{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/6.4","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"6.4","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.4. (0-1)\nSpośród wymienionych poniżej chorób człowieka wybierz i podkreśl wszystkie te, które\nwywoływane są przez bakterie.\ncholera gruźlica malaria odra świnka tężec","answer":"cholera, gruźlica, tężec","answer_text":"6.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy\n[…].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n2. Wirusy. Zdający\n4) wymienia najważniejsze choroby\nwirusowe człowieka (WZW typu A, B i C,\nAIDS, zakażenie HPV, grypa, odra, świnka,\nróżyczka, ospa wietrzna, polio, wścieklizna).\n3. Bakterie. Zdający\n5) wymienia najważniejsze choroby\nbakteryjne człowieka (gruźlica, czerwonka\nbakteryjna, dur brzuszny, cholera, wąglik,\nborelioza, tężec) […].\n4. Protisty i rośliny pierwotnie wodne.\nZdający\n4) wymienia najważniejsze protisty\nwywołujące choroby człowieka (malaria,\nrzęsistkowica, lamblioza, toksoplazmoza,\nczerwonka pełzakowa) […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podkreślenie trzech właściwych nazw chorób wywoływanych przez bakterie.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\ncholera gruźlica malaria odra świnka tężec\nZadanie 7. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający opisuje,\nporządkuje i rozpoznaje organizmy […].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje, porównuje i przetwarza\ninformacje […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n1. Zasady klasyfikacji organizmów. Zdający\n5) oznacza organizmy za pomocą klucza.\n5. Rośliny lądowe. Zdający\n4) rozpoznaje przedstawicieli rodzimych\ngatunków iglastych.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne wypełnienie obu wierszy tabeli.\n1 p. - za poprawne wypełnienie jednego wiersza tabeli lub poprawne wypełnienie drugiej\nkolumny tabeli przy niewypełnionej kolumnie pierwszej.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRysunek\nNazwa rodzajowa gatunku\nNumer opisu\ngatunku\nA\ncis\n4\nB\njałowiec\n2\nUwaga:\nUznaje się nazwy gatunkowe: cis pospolity, jałowiec pospolity / zwyczajny oraz nazwy\nłacińskie Taxus (baccata), Juniperus (communis).\nZadanie 8. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nChoroby wywoływane przez bakterie (do podkreślenia - trzy nazwy):\n**cholera**, **gruźlica**, **tężec**\n\n*(malaria - protist/pierwotniak; odra i świnka - wirusy)*\n\n## Sposób 1 - Mechanizm etiologiczny (czynnik sprawczy każdej choroby)\n\nPrzechodzimy przez każdą chorobę z listy i identyfikujemy patogen:\n\n| Choroba | Czynnik sprawczy | Typ patogenu |\n| **AIDS** | HIV (*Human Immunodeficiency Virus*) | **Wirus** ❌ |\n| **borelioza** | *Borrelia burgdorferi* | **Bakteria** ✅ |\n| **grypa** | wirus grypy typ A/B/C (*Influenzavirus*) | **Wirus** ❌ |\n| **gruźlica** | *Mycobacterium tuberculosis* (prątek Kocha) | **Bakteria** ✅ |\n| **malaria** | *Plasmodium* sp. (np. *P. falciparum*) | **Pierwotniak (protist)** ❌ |\n| **ospa wietrzna** | VZV (*Varicella-zoster virus*) | **Wirus** ❌ |\n\n**Wniosek:** Podkreślamy **borealozę** i **gruźlicę**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez grupy patogenów\n\nZamiast znać każdy czynnik z osobna, porządkujemy choroby w grupy:\n\n**Wirusy (eliminujemy):**\n- Grypa → klasa RNA-wirusy, ortomyksowirusy\n- AIDS → lentiwirus z rodziny Retroviridae\n- Ospa wietrzna → herpeswirusy (DNA-wirus, otoczkowy)\n\n**Pierwotniaki (eliminujemy):**\n- Malaria → *Plasmodium*, transmisja przez komara *Anopheles*; to eukariont jednokomórkowy, nie bakteria\n\n**Zostają bakterie:**\n- **Gruźlica** - *Mycobacterium tuberculosis*, Gram(+) prątek, beztlenowiec względny, zakaża płuca\n- **Borelioza** - *Borrelia burgdorferi*, Gram(-) krętki (Spirochaetae), przenoszona przez kleszcze *Ixodes ricinus*; objaw: rumień wędrujący\n\n## Sposób 3 - Cechy biologiczne patogenu (dlaczego bakteria ≠ wirus ≠ pierwotniak)\n\n| Cecha | Bakteria | Wirus | Pierwotniak |\n| Komórka | Prokariotyczna | Bezkomórkowy | Eukariotyczna |\n| Własne rybosomal | TAK | NIE | TAK |\n| DNA + RNA jednocześnie | TAK | NIE (jedno lub drugie) | TAK |\n| Można leczyć antybiotykiem | **TAK** | NIE | NIE (leki przeciwpierwotniakowe) |\n| Przykład choroby | gruźlica, borelioza | grypa, AIDS | malaria |\n\n**Trick praktyczny na maturze:** Jeśli choroba reaguje na **antybiotyki** → bakteryjna. Gruźlicę leczy się rifampicyną, izoniazyd em; boreliozę - doksycykliną lub amoksycyliną.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za podkreslenie trzech wlasciwych nazw chorob wywolywanych przez bakterie.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Rozwiazanie CKE:** cholera, gruzlica, tezec. (Malaria - protist; odra i swinka - wirusy).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy wiedza klasyfikacyjna z zakresu mikrobiologii i wiedza o czynnikach etiologicznych wymienionych chorób. Karta wzorów EM2023 nie zawiera tabeli chorób zakaźnych.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Choroba | Typowy błąd ucznia |\n| **Malaria** | Mylenie pierwotniaków z bakteriami - *Plasmodium* to eukariot jednokomórkowy (protist), nie prokariont; przenoszona przez komara, nie zakaźna bezpośrednio |\n| **Grypa** | Mylenie z „zapaleniem\" - uczeń kojarzy grypę z zapaleniem płuc (które MOŻE być bakteryjne jako powikłanie), ale sama grypa = wirus; antybiotyki na nią nie działają |\n| **AIDS** | Mylenie z chorobami oportunistycznymi - AIDS osłabia odporność, więc towarzyszą mu BAKTERYJNE zakażenia oportunistyczne (np. gruźlica!), ale sam HIV to wirus |\n| **Ospa wietrzna** | Mylenie z ospą prawdziwą (*Variola*) lub z bakteryjnymi ropniami skórnymi - ospa wietrzna to VZV, herpesiwrus; erupcja skórna ≠ infekcja bakteryjna |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** AIDS i gruźlica często współwystępują (HIV obniża odporność → reaktywacja *M. tuberculosis*) - ale to **dwie oddzielne choroby** o **różnych czynnikach sprawczych**. AIDS = wirus, gruźlica = bakteria.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Malaria jest przenoszona przez owada (komar) - podobnie jak borelioza przez kleszcza. Przenosiciel ≠ patogen. Kleszcz przenosi bakterię *Borrelia*; komar przenosi pierwotniaka *Plasmodium*.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Polecenie mówi „**wszystkie** te\" - jeśli podkreślisz tylko gruźlicę bez boreliozy (lub odwrotnie), otrzymujesz **0 pkt**. Matura nie daje połowy punktu za połowę odpowiedzi w takim typie zadania.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-6.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.4. (0-1)<br>Spośród wymienionych poniżej chorób człowieka wybierz i podkreśl wszystkie te, które<br>wywoływane są przez bakterie.<br>cholera gruźlica malaria odra świnka tężec</p>","answer_text_html":"<p>6.4. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych poziomach<br>złożoności […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy<br>[…].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Wirusy. Zdający</li><li>wymienia najważniejsze choroby</li></ol>\n<p>wirusowe człowieka (WZW typu A, B i C,<br>AIDS, zakażenie HPV, grypa, odra, świnka,<br>różyczka, ospa wietrzna, polio, wścieklizna).</p>\n<ol><li>Bakterie. Zdający</li><li>wymienia najważniejsze choroby</li></ol>\n<p>bakteryjne człowieka (gruźlica, czerwonka<br>bakteryjna, dur brzuszny, cholera, wąglik,<br>borelioza, tężec) […].</p>\n<ol><li>Protisty i rośliny pierwotnie wodne.</li></ol>\n<p>Zdający</p>\n<ol><li>wymienia najważniejsze protisty</li></ol>\n<p>wywołujące choroby człowieka (malaria,<br>rzęsistkowica, lamblioza, toksoplazmoza,<br>czerwonka pełzakowa) […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podkreślenie trzech właściwych nazw chorób wywoływanych przez bakterie.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>cholera gruźlica malaria odra świnka tężec<br>Zadanie 7. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający opisuje,<br>porządkuje i rozpoznaje organizmy […].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,<br>selekcjonuje, porównuje i przetwarza<br>informacje […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zasady klasyfikacji organizmów. Zdający</li><li>oznacza organizmy za pomocą klucza.</li><li>Rośliny lądowe. Zdający</li><li>rozpoznaje przedstawicieli rodzimych</li></ol>\n<p>gatunków iglastych.<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za poprawne wypełnienie obu wierszy tabeli.<br>1 p. - za poprawne wypełnienie jednego wiersza tabeli lub poprawne wypełnienie drugiej<br>kolumny tabeli przy niewypełnionej kolumnie pierwszej.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Rysunek<br>Nazwa rodzajowa gatunku<br>Numer opisu<br>gatunku<br>A<br>cis<br>4<br>B<br>jałowiec<br>2<br>Uwaga:<br>Uznaje się nazwy gatunkowe: cis pospolity, jałowiec pospolity / zwyczajny oraz nazwy<br>łacińskie Taxus (baccata), Juniperus (communis).<br>Zadanie 8. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Choroby wywoływane przez bakterie (do podkreślenia - trzy nazwy):<br><strong>cholera</strong>, <strong>gruźlica</strong>, <strong>tężec</strong></p>\n<p><em>(malaria - protist/pierwotniak; odra i świnka - wirusy)</em></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm etiologiczny (czynnik sprawczy każdej choroby)</h4>\n<p>Przechodzimy przez każdą chorobę z listy i identyfikujemy patogen:</p>\n<p>| Choroba | Czynnik sprawczy | Typ patogenu |<br>| <strong>AIDS</strong> | HIV (<em>Human Immunodeficiency Virus</em>) | <strong>Wirus</strong> ❌ |<br>| <strong>borelioza</strong> | <em>Borrelia burgdorferi</em> | <strong>Bakteria</strong> ✅ |<br>| <strong>grypa</strong> | wirus grypy typ A/B/C (<em>Influenzavirus</em>) | <strong>Wirus</strong> ❌ |<br>| <strong>gruźlica</strong> | <em>Mycobacterium tuberculosis</em> (prątek Kocha) | <strong>Bakteria</strong> ✅ |<br>| <strong>malaria</strong> | <em>Plasmodium</em> sp. (np. <em>P. falciparum</em>) | <strong>Pierwotniak (protist)</strong> ❌ |<br>| <strong>ospa wietrzna</strong> | VZV (<em>Varicella-zoster virus</em>) | <strong>Wirus</strong> ❌ |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Podkreślamy <strong>borealozę</strong> i <strong>gruźlicę</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez grupy patogenów</h4>\n<p>Zamiast znać każdy czynnik z osobna, porządkujemy choroby w grupy:</p>\n<p><strong>Wirusy (eliminujemy):</strong></p>\n<ul><li>Grypa → klasa RNA-wirusy, ortomyksowirusy</li><li>AIDS → lentiwirus z rodziny Retroviridae</li><li>Ospa wietrzna → herpeswirusy (DNA-wirus, otoczkowy)</li></ul>\n<p><strong>Pierwotniaki (eliminujemy):</strong></p>\n<ul><li>Malaria → <em>Plasmodium</em>, transmisja przez komara <em>Anopheles</em>; to eukariont jednokomórkowy, nie bakteria</li></ul>\n<p><strong>Zostają bakterie:</strong></p>\n<ul><li><strong>Gruźlica</strong> - <em>Mycobacterium tuberculosis</em>, Gram(+) prątek, beztlenowiec względny, zakaża płuca</li><li><strong>Borelioza</strong> - <em>Borrelia burgdorferi</em>, Gram(-) krętki (Spirochaetae), przenoszona przez kleszcze <em>Ixodes ricinus</em>; objaw: rumień wędrujący</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - Cechy biologiczne patogenu (dlaczego bakteria ≠ wirus ≠ pierwotniak)</h4>\n<p>| Cecha | Bakteria | Wirus | Pierwotniak |<br>| Komórka | Prokariotyczna | Bezkomórkowy | Eukariotyczna |<br>| Własne rybosomal | TAK | NIE | TAK |<br>| DNA + RNA jednocześnie | TAK | NIE (jedno lub drugie) | TAK |<br>| Można leczyć antybiotykiem | <strong>TAK</strong> | NIE | NIE (leki przeciwpierwotniakowe) |<br>| Przykład choroby | gruźlica, borelioza | grypa, AIDS | malaria |</p>\n<p><strong>Trick praktyczny na maturze:</strong> Jeśli choroba reaguje na <strong>antybiotyki</strong> → bakteryjna. Gruźlicę leczy się rifampicyną, izoniazyd em; boreliozę - doksycykliną lub amoksycyliną.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za podkreslenie trzech wlasciwych nazw chorob wywolywanych przez bakterie.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Rozwiazanie CKE:</strong> cholera, gruzlica, tezec. (Malaria - protist; odra i swinka - wirusy).</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy wiedza klasyfikacyjna z zakresu mikrobiologii i wiedza o czynnikach etiologicznych wymienionych chorób. Karta wzorów EM2023 nie zawiera tabeli chorób zakaźnych.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Choroba | Typowy błąd ucznia |<br>| <strong>Malaria</strong> | Mylenie pierwotniaków z bakteriami - <em>Plasmodium</em> to eukariot jednokomórkowy (protist), nie prokariont; przenoszona przez komara, nie zakaźna bezpośrednio |<br>| <strong>Grypa</strong> | Mylenie z „zapaleniem&quot; - uczeń kojarzy grypę z zapaleniem płuc (które MOŻE być bakteryjne jako powikłanie), ale sama grypa = wirus; antybiotyki na nią nie działają |<br>| <strong>AIDS</strong> | Mylenie z chorobami oportunistycznymi - AIDS osłabia odporność, więc towarzyszą mu BAKTERYJNE zakażenia oportunistyczne (np. gruźlica!), ale sam HIV to wirus |<br>| <strong>Ospa wietrzna</strong> | Mylenie z ospą prawdziwą (<em>Variola</em>) lub z bakteryjnymi ropniami skórnymi - ospa wietrzna to VZV, herpesiwrus; erupcja skórna ≠ infekcja bakteryjna |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> AIDS i gruźlica często współwystępują (HIV obniża odporność → reaktywacja <em>M. tuberculosis</em>) - ale to <strong>dwie oddzielne choroby</strong> o <strong>różnych czynnikach sprawczych</strong>. AIDS = wirus, gruźlica = bakteria.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Malaria jest przenoszona przez owada (komar) - podobnie jak borelioza przez kleszcza. Przenosiciel ≠ patogen. Kleszcz przenosi bakterię <em>Borrelia</em>; komar przenosi pierwotniaka <em>Plasmodium</em>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Polecenie mówi „<strong>wszystkie</strong> te&quot; - jeśli podkreślisz tylko gruźlicę bez boreliozy (lub odwrotnie), otrzymujesz <strong>0 pkt</strong>. Matura nie daje połowy punktu za połowę odpowiedzi w takim typie zadania.</blockquote>"}]}