{"id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/9.4","paper_id":"biologia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"9.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.4. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych informacji wyjaśnij, dlaczego tak trudne jest zwalczenie\nświdrowca przez układ odpornościowy organizmu człowieka.","answer":null,"answer_text":"9.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nIII. etap edukacyjny.\nVII. Stan zdrowia i choroby. Zdający\n3) wymienia najważniejsze choroby\nczłowieka wywoływane przez […] protisty\n[…].\nIV. etap edukacyjny - zakres rozszerzony.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n7. Układ odpornościowy. Zdający\n2) przedstawia reakcję odpornościową\nhumoralną i komórkową, swoistą\ni nieswoistą.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające zmienność antygenów świdrowca w czasie\ni związaną z tym trudność w szybkim wytwarzaniu specyficznych przeciwciał przez\nukład\nodpornościowy\nczłowieka\nlub\nopóźnioną\nswoistą\nreakcją\nukładu\nodpornościowego.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Świdrowce trudno zwalczyć, ponieważ po zainfekowaniu człowieka każde nowe pokolenie\npasożyta ma inne antygeny na powierzchni komórek, wobec czego układ odpornościowy\nczłowieka nie może w odpowiednim czasie wytworzyć przeciwciał właściwych dla danego\npokolenia świdrowca.\n• Zmienność antygenów w kolejnych pokoleniach świdrowca rozwijających się po infekcji\npowoduje, że przeciwciała wytwarzane przez organizm człowieka nie są już odpowiednie\ndo białek VSG występujących na powierzchni komórek kolejnego pokolenia tego\npasożyta.\n• Tempo wytwarzania odpowiednich przeciwciał jest wolniejsze niż tempo zmian\nantygenów powierzchniowych świdrowca.\n• W każdym kolejnym pokoleniu świdrowca ma on inne białka VSG, przez co nie są one\nrozpoznawane przez wcześniej wytworzone komórki pamięci.\nZadanie 10. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nŚwidrowiec stale **zmienia białka powierzchniowe** (antygeny), przez co przeciwciała wytworzone przez układ odpornościowy przestają go rozpoznawać - układ musi zaczynać produkcję nowych przeciwciał od nowa, nie nadążając za kolejnymi wariantami antygenów.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. Świdrowiec pokryty jest warstwą glikoprotein powierzchniowych (VSG - *Variable Surface Glycoproteins*), które pełnią rolę antygenów.\n2. Układ odpornościowy rozpoznaje te antygeny i uruchamia odpowiedź immunologiczną (limfocyty B → plazmocyty → **swoiste przeciwciała** przeciw danej odmianie VSG).\n3. **Nim układ odpornościowy zdąży wyeliminować wszystkich pasożytów**, część świdrowców przełącza ekspresję na zupełnie inny gen VSG → zmienia \"płaszcz antygenowy\".\n4. Nowe osobniki z nową odmianą VSG **nie są rozpoznawane** przez już wytworzone przeciwciała - są dla układu immunologicznego praktycznie nowym patogenem.\n5. Cykl się powtarza: układ odpornościowy startuje od zera → nowe przeciwciała → kolejna zmiana antygenów.\n6. Świdrowiec posiada setki genów VSG (repertuar \\(> 1000\\) wariantów), więc gra trwa długo.\n\n**Wniosek:** Układ odpornościowy nigdy nie \"dogania\" pasożyta - walczy z wariantem, który już znika, zanim zostanie zneutralizowany.\n\n## Sposób 2 - Analogia ewolucyjna / selekcja wewnątrz-populacyjna\n\nMożna to rozumieć jak **selekcję naturalną w mikroskali w ciągu jednej infekcji**:\n\n- W każdej fali pasożytów są jednostki z **różnymi wariantami VSG** (zmienność genetyczna w obrębie populacji świdrowców).\n- Przeciwciała eliminują pasożyty z antygenem, który \"znają\" → osobniki ze zmienionym VSG **przeżywają** i namnażają się (selekcja pozytywna nowego wariantu).\n- Wyniki: każda kolejna fala infekcji = nowy wariant, który \"przefiltrował\" układ odpornościowy.\n\n**Wniosek:** Układ odpornościowy sam \"selekcjonuje\" odporniejsze warianty - jest mimowolnym sprawcą kolejnych fal pasożytnictwa.\n\n## Sposób 3 - Porównanie z patogenem niezmiennym antygenowo\n\n| Cecha | Patogen typowy (np. wirus grypy - jeden serotyp) | Świdrowiec |\n| Antygeny powierzchniowe | Stałe (w trakcie jednej infekcji) | Ciągle zmienne (setki wariantów VSG) |\n| Działanie pamięci immunologicznej | Skuteczne - rozpoznaje ten sam antygen | Bezskuteczne - nowy wariant = \"nowy wróg\" |\n| Wynik odpowiedzi immunologicznej | Eliminacja patogenu | Częściowa eliminacja → następna fala |\n| Możliwość szczepionki | Tak (antygeny przewidywalne) | Bardzo trudna (brak stałego antygenu) |\n\n**Wniosek przez kontrast:** Skuteczność układu odpornościowego opiera się na **rozpoznaniu i zapamiętaniu antygenu**. Świdrowiec niszczy ten mechanizm, bo jego antygen nieustannie się zmienia.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne wyjasnienie uwzgledniajace zmiennosc antygenow swidrowca w czasie i zwiazana z tym trudnosc w szybkim wytwarzaniu specyficznych przeciwcial przez uklad odpornosciowy (lub opozniona swoista reakcje ukladu odpornosciowego).\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.\n\n**Przyklad CKE:** \"W kazdym kolejnym pokoleniu swidrowca ma on inne bialka VSG, przez co nie sa one rozpoznawane przez wczesniej wytworzone komorki pamieci\".\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu zmienności antygenowej świdrowca. Zadanie jest typowo definicyjno-mechanistyczne z zakresu immunologii i parazytologii.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz tylko \"świdrowiec zmienia swoje antygeny\" - to za mało! Trzeba **wyjaśnić skutek**: że układ odpornościowy nie może ich rozpoznać / musi tworzyć nowe przeciwciała od zera.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić ze zjawiskiem oporności na antybiotyki - tam mechanizm to mutacje enzymatyczne / pompy eksportujące, a nie zmiana antygenów powierzchniowych.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamięć immunologiczna **istnieje**, ale jest bezużyteczna wobec nowego wariantu VSG - nie pisz \"układ odpornościowy nie ma pamięci immunologicznej\", bo to błąd merytoryczny.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Odpowiedź musi odnosić się do **informacji z zadania** (\"na podstawie przedstawionych informacji\") - użyj terminologii, którą arkusz wprowadził w tekście wstępnym (np. jeśli tekst mówił o \"zmienności antygenowej\", użyj tego sformułowania).","image":"img/biologia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-9.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.4. (0-1)<br>Na podstawie przedstawionych informacji wyjaśnij, dlaczego tak trudne jest zwalczenie<br>świdrowca przez układ odpornościowy organizmu człowieka.</p>","answer_text_html":"<p>9.4. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>III. etap edukacyjny.<br>VII. Stan zdrowia i choroby. Zdający</p>\n<ol><li>wymienia najważniejsze choroby</li></ol>\n<p>człowieka wywoływane przez […] protisty<br>[…].<br>IV. etap edukacyjny - zakres rozszerzony.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ odpornościowy. Zdający</li><li>przedstawia reakcję odpornościową</li></ol>\n<p>humoralną i komórkową, swoistą<br>i nieswoistą.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające zmienność antygenów świdrowca w czasie<br>i związaną z tym trudność w szybkim wytwarzaniu specyficznych przeciwciał przez<br>układ<br>odpornościowy<br>człowieka<br>lub<br>opóźnioną<br>swoistą<br>reakcją<br>układu<br>odpornościowego.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Świdrowce trudno zwalczyć, ponieważ po zainfekowaniu człowieka każde nowe pokolenie<br>pasożyta ma inne antygeny na powierzchni komórek, wobec czego układ odpornościowy<br>człowieka nie może w odpowiednim czasie wytworzyć przeciwciał właściwych dla danego<br>pokolenia świdrowca.<br>• Zmienność antygenów w kolejnych pokoleniach świdrowca rozwijających się po infekcji<br>powoduje, że przeciwciała wytwarzane przez organizm człowieka nie są już odpowiednie<br>do białek VSG występujących na powierzchni komórek kolejnego pokolenia tego<br>pasożyta.<br>• Tempo wytwarzania odpowiednich przeciwciał jest wolniejsze niż tempo zmian<br>antygenów powierzchniowych świdrowca.<br>• W każdym kolejnym pokoleniu świdrowca ma on inne białka VSG, przez co nie są one<br>rozpoznawane przez wcześniej wytworzone komórki pamięci.<br>Zadanie 10. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Świdrowiec stale <strong>zmienia białka powierzchniowe</strong> (antygeny), przez co przeciwciała wytworzone przez układ odpornościowy przestają go rozpoznawać - układ musi zaczynać produkcję nowych przeciwciał od nowa, nie nadążając za kolejnymi wariantami antygenów.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<ol><li>Świdrowiec pokryty jest warstwą glikoprotein powierzchniowych (VSG - <em>Variable Surface Glycoproteins</em>), które pełnią rolę antygenów.</li><li>Układ odpornościowy rozpoznaje te antygeny i uruchamia odpowiedź immunologiczną (limfocyty B → plazmocyty → <strong>swoiste przeciwciała</strong> przeciw danej odmianie VSG).</li><li><strong>Nim układ odpornościowy zdąży wyeliminować wszystkich pasożytów</strong>, część świdrowców przełącza ekspresję na zupełnie inny gen VSG → zmienia &quot;płaszcz antygenowy&quot;.</li><li>Nowe osobniki z nową odmianą VSG <strong>nie są rozpoznawane</strong> przez już wytworzone przeciwciała - są dla układu immunologicznego praktycznie nowym patogenem.</li><li>Cykl się powtarza: układ odpornościowy startuje od zera → nowe przeciwciała → kolejna zmiana antygenów.</li><li>Świdrowiec posiada setki genów VSG (repertuar <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mo>&#x0003E;</mo><mn>1000</mn></mrow></math> wariantów), więc gra trwa długo.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Układ odpornościowy nigdy nie &quot;dogania&quot; pasożyta - walczy z wariantem, który już znika, zanim zostanie zneutralizowany.</p>\n<h4>Sposób 2 - Analogia ewolucyjna / selekcja wewnątrz-populacyjna</h4>\n<p>Można to rozumieć jak <strong>selekcję naturalną w mikroskali w ciągu jednej infekcji</strong>:</p>\n<ul><li>W każdej fali pasożytów są jednostki z <strong>różnymi wariantami VSG</strong> (zmienność genetyczna w obrębie populacji świdrowców).</li><li>Przeciwciała eliminują pasożyty z antygenem, który &quot;znają&quot; → osobniki ze zmienionym VSG <strong>przeżywają</strong> i namnażają się (selekcja pozytywna nowego wariantu).</li><li>Wyniki: każda kolejna fala infekcji = nowy wariant, który &quot;przefiltrował&quot; układ odpornościowy.</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Układ odpornościowy sam &quot;selekcjonuje&quot; odporniejsze warianty - jest mimowolnym sprawcą kolejnych fal pasożytnictwa.</p>\n<h4>Sposób 3 - Porównanie z patogenem niezmiennym antygenowo</h4>\n<p>| Cecha | Patogen typowy (np. wirus grypy - jeden serotyp) | Świdrowiec |<br>| Antygeny powierzchniowe | Stałe (w trakcie jednej infekcji) | Ciągle zmienne (setki wariantów VSG) |<br>| Działanie pamięci immunologicznej | Skuteczne - rozpoznaje ten sam antygen | Bezskuteczne - nowy wariant = &quot;nowy wróg&quot; |<br>| Wynik odpowiedzi immunologicznej | Eliminacja patogenu | Częściowa eliminacja → następna fala |<br>| Możliwość szczepionki | Tak (antygeny przewidywalne) | Bardzo trudna (brak stałego antygenu) |</p>\n<p><strong>Wniosek przez kontrast:</strong> Skuteczność układu odpornościowego opiera się na <strong>rozpoznaniu i zapamiętaniu antygenu</strong>. Świdrowiec niszczy ten mechanizm, bo jego antygen nieustannie się zmienia.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjasnienie uwzgledniajace zmiennosc antygenow swidrowca w czasie i zwiazana z tym trudnosc w szybkim wytwarzaniu specyficznych przeciwcial przez uklad odpornosciowy (lub opozniona swoista reakcje ukladu odpornosciowego).</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca tego wymagania lub jej brak.</p>\n<p><strong>Przyklad CKE:</strong> &quot;W kazdym kolejnym pokoleniu swidrowca ma on inne bialka VSG, przez co nie sa one rozpoznawane przez wczesniej wytworzone komorki pamieci&quot;.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu zmienności antygenowej świdrowca. Zadanie jest typowo definicyjno-mechanistyczne z zakresu immunologii i parazytologii.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz tylko &quot;świdrowiec zmienia swoje antygeny&quot; - to za mało! Trzeba <strong>wyjaśnić skutek</strong>: że układ odpornościowy nie może ich rozpoznać / musi tworzyć nowe przeciwciała od zera.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić ze zjawiskiem oporności na antybiotyki - tam mechanizm to mutacje enzymatyczne / pompy eksportujące, a nie zmiana antygenów powierzchniowych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamięć immunologiczna <strong>istnieje</strong>, ale jest bezużyteczna wobec nowego wariantu VSG - nie pisz &quot;układ odpornościowy nie ma pamięci immunologicznej&quot;, bo to błąd merytoryczny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Odpowiedź musi odnosić się do <strong>informacji z zadania</strong> (&quot;na podstawie przedstawionych informacji&quot;) - użyj terminologii, którą arkusz wprowadził w tekście wstępnym (np. jeśli tekst mówił o &quot;zmienności antygenowej&quot;, użyj tego sformułowania).</blockquote>"}]}