{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/9.2","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"9.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nOkreśl, który organizm - człowiek czy mucha tse-tse - może być uważany za żywiciela\nostatecznego świdrowca gambijskiego. Odpowiedź uzasadnij.\nŻywicielem ostatecznym jest , ponieważ","answer":null,"answer_text":"9.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi się\nkrytycznie do przedstawionych informacji\n[…].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] i przetwarza informacje.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n11. Zwierzęta bezkręgowe. Zdający\n5) […] wymienia żywicieli pośrednich\ni ostatecznych […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za określenie, że żywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, i prawidłowe\nuzasadnienie, odnoszące się do rozmnażania płciowego zachodzącego w cyklu\nrozwojowym tego pasożyta w jej ciele.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nŻywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, ponieważ\n• w jej ciele w cyklu rozwojowym tego pasożyta zachodzi zapłodnienie.\n• w niej zachodzi rozmnażanie płciowe świdrowca.\n• w jej organizmie występuje forma świdrowca dojrzała płciowo.\n• w ciele tego owada świdrowiec wytwarza gamety.\nUwagi:\nUznaje się określenie „forma dorosła” jako synonim formy dojrzałej płciowo.\nNie uznaje się uzasadnienia odnoszącego się do zamknięcia cyklu rozwojowego w organizmie\nmuchy tse-tse, ponieważ nie wskazuje to jednoznacznie na rozmnażanie płciowe świdrowca.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Żywicielem ostatecznym jest człowiek, ponieważ** w jego organizmie pasożyt (świdrowiec gambijski, *Trypanosoma brucei gambiense*) osiąga dojrzałą postać inwazyjną, namnaża się i bytuje przez cały czas trwania choroby, wywierając patogenny wpływ na organizm żywiciela.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (cykl życiowy pasożyta)\n\nKluczowa definicja:\n- **Żywiciel ostateczny** = organizm, w którym pasożyt osiąga dojrzałość i/lub przebywa jako dorosła forma wywołująca chorobę (u pierwotniaków bez rozmnażania płciowego: ten, w którym bytuje forma dorosła/patogenna)\n- **Żywiciel pośredni / wektor** = organizm, w którym przebywają stadia larwalne lub formy inwazyje rozwijające się do zarażenia żywiciela ostatecznego\n\n**Przebieg cyklu:**\n\n1. **W człowieku** - trypomastigoty krążą we krwi i limfie → mnożą się przez podział dwójkowy → w stadium zaawansowanym przenikają do OUN (mózg) → tu bytują stale przez całe życie pasożyta w żywicielu kręgowym → **człowiek jest żywicielem ostatecznym**\n\n2. **W musze tse-tse** (*Glossina* sp.) - pasożyt pobrany wraz z krwią przechodzi kolejne stadia rozwojowe w jelicie środkowym muchy (procykliczne trypomastigoty) → migruje do ślinianek → przekształca się w metacykliczne trypomastigoty (forma inwazyjna) → **mucha to wektor i żywiciel pośredni**, w którym odbywają się stadia przejściowe, ale pasożyt nie bytuje tu jako forma dorosła wywołująca właściwą chorobę\n\n**Wniosek:** Człowiek = żywiciel ostateczny; mucha tse-tse = żywiciel pośredni/wektor.\n\n## Sposób 2 - Analogia z Plasmodium (kontrast przez porównanie)\n\nPorównanie z malaria (*Plasmodium*) - przykład często omawiany na maturze - pomaga zapamiętać zasadę:\n\n| Cecha | *Plasmodium* (malaria) | *Trypanosoma* (śpiączka) |\n| Rozmnażanie płciowe | w komarzym jelicie → **komar = ostateczny** | brak klasycznego stadium płciowego |\n| Forma patogenna (choroba) | w człowieku (merozoity, schizogonia) → **człowiek = pośredni** | w człowieku (trypomastigoty we krwi/OUN) → **człowiek = ostateczny** |\n| Wektor | komar = ostateczny (wyjątek!) | mucha tse-tse = pośredni/wektor |\n\n**Kluczowa różnica:** U *Plasmodium* rozmnażanie płciowe odbywa się w komarzym jelicie, więc komar jest wyjątkowo żywicielem ostatecznym. U *Trypanosoma* brak klasycznego rozmnażania płciowego - stadia dorosłe i patogenne bytują w człowieku → **człowiek jest żywicielem ostatecznym**.\n\n## Sposób 3 - Definicja przez skutek patogenny (podejście kliniczne)\n\nŻywiciel ostateczny to ten, na którego organizm pasożyt wywiera **bezpośredni, długotrwały wpływ patogenny** jako dojrzała forma:\n\n- **Człowiek:** świdrowiec powoduje *afrykańską śpiączkę* (trypanosomoza), niszczy tkanki nerwowe OUN, prowadzi do śmierci → pasożyt bytuje tu przewlekle jako **dorosła, patogenna forma**\n- **Mucha tse-tse:** pasożyt przebywa tu przejściowo, nie wywołuje poważnej choroby muchy, służy jedynie do **transmisji** między żywicielami kręgowymi\n\n→ Człowiek = żywiciel ostateczny.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za okreslenie, ze zywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, oraz prawidlowe uzasadnienie odnoszace sie do rozmnazania plciowego swidrowca zachodzacego w cyklu rozwojowym w jej ciele.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"Zywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, poniewaz w jej ciele zachodzi rozmnazanie plciowe (zaplodnienie) swidrowca\".\n\n**Uwaga CKE:** nie uznaje sie uzasadnienia odnoszacego sie tylko do zamkniecia cyklu rozwojowego w organizmie muchy, bo nie wskazuje to jednoznacznie na rozmnazanie plciowe.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów CKE** - zadanie sprawdza znajomość terminologii parazytologicznej (definicja żywiciela ostatecznego i pośredniego) oraz znajomość cyklu życiowego *Trypanosoma brucei gambiense*. Wystarczy znajomość definicji i mechanizmu biologicznego.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to pomylenie z *Plasmodium* - u malarii komar jest wyjątkowo **żywicielem ostatecznym** (bo tam zachodzi rozmnażanie płciowe). U świdrowca jest odwrotnie: człowiek = ostateczny!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Samo napisanie „człowiek choruje\" to **za mało** - klucz wymaga odwołania do *bytowania pasożyta / namnażania się / osiągania dojrzałości* w organizmie człowieka. Uzasadnij przez cykl życiowy!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mucha tse-tse bywa mylona z żywicielem ostatecznym, bo „bez muchy nie byłoby zarażenia\" - ale rola wektora/żywiciela pośredniego polega właśnie na **przekazaniu** pasożyta, nie na byciu jego docelowym środowiskiem.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj pełną nazwę pasożyta w kontekście łacińskim: *Trypanosoma brucei gambiense* - kursywa na maturze wymagana dla nazw gatunkowych!","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-9.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.2. (0-1)<br>Określ, który organizm - człowiek czy mucha tse-tse - może być uważany za żywiciela<br>ostatecznego świdrowca gambijskiego. Odpowiedź uzasadnij.<br>Żywicielem ostatecznym jest , ponieważ</p>","answer_text_html":"<p>9.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, odnosi się<br>krytycznie do przedstawionych informacji<br>[…].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje<br>[…] i przetwarza informacje.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta bezkręgowe. Zdający</li><li>[…] wymienia żywicieli pośrednich</li></ol>\n<p>i ostatecznych […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za określenie, że żywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, i prawidłowe<br>uzasadnienie, odnoszące się do rozmnażania płciowego zachodzącego w cyklu<br>rozwojowym tego pasożyta w jej ciele.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Żywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, ponieważ<br>• w jej ciele w cyklu rozwojowym tego pasożyta zachodzi zapłodnienie.<br>• w niej zachodzi rozmnażanie płciowe świdrowca.<br>• w jej organizmie występuje forma świdrowca dojrzała płciowo.<br>• w ciele tego owada świdrowiec wytwarza gamety.<br>Uwagi:<br>Uznaje się określenie „forma dorosła” jako synonim formy dojrzałej płciowo.<br>Nie uznaje się uzasadnienia odnoszącego się do zamknięcia cyklu rozwojowego w organizmie<br>muchy tse-tse, ponieważ nie wskazuje to jednoznacznie na rozmnażanie płciowe świdrowca.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Żywicielem ostatecznym jest człowiek, ponieważ</strong> w jego organizmie pasożyt (świdrowiec gambijski, <em>Trypanosoma brucei gambiense</em>) osiąga dojrzałą postać inwazyjną, namnaża się i bytuje przez cały czas trwania choroby, wywierając patogenny wpływ na organizm żywiciela.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (cykl życiowy pasożyta)</h4>\n<p>Kluczowa definicja:</p>\n<ul><li><strong>Żywiciel ostateczny</strong> = organizm, w którym pasożyt osiąga dojrzałość i/lub przebywa jako dorosła forma wywołująca chorobę (u pierwotniaków bez rozmnażania płciowego: ten, w którym bytuje forma dorosła/patogenna)</li><li><strong>Żywiciel pośredni / wektor</strong> = organizm, w którym przebywają stadia larwalne lub formy inwazyje rozwijające się do zarażenia żywiciela ostatecznego</li></ul>\n<p><strong>Przebieg cyklu:</strong></p>\n<ol><li><strong>W człowieku</strong> - trypomastigoty krążą we krwi i limfie → mnożą się przez podział dwójkowy → w stadium zaawansowanym przenikają do OUN (mózg) → tu bytują stale przez całe życie pasożyta w żywicielu kręgowym → <strong>człowiek jest żywicielem ostatecznym</strong></li></ol>\n<ol><li><strong>W musze tse-tse</strong> (<em>Glossina</em> sp.) - pasożyt pobrany wraz z krwią przechodzi kolejne stadia rozwojowe w jelicie środkowym muchy (procykliczne trypomastigoty) → migruje do ślinianek → przekształca się w metacykliczne trypomastigoty (forma inwazyjna) → <strong>mucha to wektor i żywiciel pośredni</strong>, w którym odbywają się stadia przejściowe, ale pasożyt nie bytuje tu jako forma dorosła wywołująca właściwą chorobę</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Człowiek = żywiciel ostateczny; mucha tse-tse = żywiciel pośredni/wektor.</p>\n<h4>Sposób 2 - Analogia z Plasmodium (kontrast przez porównanie)</h4>\n<p>Porównanie z malaria (<em>Plasmodium</em>) - przykład często omawiany na maturze - pomaga zapamiętać zasadę:</p>\n<p>| Cecha | <em>Plasmodium</em> (malaria) | <em>Trypanosoma</em> (śpiączka) |<br>| Rozmnażanie płciowe | w komarzym jelicie → <strong>komar = ostateczny</strong> | brak klasycznego stadium płciowego |<br>| Forma patogenna (choroba) | w człowieku (merozoity, schizogonia) → <strong>człowiek = pośredni</strong> | w człowieku (trypomastigoty we krwi/OUN) → <strong>człowiek = ostateczny</strong> |<br>| Wektor | komar = ostateczny (wyjątek!) | mucha tse-tse = pośredni/wektor |</p>\n<p><strong>Kluczowa różnica:</strong> U <em>Plasmodium</em> rozmnażanie płciowe odbywa się w komarzym jelicie, więc komar jest wyjątkowo żywicielem ostatecznym. U <em>Trypanosoma</em> brak klasycznego rozmnażania płciowego - stadia dorosłe i patogenne bytują w człowieku → <strong>człowiek jest żywicielem ostatecznym</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Definicja przez skutek patogenny (podejście kliniczne)</h4>\n<p>Żywiciel ostateczny to ten, na którego organizm pasożyt wywiera <strong>bezpośredni, długotrwały wpływ patogenny</strong> jako dojrzała forma:</p>\n<ul><li><strong>Człowiek:</strong> świdrowiec powoduje <em>afrykańską śpiączkę</em> (trypanosomoza), niszczy tkanki nerwowe OUN, prowadzi do śmierci → pasożyt bytuje tu przewlekle jako <strong>dorosła, patogenna forma</strong></li><li><strong>Mucha tse-tse:</strong> pasożyt przebywa tu przejściowo, nie wywołuje poważnej choroby muchy, służy jedynie do <strong>transmisji</strong> między żywicielami kręgowymi</li></ul>\n<p>→ Człowiek = żywiciel ostateczny.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za okreslenie, ze zywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, oraz prawidlowe uzasadnienie odnoszace sie do rozmnazania plciowego swidrowca zachodzacego w cyklu rozwojowym w jej ciele.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Przyklad CKE:</strong> &quot;Zywicielem ostatecznym jest mucha tse-tse, poniewaz w jej ciele zachodzi rozmnazanie plciowe (zaplodnienie) swidrowca&quot;.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> nie uznaje sie uzasadnienia odnoszacego sie tylko do zamkniecia cyklu rozwojowego w organizmie muchy, bo nie wskazuje to jednoznacznie na rozmnazanie plciowe.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów CKE</strong> - zadanie sprawdza znajomość terminologii parazytologicznej (definicja żywiciela ostatecznego i pośredniego) oraz znajomość cyklu życiowego <em>Trypanosoma brucei gambiense</em>. Wystarczy znajomość definicji i mechanizmu biologicznego.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to pomylenie z <em>Plasmodium</em> - u malarii komar jest wyjątkowo <strong>żywicielem ostatecznym</strong> (bo tam zachodzi rozmnażanie płciowe). U świdrowca jest odwrotnie: człowiek = ostateczny!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Samo napisanie „człowiek choruje&quot; to <strong>za mało</strong> - klucz wymaga odwołania do <em>bytowania pasożyta / namnażania się / osiągania dojrzałości</em> w organizmie człowieka. Uzasadnij przez cykl życiowy!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mucha tse-tse bywa mylona z żywicielem ostatecznym, bo „bez muchy nie byłoby zarażenia&quot; - ale rola wektora/żywiciela pośredniego polega właśnie na <strong>przekazaniu</strong> pasożyta, nie na byciu jego docelowym środowiskiem.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj pełną nazwę pasożyta w kontekście łacińskim: <em>Trypanosoma brucei gambiense</em> - kursywa na maturze wymagana dla nazw gatunkowych!</blockquote>"}]}