{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nOceń, czy poniższe informacje dotyczące świdrowca gambijskiego są prawdziwe. Zaznacz\nP, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1. Epidemie śpiączki afrykańskiej mogą występować wyłącznie na\nterenach, gdzie żyje mucha tse-tse.\nP\nF\n2. Świdrowcem gambijskim można się zarazić przez kontakt z chorą\nosobą.\nP\nF\n3. Podczas rozwoju świdrowca gambijskiego we krwi człowieka\nDNA świdrowca ulega rekombinacji.\nP\nF\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n8.1.\n8.2.\n8.3.\n9.1.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"9.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi się\nkrytycznie do przedstawionych informacji\n[…].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n4. Protisty i rośliny pierwotnie wodne.\nZdający\n1) przedstawia sposoby poruszania się\nprotistów jednokomórkowych i wskazuje\nodpowiednie organelle (struktury) […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - F, 3. - P","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Epidemie śpiączki afrykańskiej mogą występować wyłącznie na terenach, gdzie żyje mucha tse-tse. | **P** |\n| 2. Świdrowcem gambijskim można się zarazić przez kontakt z chorą osobą. | **F** |\n| 3. Podczas rozwoju świdrowca gambijskiego we krwi człowieka DNA świdrowca ulega rekombinacji. | **P** |\n\n## Sposób 1 - Analiza tekstu źródłowego krok po kroku\n\nKażde stwierdzenie P/F rozstrzyga bezpośrednio treść informacji wstępnej. Czytamy selektywnie:\n\n**Stwierdzenie 1 (P):**\nTekst: *„Jest roznoszony przez krwiopijną muchę tse-tse\"*.\nMucha tse-tse to jedyny wymieniony wektor (organizm przenoszący pasożyta na człowieka). Bez wektora pasożyt nie może się szerzyć w populacji → epidemie mogą wystąpić **wyłącznie tam, gdzie żyje mucha tse-tse**. → **PRAWDA**\n\n**Stwierdzenie 2 (F):**\nTekst mówi o drodze przenoszenia: **mucha tse-tse → człowiek**, nie opisuje żadnej drogi kontaktowej człowiek → człowiek. Pasożyt przebywa we krwi, ale nie ma mechanizmu przeniesienia przez kontakt zwykłego (skórny, kropelkowy itd.). → **FAŁSZ**\n\n**Stwierdzenie 3 (P):**\nTekst: *„Do zmiany wariantu białka powierzchniowego dochodzi przez **przeniesienie i rearanżację (zamianę) fragmentów genomu**, w którym znajdują się sekwencje kodujące VSG.\"*\nRearanżacja = przemieszczanie fragmentów DNA = **rekombinacja DNA**. Wykres pokazuje, że zmiana VSG1→VSG2→VSG3 zachodzi **we krwi człowieka** (tygodnie 26-28). Zatem rekombinacja DNA świdrowca zachodzi właśnie na tym etapie. → **PRAWDA**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez biologię wektora i epidemiologię\n\n**Stwierdzenie 1 - eliminacja alternatywy:**\nGdyby śpiączka afrykańska mogła epidemiować bez muchy tse-tse (np. drogą kontaktową), stwierdzenie 2 musiałoby być P. Ale stwierdzenie 2 jest F (pasożyt nie przenosi się przez kontakt). Oba stwierdzenia są ze sobą logicznie powiązane - jeśli jedyna droga transmisji to mucha, to:\n- stwierdzenie 1 = **P** ✓\n- stwierdzenie 2 = **F** ✓\nSpójność logiczna potwierdza oba wyniki jednocześnie.\n\n**Stwierdzenie 3 - przez definicję rekombinacji:**\nRekombinacja DNA = proces wymiany lub przestawienia odcinków DNA między chromosomami lub w obrębie genomu. Tekst opisuje dokładnie to: „zamiana fragmentów genomu\" zawierających sekwencje VSG. To klasyczna **rekombinacja mitotyczna** (nie mejotyczna - mejoza zachodzi w musze, nie we krwi człowieka). → **P**\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie z wykresu (dla stwierdzenia 3)\n\nWykres pokazuje trzy szczyty liczebności pasożyta w tygodniach 26-28 u człowieka:\n\nTydzień 26: szczyt ~1,1 mln/ml → dominuje VSG1\nTydzień 27: szczyt ~1,1 mln/ml → dominuje VSG2\nTydzień 28: szczyt ~1,1 mln/ml → dominuje VSG3\n\nMiędzy szczytami: minimalna liczebność (~0,1 mln/ml) = **układ odpornościowy rozpoznał VSG1 i zlikwidował większość pasożytów z tym antygenem**.\n\nMechanizm biologiczny wnioskowany z wykresu:\n1. Układ immunologiczny wytwarza przeciwciała anty-VSG1 → eliminuje pasożyty.\n2. Ale **ocalały nieliczne pasożyty z nowym wariantem VSG2** (zmiana przez rearanżację genomu).\n3. Pasożyty VSG2 mnożą się przez podział mitotyczny → nowy szczyt.\n4. Cykl się powtarza z VSG3.\n\nRearanżacja genomu (= rekombinacja DNA) **musi zachodzić we krwi człowieka**, skoro tam obserwujemy zmianę wariantu. → Stwierdzenie 3 = **P** ✓\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawna ocene wszystkich trzech informacji.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Rozwiazanie CKE:** 1. - P, 2. - F, 3. - P.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - zadanie opiera się wyłącznie na:\n- Analizie tekstu źródłowego (informacja wstępna)\n- Znajomości pojęcia „wektor\" w epidemiologii\n- Znajomości definicji rekombinacji DNA\n- Odczycie wykresu\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nTypowe błędne zestawy odpowiedzi i ich źródła:\n\n| Błędna wersja | Typowy błąd ucznia |\n| Stwierdzenie 1 = **F** | Uczeń myśli: „można zarazić się przez transfuzję krwi lub inaczej\" - ale tekst tego **nie podaje**, oceniamy **na podstawie tekstu** |\n| Stwierdzenie 2 = **P** | Uczeń myli: „pasożyt jest we krwi → wystarczy kontakt z krwią chorego\" - ale tekst mówi tylko o musze jako wektorze; „kontakt z chorą osobą\" to nie to samo co transfuzja, i tak NIE jest opisane w tekście |\n| Stwierdzenie 3 = **F** | Uczeń czyta: „W 2014 odkryto, że **w cyklu świdrowca w musze** może zachodzić mejoza\" → **myli mejozę (etap w musze) z rearanżacją genomu VSG (etap w człowieku)**; to dwa różne procesy na dwóch różnych etapach cyklu |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Rearanżacja genomu VSG ≠ mejoza. Mejoza odkryta w 2014 roku zachodzi **w musze tse-tse**, a przetasowanie fragmentów DNA VSG zachodzi **we krwi człowieka**. To zupełnie różne procesy w różnych gospodarzach!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Stwierdzenie 1 i 2 są pozornie niezależne, ale logicznie się nawzajem potwierdzają - jeśli jedyna droga transmisji to mucha (stwierdzenie 1 = P), to niemożliwa jest transmisja przez kontakt z chorym (stwierdzenie 2 = F). Uczeń, który błędnie postawi stwierdzenie 2 = P, powinien zauważyć sprzeczność z 1 = P.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Oceniamy **na podstawie tekstu**, a nie ogólnej wiedzy. W rzeczywistości biologicznej możliwa jest transmisja przez zakażoną krew (np. transfuzja) - ale tekst tego nie opisuje i nie ma podstaw do zaznaczenia P dla stwierdzenia 2 na maturze.","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.1. (0-1)<br>Oceń, czy poniższe informacje dotyczące świdrowca gambijskiego są prawdziwe. Zaznacz<br>P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.</p>\n<ol><li>Epidemie śpiączki afrykańskiej mogą występować wyłącznie na</li></ol>\n<p>terenach, gdzie żyje mucha tse-tse.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Świdrowcem gambijskim można się zarazić przez kontakt z chorą</li></ol>\n<p>osobą.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Podczas rozwoju świdrowca gambijskiego we krwi człowieka</li></ol>\n<p>DNA świdrowca ulega rekombinacji.<br>P<br>F<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>8.1.<br>8.2.<br>8.3.<br>9.1.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>9.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, odnosi się<br>krytycznie do przedstawionych informacji<br>[…].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Protisty i rośliny pierwotnie wodne.</li></ol>\n<p>Zdający</p>\n<ol><li>przedstawia sposoby poruszania się</li></ol>\n<p>protistów jednokomórkowych i wskazuje<br>odpowiednie organelle (struktury) […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>- P, 2. - F, 3. - P</li></ol>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Epidemie śpiączki afrykańskiej mogą występować wyłącznie na terenach, gdzie żyje mucha tse-tse. | <strong>P</strong> |<br>| 2. Świdrowcem gambijskim można się zarazić przez kontakt z chorą osobą. | <strong>F</strong> |<br>| 3. Podczas rozwoju świdrowca gambijskiego we krwi człowieka DNA świdrowca ulega rekombinacji. | <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza tekstu źródłowego krok po kroku</h4>\n<p>Każde stwierdzenie P/F rozstrzyga bezpośrednio treść informacji wstępnej. Czytamy selektywnie:</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 (P):</strong><br>Tekst: <em>„Jest roznoszony przez krwiopijną muchę tse-tse&quot;</em>.<br>Mucha tse-tse to jedyny wymieniony wektor (organizm przenoszący pasożyta na człowieka). Bez wektora pasożyt nie może się szerzyć w populacji → epidemie mogą wystąpić <strong>wyłącznie tam, gdzie żyje mucha tse-tse</strong>. → <strong>PRAWDA</strong></p>\n<p><strong>Stwierdzenie 2 (F):</strong><br>Tekst mówi o drodze przenoszenia: <strong>mucha tse-tse → człowiek</strong>, nie opisuje żadnej drogi kontaktowej człowiek → człowiek. Pasożyt przebywa we krwi, ale nie ma mechanizmu przeniesienia przez kontakt zwykłego (skórny, kropelkowy itd.). → <strong>FAŁSZ</strong></p>\n<p><strong>Stwierdzenie 3 (P):</strong><br>Tekst: <em>„Do zmiany wariantu białka powierzchniowego dochodzi przez <strong>przeniesienie i rearanżację (zamianę) fragmentów genomu</strong>, w którym znajdują się sekwencje kodujące VSG.&quot;</em><br>Rearanżacja = przemieszczanie fragmentów DNA = <strong>rekombinacja DNA</strong>. Wykres pokazuje, że zmiana VSG1→VSG2→VSG3 zachodzi <strong>we krwi człowieka</strong> (tygodnie 26-28). Zatem rekombinacja DNA świdrowca zachodzi właśnie na tym etapie. → <strong>PRAWDA</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez biologię wektora i epidemiologię</h4>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 - eliminacja alternatywy:</strong><br>Gdyby śpiączka afrykańska mogła epidemiować bez muchy tse-tse (np. drogą kontaktową), stwierdzenie 2 musiałoby być P. Ale stwierdzenie 2 jest F (pasożyt nie przenosi się przez kontakt). Oba stwierdzenia są ze sobą logicznie powiązane - jeśli jedyna droga transmisji to mucha, to:</p>\n<ul><li>stwierdzenie 1 = <strong>P</strong> ✓</li><li>stwierdzenie 2 = <strong>F</strong> ✓</li></ul>\n<p>Spójność logiczna potwierdza oba wyniki jednocześnie.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 3 - przez definicję rekombinacji:</strong><br>Rekombinacja DNA = proces wymiany lub przestawienia odcinków DNA między chromosomami lub w obrębie genomu. Tekst opisuje dokładnie to: „zamiana fragmentów genomu&quot; zawierających sekwencje VSG. To klasyczna <strong>rekombinacja mitotyczna</strong> (nie mejotyczna - mejoza zachodzi w musze, nie we krwi człowieka). → <strong>P</strong></p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie z wykresu (dla stwierdzenia 3)</h4>\n<p>Wykres pokazuje trzy szczyty liczebności pasożyta w tygodniach 26-28 u człowieka:</p>\n<p>Tydzień 26: szczyt ~1,1 mln/ml → dominuje VSG1<br>Tydzień 27: szczyt ~1,1 mln/ml → dominuje VSG2<br>Tydzień 28: szczyt ~1,1 mln/ml → dominuje VSG3</p>\n<p>Między szczytami: minimalna liczebność (~0,1 mln/ml) = <strong>układ odpornościowy rozpoznał VSG1 i zlikwidował większość pasożytów z tym antygenem</strong>.</p>\n<p>Mechanizm biologiczny wnioskowany z wykresu:</p>\n<ol><li>Układ immunologiczny wytwarza przeciwciała anty-VSG1 → eliminuje pasożyty.</li><li>Ale <strong>ocalały nieliczne pasożyty z nowym wariantem VSG2</strong> (zmiana przez rearanżację genomu).</li><li>Pasożyty VSG2 mnożą się przez podział mitotyczny → nowy szczyt.</li><li>Cykl się powtarza z VSG3.</li></ol>\n<p>Rearanżacja genomu (= rekombinacja DNA) <strong>musi zachodzić we krwi człowieka</strong>, skoro tam obserwujemy zmianę wariantu. → Stwierdzenie 3 = <strong>P</strong> ✓</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawna ocene wszystkich trzech informacji.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Rozwiazanie CKE:</strong> 1. - P, 2. - F, 3. - P.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - zadanie opiera się wyłącznie na:</p>\n<ul><li>Analizie tekstu źródłowego (informacja wstępna)</li><li>Znajomości pojęcia „wektor&quot; w epidemiologii</li><li>Znajomości definicji rekombinacji DNA</li><li>Odczycie wykresu</li></ul>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>Typowe błędne zestawy odpowiedzi i ich źródła:</p>\n<p>| Błędna wersja | Typowy błąd ucznia |<br>| Stwierdzenie 1 = <strong>F</strong> | Uczeń myśli: „można zarazić się przez transfuzję krwi lub inaczej&quot; - ale tekst tego <strong>nie podaje</strong>, oceniamy <strong>na podstawie tekstu</strong> |<br>| Stwierdzenie 2 = <strong>P</strong> | Uczeń myli: „pasożyt jest we krwi → wystarczy kontakt z krwią chorego&quot; - ale tekst mówi tylko o musze jako wektorze; „kontakt z chorą osobą&quot; to nie to samo co transfuzja, i tak NIE jest opisane w tekście |<br>| Stwierdzenie 3 = <strong>F</strong> | Uczeń czyta: „W 2014 odkryto, że <strong>w cyklu świdrowca w musze</strong> może zachodzić mejoza&quot; → <strong>myli mejozę (etap w musze) z rearanżacją genomu VSG (etap w człowieku)</strong>; to dwa różne procesy na dwóch różnych etapach cyklu |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Rearanżacja genomu VSG ≠ mejoza. Mejoza odkryta w 2014 roku zachodzi <strong>w musze tse-tse</strong>, a przetasowanie fragmentów DNA VSG zachodzi <strong>we krwi człowieka</strong>. To zupełnie różne procesy w różnych gospodarzach!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Stwierdzenie 1 i 2 są pozornie niezależne, ale logicznie się nawzajem potwierdzają - jeśli jedyna droga transmisji to mucha (stwierdzenie 1 = P), to niemożliwa jest transmisja przez kontakt z chorym (stwierdzenie 2 = F). Uczeń, który błędnie postawi stwierdzenie 2 = P, powinien zauważyć sprzeczność z 1 = P.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Oceniamy <strong>na podstawie tekstu</strong>, a nie ogólnej wiedzy. W rzeczywistości biologicznej możliwa jest transmisja przez zakażoną krew (np. transfuzja) - ale tekst tego nie opisuje i nie ma podstaw do zaznaczenia P dla stwierdzenia 2 na maturze.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<ol><li>P, 2. F, 3. P</li></ol>"}]}