{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nSformułuj wniosek na podstawie wyników przedstawionego doświadczenia.","answer":null,"answer_text":"8.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający rozumie i stosuje\nterminologię biologiczną; planuje,\nprzeprowadza i dokumentuje obserwacje\ni doświadczenia biologiczne; formułuje\nwnioski z przeprowadzonych obserwacji\ni doświadczeń.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n10. Grzyby. Zdający:\n3) wymienia cechy pozwalające\nna odróżnienie sprzężniowców, workowców\ni podstawczaków;\n4) przedstawia związki symbiotyczne,\nw które wchodzą grzyby (w tym mikoryzę).\nSchemat punktowania\n1 p. - za\nsformułowanie\nwniosku\nuwzględniającego\nwpływ\ninfekcji\nendofitem\nna zmniejszenie skutków zakażenia fitoftorą lub na zwiększenie odporności kakaowca\nna fitoftorę.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Endofity ograniczają uszkodzenie liści kakaowca przez fitoftorę.\n• Endofity zmniejszają objawy zakażenia liści kakaowca fitoftorą.\n• Endofity ograniczają rozległość uszkodzenia liści kakaowca przez fitoftorę.\n• Obecność endofitów w liściach kakaowca zmniejsza skutki ich zakażenia fitoftorą.\n• Symbiotyczne workowce zmniejszają odsetek liści kakaowca obumarłych na skutek\nzakażenia fitoftorą.\n• Kakaowiec zainfekowany endofitami wykazuje większą odporność na fitoftorę niż rośliny\nniezainfekowane.\nUwagi:\nNie uznaje się wniosków nieuprawnionych - odnoszących się do zwalczania fitoftory przez\nendofity lub do wydzielania przez nie substancji, które ją zwalczają, np. „Endofity\ndostarczają związków, które zwiększają odporność kakaowca na zakażenie fitoftorą.”\nNie uznaje się opisu wyników doświadczenia zamiast wniosku dotyczącego wpływu endofitów,\nna uszkodzenie liści fitoftorą, np. „W próbie z endofitami jest mniejszy odsetek obumarłych\nliści i zniszczonej powierzchni żywych liści spowodowany zakażeniem fitoftorą”.\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, nieodnoszących się do fitoftory, a jedynie\ndo pasożytów lub czynników chorobotwórczych, np. „Endofity w symbiozie z kakaowcem\nzapewniają mu większą odporność na czynniki chorobotwórcze”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Obecność endofitów ogranicza uszkodzenia liści kakaowca wywołane zakażeniem fitoftorą** (rośliny z endofitami i zakażone fitoftorą miały istotnie mniejszy odsetek obumarłych liści i zniszczonej powierzchni niż rośliny bez endofitów zakażone fitoftorą).\n\n## Sposób 1 - Analiza porównawcza grup badawczych (główna metoda)\n\nWniosek wyprowadzamy przez porównanie **jedynej różnicy między grupami I i II** - obecności endofitów:\n\n| Cecha | Grupa I (endofity ✓, fitoftora ✓) | Grupa II (endofity ✗, fitoftora ✓) |\n| % obumarłych liści | **9,5%** | **24,5%** |\n| % zniszczonej powierzchni | **7,6%** | **15,1%** |\n\nObie grupy były zakażone fitoftorą - jedyną zmienną była **obecność/brak endofitów**. Skoro wyniki w grupie I są ~2,5× lepsze niż w grupie II, endofity musiały łagodzić skutki zakażenia.\n\n**Wniosek:** Endofity zmniejszają uszkodzenia liści spowodowane przez fitoftorę (działają ochronnie na kakaowca).\n\n## Sposób 2 - Analiza grup kontrolnych jako punkt odniesienia\n\nGrupy III i IV potwierdzają, że:\n- endofity **same w sobie** nie powodują żadnych uszkodzeń (III: 0,0/0,0)\n- brak endofitów **sam w sobie** też nie powoduje uszkodzeń (IV: 0,0/0,0)\n\nOznacza to, że **jedyną przyczyną uszkodzeń liści jest fitoftora** (grupy I i II), a **zmienną modulującą nasilenie uszkodzeń jest obecność endofitów**.\n\nDopiero zestawiając I z II widzimy, że endofity **redukują, ale nie eliminują** patologiczne skutki zakażenia.\n\n> Kluczowe słowo we wniosku: **ograniczają/zmniejszają** uszkodzenia - NIE: \"zapobiegają\" (bo 9,5% > 0%).\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przez kierunek zależności (metoda naukowa)\n\nPoprawny wniosek biologiczny musi zawierać **trzy elementy**:\n\n1. **Czynnik** → endofity (zmienna niezależna)\n2. **Efekt** → zmniejszenie / ograniczenie uszkodzeń liści (zmienna zależna)\n3. **Kontekst / warunek** → w warunkach zakażenia fitoftorą\n\nSchemat zdania wniosku:\n> *\"Endofity [czynnik] zmniejszają uszkodzenia liści kakaowca [efekt] wywołane przez fitoftorę [kontekst].\"*\n\nlub równoważnie:\n> *\"Obecność endofitów ogranicza patogenny wpływ fitoftory na liście kakaowca.\"*\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za sformulowanie wniosku uwzgledniajacego wplyw infekcji endofitem na zmniejszenie skutkow zakazenia fitoftora lub na zwiekszenie odpornosci kakaowca na fitoftore.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"Obecnosc endofitow w lisciach kakaowca zmniejsza skutki ich zakazenia fitoftora\".\n\n**Nie uznaje sie** wnioskow nieuprawnionych (o zwalczaniu fitoftory przez endofity), opisu wynikow zamiast wniosku ani odpowiedzi zbyt ogolnych, nieodnoszacych sie do fitoftory.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - zadanie wymaga wyłącznie umiejętności interpretacji tabeli wyników i sformułowania wniosku metodą naukową. Żadne wzory matematyczne ani biochemiczne nie są potrzebne.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **\"Endofity zapobiegają uszkodzeniom\"** - błąd! Grupa I miała 9,5% obumarłych liści, więc uszkodzenia NIE zniknęły. Klucz nie uzna zbyt mocnego stwierdzenia. Poprawnie: **ograniczają / zmniejszają**.\n\n> ⚠️ **Opis zamiast wniosku** - \"W grupie I było 9,5% obumarłych liści, a w grupie II 24,5%\" to opis danych, nie wniosek. Wniosek musi zawierać uogólnienie przyczynowo-skutkowe.\n\n> ⚠️ **Pominięcie kontekstu fitoftory** - wniosek \"endofity poprawiają zdrowie roślin\" jest zbyt ogólny. Wniosek musi dotyczyć konkretnie **ochrony przed fitoftorą** - bo grupy III i IV (bez fitoftory) wykazały 0% uszkodzeń niezależnie od endofitów.\n\n> ⚠️ **\"Endofity niszczą/zabijają fitoftorę\"** - brak podstaw w danych! Doświadczenie mierzy tylko **uszkodzenia liści**, nie liczebność populacji fitoftory. Nie wolno wnioskować o mechanizmie, którego nie badano.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 8.1. (0-1)
Sformułuj wniosek na podstawie wyników przedstawionego doświadczenia.

","answer_text_html":"

8.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Pogłębienie znajomości metodyki badań
biologicznych. Zdający rozumie i stosuje
terminologię biologiczną; planuje,
przeprowadza i dokumentuje obserwacje
i doświadczenia biologiczne; formułuje
wnioski z przeprowadzonych obserwacji
i doświadczeń.
IV. Przegląd różnorodności organizmów.

\n
  1. Grzyby. Zdający:
  2. wymienia cechy pozwalające
\n

na odróżnienie sprzężniowców, workowców
i podstawczaków;

\n
  1. przedstawia związki symbiotyczne,
\n

w które wchodzą grzyby (w tym mikoryzę).
Schemat punktowania
1 p. - za
sformułowanie
wniosku
uwzględniającego
wpływ
infekcji
endofitem
na zmniejszenie skutków zakażenia fitoftorą lub na zwiększenie odporności kakaowca
na fitoftorę.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
• Endofity ograniczają uszkodzenie liści kakaowca przez fitoftorę.
• Endofity zmniejszają objawy zakażenia liści kakaowca fitoftorą.
• Endofity ograniczają rozległość uszkodzenia liści kakaowca przez fitoftorę.
• Obecność endofitów w liściach kakaowca zmniejsza skutki ich zakażenia fitoftorą.
• Symbiotyczne workowce zmniejszają odsetek liści kakaowca obumarłych na skutek
zakażenia fitoftorą.
• Kakaowiec zainfekowany endofitami wykazuje większą odporność na fitoftorę niż rośliny
niezainfekowane.
Uwagi:
Nie uznaje się wniosków nieuprawnionych - odnoszących się do zwalczania fitoftory przez
endofity lub do wydzielania przez nie substancji, które ją zwalczają, np. „Endofity
dostarczają związków, które zwiększają odporność kakaowca na zakażenie fitoftorą.”
Nie uznaje się opisu wyników doświadczenia zamiast wniosku dotyczącego wpływu endofitów,
na uszkodzenie liści fitoftorą, np. „W próbie z endofitami jest mniejszy odsetek obumarłych
liści i zniszczonej powierzchni żywych liści spowodowany zakażeniem fitoftorą”.
Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, nieodnoszących się do fitoftory, a jedynie
do pasożytów lub czynników chorobotwórczych, np. „Endofity w symbiozie z kakaowcem
zapewniają mu większą odporność na czynniki chorobotwórcze”.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Obecność endofitów ogranicza uszkodzenia liści kakaowca wywołane zakażeniem fitoftorą (rośliny z endofitami i zakażone fitoftorą miały istotnie mniejszy odsetek obumarłych liści i zniszczonej powierzchni niż rośliny bez endofitów zakażone fitoftorą).

\n

Sposób 1 - Analiza porównawcza grup badawczych (główna metoda)

\n

Wniosek wyprowadzamy przez porównanie jedynej różnicy między grupami I i II - obecności endofitów:

\n

| Cecha | Grupa I (endofity ✓, fitoftora ✓) | Grupa II (endofity ✗, fitoftora ✓) |
| % obumarłych liści | 9,5% | 24,5% |
| % zniszczonej powierzchni | 7,6% | 15,1% |

\n

Obie grupy były zakażone fitoftorą - jedyną zmienną była obecność/brak endofitów. Skoro wyniki w grupie I są ~2,5× lepsze niż w grupie II, endofity musiały łagodzić skutki zakażenia.

\n

Wniosek: Endofity zmniejszają uszkodzenia liści spowodowane przez fitoftorę (działają ochronnie na kakaowca).

\n

Sposób 2 - Analiza grup kontrolnych jako punkt odniesienia

\n

Grupy III i IV potwierdzają, że:

\n\n

Oznacza to, że jedyną przyczyną uszkodzeń liści jest fitoftora (grupy I i II), a zmienną modulującą nasilenie uszkodzeń jest obecność endofitów.

\n

Dopiero zestawiając I z II widzimy, że endofity redukują, ale nie eliminują patologiczne skutki zakażenia.

\n
Kluczowe słowo we wniosku: ograniczają/zmniejszają uszkodzenia - NIE: "zapobiegają" (bo 9,5% > 0%).
\n

Sposób 3 - Wnioskowanie przez kierunek zależności (metoda naukowa)

\n

Poprawny wniosek biologiczny musi zawierać trzy elementy:

\n
  1. Czynnik → endofity (zmienna niezależna)
  2. Efekt → zmniejszenie / ograniczenie uszkodzeń liści (zmienna zależna)
  3. Kontekst / warunek → w warunkach zakażenia fitoftorą
\n

Schemat zdania wniosku:

\n
"Endofity [czynnik] zmniejszają uszkodzenia liści kakaowca [efekt] wywołane przez fitoftorę [kontekst]."
\n

lub równoważnie:

\n
"Obecność endofitów ogranicza patogenny wpływ fitoftory na liście kakaowca."
\n

Schemat oceniania CKE

\n

1 pkt - za sformulowanie wniosku uwzgledniajacego wplyw infekcji endofitem na zmniejszenie skutkow zakazenia fitoftora lub na zwiekszenie odpornosci kakaowca na fitoftore.

\n

0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.

\n

Przyklad CKE: "Obecnosc endofitow w lisciach kakaowca zmniejsza skutki ich zakazenia fitoftora".

\n

Nie uznaje sie wnioskow nieuprawnionych (o zwalczaniu fitoftory przez endofity), opisu wynikow zamiast wniosku ani odpowiedzi zbyt ogolnych, nieodnoszacych sie do fitoftory.

\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - zadanie wymaga wyłącznie umiejętności interpretacji tabeli wyników i sformułowania wniosku metodą naukową. Żadne wzory matematyczne ani biochemiczne nie są potrzebne.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ "Endofity zapobiegają uszkodzeniom" - błąd! Grupa I miała 9,5% obumarłych liści, więc uszkodzenia NIE zniknęły. Klucz nie uzna zbyt mocnego stwierdzenia. Poprawnie: ograniczają / zmniejszają.
\n
⚠️ Opis zamiast wniosku - "W grupie I było 9,5% obumarłych liści, a w grupie II 24,5%" to opis danych, nie wniosek. Wniosek musi zawierać uogólnienie przyczynowo-skutkowe.
\n
⚠️ Pominięcie kontekstu fitoftory - wniosek "endofity poprawiają zdrowie roślin" jest zbyt ogólny. Wniosek musi dotyczyć konkretnie ochrony przed fitoftorą - bo grupy III i IV (bez fitoftory) wykazały 0% uszkodzeń niezależnie od endofitów.
\n
⚠️ "Endofity niszczą/zabijają fitoftorę" - brak podstaw w danych! Doświadczenie mierzy tylko uszkodzenia liści, nie liczebność populacji fitoftory. Nie wolno wnioskować o mechanizmie, którego nie badano.
"}]}