{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nOkreśl, które bakteriofagi - przeprowadzające przede wszystkim cykl lityczny czy cykl\nlizogeniczny - są wykorzystywane w opisanej terapii fagowej. Odpowiedź uzasadnij.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n4.2.\n5.1.\n5.2.\n5.3.\n6.1.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"6.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia zależności między\norganizmem a środowiskiem.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n2. Wirusy. Zdający\n2) opisuje cykl życiowy bakteriofaga\n(lityczny i lizogeniczny) oraz wirusa\nzwierzęcego zachodzący bez lizy komórki.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne określenie, że w terapii fagowej wykorzystuje się bakteriofagi\nprzeprowadzające cykl lityczny, i za uzasadnienie odnoszące się do zniszczenia (lizy)\nkomórek bakterii.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• W terapii fagowej wykorzystywane są bakteriofagi przeprowadzające cykl lityczny,\nponieważ ten cykl prowadzi do zniszczenia komórek bakteryjnych.\n• Przeprowadzające cykl lityczny - w terapii fagowej chodzi o to, aby zniszczyć komórki\nbakteryjne, a nie tylko namnożyć w nich kwas nukleinowy faga.\n• Cykl lityczny - bakteriofagi uszkadzają od wewnątrz ścianę komórkową za pomocą\nenzymów.\n• Lityczny - takie bakteriofagi uruchamiają procesy prowadzące do lizy komórek bakterii.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nW terapii fagowej wykorzystuje się bakteriofagi przeprowadzające przede wszystkim **cykl lityczny**, ponieważ tylko on prowadzi do zniszczenia (lizy) komórek bakteryjnych.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\nPorównanie obu cykli pod kątem efektu terapeutycznego:\n\n| Etap | Cykl lityczny | Cykl lizogeniczny |\n| Wstrzyknięcie DNA do bakterii | ✅ tak | ✅ tak |\n| Replikacja DNA faga | autonomicznie, szybko | zintegrowana z chromosomem bakterii (profag) |\n| Komórka bakteryjna | **ginie** → liza | **przeżywa**, rozmnaża się normalnie |\n| Uwolnienie nowych fagów | ✅ tak → infekują kolejne bakterie | ❌ nie (dopóki profag nie zostanie aktywowany) |\n| Efekt na patogen | **eliminacja** | **brak** |\n\n**Wniosek krok po kroku:**\n\n1. W cyklu litycznym fag intensywnie namnaża się wewnątrz bakterii → produkuje liczne kopie wirionów.\n2. Na końcu cyklu bakteria ulega **lizie** (rozpadowi) - enzymy fagowe degradują ścianę komórkową (tekst mówi wprost: *„produkuje enzymy degradujące elementy ściany komórkowej lub otoczki bakterii\"*).\n3. Uwolnione fagi atakują kolejne komórki bakteryjne → **reakcja łańcuchowa niszczenia patogenu**.\n4. W cyklu lizogenicznym DNA faga integruje się z chromosomem bakterii jako **profag** i jest biernie powielany razem z bakterią - bakteria **nie ginie** → cel terapeutyczny nie jest osiągnięty.\n\n**Wniosek:** Tylko bakteriofagi o dominującym cyklu litycznym skutecznie eliminują patogenne bakterie.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie z treści zadania (analiza tekstu)\n\nTekst informacji wspólnej dostarcza dwóch bezpośrednich wskazówek:\n\n> *„selekcjonuje się szczep bakteriofaga, który skutecznie **się namnaża i niszczy** patogenne bakterie\"*\n\n- **„niszczy\"** → jednoznaczne wskazanie na lizę komórek = cykl lityczny\n- **„namnaża się\"** → szybkie, autonomiczne namnażanie charakterystyczne dla cyklu litycznego (w cyklu lizogenicznym fag nie namnaża się aktywnie jako wirus)\n\n> *„produkuje enzymy degradujące elementy ściany komórkowej lub otoczki bakterii\"*\n\n- Enzymy lizyny fagowej rozkładają peptydoglikan → **bezpośredni mechanizm lizy** = cykl lityczny\n\n**Wniosek:** Sam tekst zadania jednoznacznie sugeruje cykl lityczny - wystarczy uważna lektura.\n\n## Sposób 3 - Eliminacja przez absurd (co by się stało przy lizogenicznym)\n\nGdyby w terapii użyć fagów przeprowadzających głównie cykl lizogeniczny:\n\n- Fag wstrzykuje DNA → integruje się jako profag → **bakteria przeżywa**\n- Bakteria mnoży się dalej razem z profagiem → **infekcja nie jest leczona**\n- Co gorsza: profag może przenosić geny wirulencji (konwersja lizogeniczna) → **bakteria może stać się bardziej patogenna** (np. toksyna błonicza kodowana przez profag faga β)\n\nTerapia fagowa lizogeniczna byłaby więc nie tylko nieskuteczna, ale potencjalnie **niebezpieczna**. To logicznie wyklucza cykl lizogeniczny jako pożądany.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne okreslenie, ze w terapii fagowej wykorzystuje sie bakteriofagi przeprowadzajace cykl lityczny, wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do zniszczenia (lizy) komorek bakterii.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"W terapii fagowej wykorzystywane sa bakteriofagi przeprowadzajace cykl lityczny, poniewaz ten cykl prowadzi do zniszczenia komorek bakteryjnych\".\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu cyklu litycznego i lizogenicznego. Zadanie testuje rozumienie wirusologii i wnioskowanie z tekstu, nie obliczenia ani wzory biochemiczne.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie TYLKO „cykl lityczny\" bez uzasadnienia. Klucz CKE **wymaga uzasadnienia** → zadanie za 1 pkt, ale odpowiedź musi być kompletna (wskazanie + uzasadnienie).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie kierunku rozumowania - uczeń pisze „cykl lizogeniczny, bo fag się namnaża z bakterią\". Namnażanie profaga to powielanie DNA, NIE produkcja nowych wirionów litycznych. W cyklu litycznym namnażają się **wirusy**, nie bakterie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nieprecyzyjne uzasadnienie - „bo cykl lityczny jest szybszy\" to za mało. Klucz wymaga odniesienia do **niszczenia/lizy bakterii**, a nie do szybkości cyklu.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.1. (0-1)<br>Określ, które bakteriofagi - przeprowadzające przede wszystkim cykl lityczny czy cykl<br>lizogeniczny - są wykorzystywane w opisanej terapii fagowej. Odpowiedź uzasadnij.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>4.2.<br>5.1.<br>5.2.<br>5.3.<br>6.1.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>6.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia zależności między<br>organizmem a środowiskiem.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Wirusy. Zdający</li><li>opisuje cykl życiowy bakteriofaga</li></ol>\n<p>(lityczny i lizogeniczny) oraz wirusa<br>zwierzęcego zachodzący bez lizy komórki.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne określenie, że w terapii fagowej wykorzystuje się bakteriofagi<br>przeprowadzające cykl lityczny, i za uzasadnienie odnoszące się do zniszczenia (lizy)<br>komórek bakterii.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• W terapii fagowej wykorzystywane są bakteriofagi przeprowadzające cykl lityczny,<br>ponieważ ten cykl prowadzi do zniszczenia komórek bakteryjnych.<br>• Przeprowadzające cykl lityczny - w terapii fagowej chodzi o to, aby zniszczyć komórki<br>bakteryjne, a nie tylko namnożyć w nich kwas nukleinowy faga.<br>• Cykl lityczny - bakteriofagi uszkadzają od wewnątrz ścianę komórkową za pomocą<br>enzymów.<br>• Lityczny - takie bakteriofagi uruchamiają procesy prowadzące do lizy komórek bakterii.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>W terapii fagowej wykorzystuje się bakteriofagi przeprowadzające przede wszystkim <strong>cykl lityczny</strong>, ponieważ tylko on prowadzi do zniszczenia (lizy) komórek bakteryjnych.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p>Porównanie obu cykli pod kątem efektu terapeutycznego:</p>\n<p>| Etap | Cykl lityczny | Cykl lizogeniczny |<br>| Wstrzyknięcie DNA do bakterii | ✅ tak | ✅ tak |<br>| Replikacja DNA faga | autonomicznie, szybko | zintegrowana z chromosomem bakterii (profag) |<br>| Komórka bakteryjna | <strong>ginie</strong> → liza | <strong>przeżywa</strong>, rozmnaża się normalnie |<br>| Uwolnienie nowych fagów | ✅ tak → infekują kolejne bakterie | ❌ nie (dopóki profag nie zostanie aktywowany) |<br>| Efekt na patogen | <strong>eliminacja</strong> | <strong>brak</strong> |</p>\n<p><strong>Wniosek krok po kroku:</strong></p>\n<ol><li>W cyklu litycznym fag intensywnie namnaża się wewnątrz bakterii → produkuje liczne kopie wirionów.</li><li>Na końcu cyklu bakteria ulega <strong>lizie</strong> (rozpadowi) - enzymy fagowe degradują ścianę komórkową (tekst mówi wprost: <em>„produkuje enzymy degradujące elementy ściany komórkowej lub otoczki bakterii&quot;</em>).</li><li>Uwolnione fagi atakują kolejne komórki bakteryjne → <strong>reakcja łańcuchowa niszczenia patogenu</strong>.</li><li>W cyklu lizogenicznym DNA faga integruje się z chromosomem bakterii jako <strong>profag</strong> i jest biernie powielany razem z bakterią - bakteria <strong>nie ginie</strong> → cel terapeutyczny nie jest osiągnięty.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Tylko bakteriofagi o dominującym cyklu litycznym skutecznie eliminują patogenne bakterie.</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie z treści zadania (analiza tekstu)</h4>\n<p>Tekst informacji wspólnej dostarcza dwóch bezpośrednich wskazówek:</p>\n<blockquote><em>„selekcjonuje się szczep bakteriofaga, który skutecznie <strong>się namnaża i niszczy</strong> patogenne bakterie&quot;</em></blockquote>\n<ul><li><strong>„niszczy&quot;</strong> → jednoznaczne wskazanie na lizę komórek = cykl lityczny</li><li><strong>„namnaża się&quot;</strong> → szybkie, autonomiczne namnażanie charakterystyczne dla cyklu litycznego (w cyklu lizogenicznym fag nie namnaża się aktywnie jako wirus)</li></ul>\n<blockquote><em>„produkuje enzymy degradujące elementy ściany komórkowej lub otoczki bakterii&quot;</em></blockquote>\n<ul><li>Enzymy lizyny fagowej rozkładają peptydoglikan → <strong>bezpośredni mechanizm lizy</strong> = cykl lityczny</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Sam tekst zadania jednoznacznie sugeruje cykl lityczny - wystarczy uważna lektura.</p>\n<h4>Sposób 3 - Eliminacja przez absurd (co by się stało przy lizogenicznym)</h4>\n<p>Gdyby w terapii użyć fagów przeprowadzających głównie cykl lizogeniczny:</p>\n<ul><li>Fag wstrzykuje DNA → integruje się jako profag → <strong>bakteria przeżywa</strong></li><li>Bakteria mnoży się dalej razem z profagiem → <strong>infekcja nie jest leczona</strong></li><li>Co gorsza: profag może przenosić geny wirulencji (konwersja lizogeniczna) → <strong>bakteria może stać się bardziej patogenna</strong> (np. toksyna błonicza kodowana przez profag faga β)</li></ul>\n<p>Terapia fagowa lizogeniczna byłaby więc nie tylko nieskuteczna, ale potencjalnie <strong>niebezpieczna</strong>. To logicznie wyklucza cykl lizogeniczny jako pożądany.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne okreslenie, ze w terapii fagowej wykorzystuje sie bakteriofagi przeprowadzajace cykl lityczny, wraz z uzasadnieniem odnoszacym sie do zniszczenia (lizy) komorek bakterii.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Przyklad CKE:</strong> &quot;W terapii fagowej wykorzystywane sa bakteriofagi przeprowadzajace cykl lityczny, poniewaz ten cykl prowadzi do zniszczenia komorek bakteryjnych&quot;.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu cyklu litycznego i lizogenicznego. Zadanie testuje rozumienie wirusologii i wnioskowanie z tekstu, nie obliczenia ani wzory biochemiczne.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie TYLKO „cykl lityczny&quot; bez uzasadnienia. Klucz CKE <strong>wymaga uzasadnienia</strong> → zadanie za 1 pkt, ale odpowiedź musi być kompletna (wskazanie + uzasadnienie).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie kierunku rozumowania - uczeń pisze „cykl lizogeniczny, bo fag się namnaża z bakterią&quot;. Namnażanie profaga to powielanie DNA, NIE produkcja nowych wirionów litycznych. W cyklu litycznym namnażają się <strong>wirusy</strong>, nie bakterie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nieprecyzyjne uzasadnienie - „bo cykl lityczny jest szybszy&quot; to za mało. Klucz wymaga odniesienia do <strong>niszczenia/lizy bakterii</strong>, a nie do szybkości cyklu.</blockquote>"}]}