) ← kontrolny</li></ul>\n<p>Analogicznie para (C, D):</p>\n<ul><li>C: warunki bazowe + czynnik Y (lub inna wartość) ← badawczy</li><li>D: warunki bazowe (bez czynnika Y) ← kontrolny</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za podkreslenie wszystkich trzech poprawnych okreslen.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Rozwiazanie CKE:</strong> Zestaw B jest zestawem kontrolnym dla zestawu A, natomiast zestaw D to zestaw kontrolny wzgledem zestawu C.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość zasad planowania doświadczeń biologicznych:</p>\n<ul><li>Zasada <strong>jednej zmiennej</strong> (jedna różnica między zestawem badawczym a kontrolnym)</li><li>Definicja <strong>zestawu kontrolnego</strong> i <strong>badawczego</strong></li></ul>\n<p>To wiedza wymagana przez podstawę programową (metodologia nauk przyrodniczych), nie wymagająca obliczeń ani wzorów.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant (błędny wybór) | Typowy błąd |<br>| B kontrolny dla <strong>zestawu C</strong> | Uczeń myśli, że B i C są &quot;środkowymi&quot; zestawami i tworzy z nich parę - ignoruje, że B i C różnią się wtedy więcej niż jednym czynnikiem |<br>| B kontrolny dla <strong>zestawu D</strong> | Uczeń &quot;paruje&quot; zestawy B i D jako &quot;drugie w kolejności&quot; - myślenie według pozycji na liście, nie według funkcji eksperymentalnej |<br>| D to zestaw <strong>badawczy</strong> dla zestawu B | Uczeń odwraca relację: skoro B jest kontrolnym, to D jest &quot;do niego&quot; - ale wtedy A i C nie mają kontroli, co niszczy strukturę eksperymentu |<br>| D kontrolny dla <strong>zestawu A lub B</strong> | Uczeń nie dostrzega, że A jest już sparowane z B - D nie może być &quot;drugą kontrolą&quot; dla tego samego zestawu badawczego A |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zestaw kontrolny i badawczy to relacja <strong>pary</strong> - jeden zestaw kontrolny odpowiada jednemu badawczemu. Nie ma tu &quot;nadrzędnej kontroli dla całego eksperymentu&quot; (to byłby inny typ projektowania).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Podkreślenie <strong>wszystkich trzech</strong> nawiasów to warunek konieczny 1 pkt - błąd w jednym nawiasie = 0 pkt. Nie ma punktów częściowych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Często uczniowie mylą kierunek relacji: piszą &quot;A jest kontrolny dla B&quot; zamiast &quot;B jest kontrolny dla A&quot;. Kontrolny to ten <strong>bez czynnika</strong>, badawczy to ten <strong>z czynnikiem</strong>.</blockquote>"}]}