{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/1.3","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"1.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.3. (0-1)\nPodaj nazwę lipidu występującego w błonie komórkowej zwierząt, innego niż\nfosfatydylocholina, którego cząsteczki zmniejszają płynność dwuwarstwy lipidowej.","answer":null,"answer_text":"1.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający opisuje, porządkuje i rozpoznaje\norganizmy, przedstawia i wyjaśnia\nprocesy i zjawiska biologiczne [ ].\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n3. Lipidy. Zdający:\n1) przedstawia budowę i znaczenie tłuszczów\nw organizmach;\n2) rozróżnia lipidy (fosfolipidy, glikolipidy, woski\ni steroidy, w tym cholesterol), podaje ich\nwłaściwości i omawia znaczenie.\nZasady oceniania\n1 p. - za podanie nazwy właściwego lipidu zmniejszającego płynność dwuwarstwy lipidowej\nw komórkach zwierzęcych.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• cholesterol\n• sfingomielina\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi: „estry cholesterolu” oraz „sfingolipidy”.\nZadanie 2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi\nsię krytycznie do przedstawionych\ninformacji […], wyjaśnia zależności\nprzyczynowo-skutkowe.\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności; dostrzega\nzwiązki między strukturą a funkcją na\nkażdym z tych poziomów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n1. Hierarchiczna budowa organizmu człowieka\n(tkanki, narządy, układy narządów). Zdający:\n1) rozpoznaje (na ilustracji, rysunku, według\nopisu itd.) tkanki budujące ciało człowieka oraz\npodaje ich funkcję i lokalizację w organizmie\nczłowieka.\nZasady oceniania\n1 p. - za określenie, że jest to stwierdzenie nieprawdziwe wraz z poprawnym uzasadnieniem,\nodnoszącym się do zachowania zdolności fibroblastów do różnicowania się w komórki\ntłuszczowe (adipocyty).\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe rozwiązania\n• Nie, ponieważ adipocyty powstają z fibroblastów.\n• Stwierdzenie jest fałszywe, ponieważ fibroblasty mają właściwości pluripotencjalne i mogą\nróżnicować się w komórki tej kanki.\n• Nie jest prawdziwe, ponieważ fibroblasty są komórkami zachowującymi zdolność\ndo podziałów mitotycznych i mogą różnicować się w kolejne komórki tkanki tłuszczowej.\n• Nie, ponieważ fibroblasty zachowują zdolność do przekształcania się w komórki innego\ntypu, np. komórki tłuszczowe, powodując wzrost ich liczby u dorosłego człowieka.\nUwagi:\n• Uznaje się odpowiedzi odnoszące się ogólnie do różnicowania się fibroblastów w komórki\ninnych typów tkanki łącznej - w domyśle komórki tkanki tłuszczowej.\n• Nie uznaje się odpowiedzi niepełnych, odnoszących się wyłącznie do podziału\nfibroblastów, np. „Fałszywe, ponieważ fibroblasty mogą dzielić się mitotycznie” lub\nniejednoznacznych, np. „Nie, ponieważ adipocyty powstają w trakcie podziałów\nfibroblastów”, lub błędnych merytorycznie, np. „Fałszywe, ponieważ fibroblasty mogą się\nprzekształcić w komórki tłuszczowe za pomocą podziałów mitotycznych”.\nZadanie 3. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Cholesterol.**\n\nAlternatywne odpowiedzi akceptowane orientacyjnie (brak oficjalnego klucza w serwisie):\n- *sfingomielina*\n- *estry cholesterolu*\n- *sfingolipidy*\n\n## Sposób 1 - Cholesterol jako 'regulator płynności' błony zwierzęcej\n\n**Krok 1: Co to jest cholesterol?**\nCholesterol to **steroid** (lipid o czterech sprzężonych pierścieniach + grupa -OH + krótki ogon węglowodorowy). Występuje **wyłącznie w błonach komórkowych zwierząt** (rośliny mają fitosterole, np. sitosterol).\n\n**Krok 2: Jak cholesterol działa na płynność?**\nCząsteczki cholesterolu wstawiają się **pomiędzy** fosfolipidy w dwuwarstwie. Sztywny pierścień steroidowy:\n- W **wysokiej temperaturze** - ogranicza ruchy łańcuchów fosfolipidów → ZMNIEJSZA płynność.\n- W **niskiej temperaturze** - zapobiega zbyt ścisłemu upakowaniu fosfolipidów → ZWIĘKSZA płynność (zapobiega zestaleniu błony).\n\nDziała więc jak **bufor płynności** - utrzymuje stały, optymalny stopień płynności.\n\n**Krok 3: Dlaczego cholesterol pasuje do zadania?**\nZadanie pyta o lipid, który **zmniejsza** płynność. W typowych warunkach fizjologicznych (37°C u ssaków) cholesterol działa jako 'usztywnacz' - zmniejsza płynność błony, hamując ruchy fosfolipidów.\n\n## Sposób 2 - Sfingomielina (alternatywna odpowiedź)\n\nSfingomielina = sfingolipid z resztą fosforanową i choliną. Ma **bardzo długie i często nasycone** łańcuchy kwasów tłuszczowych → upakowuje się ciasno → ZMNIEJSZA płynność błony.\n\nObecna głównie w mielinie (osłonka neuronów) i w błonach komórek zwierzęcych - wraz z cholesterolem tworzy 'mikrodomeny' (rafty lipidowe), o niższej płynności niż otaczająca błona.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 1.3, max 1 pkt):**\n- **1 pkt** - za podanie nazwy właściwego lipidu zmniejszającego płynność dwuwarstwy lipidowej w komórkach zwierzęcych\n- **0 pkt** - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi\n\n**Akceptowane odpowiedzi (klucz CKE):**\n- cholesterol\n- sfingomielina\n- estry cholesterolu\n- sfingolipidy\n\n**Wymaganie programowe:** I. Budowa chemiczna organizmów. 3. Lipidy. Zdający rozróżnia lipidy (fosfolipidy, glikolipidy, woski i steroidy, w tym cholesterol).\n\n## Wzory z karty CKE\n\nKarta wzorów BIO str. 6 zawiera wzór **cholesterolu** (cyklopentanoperhydrofenantren z grupą -OH przy C-3). To kluczowy lipid błonowy zwierząt - warto znać jego strukturę.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - uczeń pisze 'kwas tłuszczowy nasycony' lub 'glicerol'. Te cząsteczki nie są SAMODZIELNYMI lipidami błonowymi (są składnikami fosfolipidów). Cholesterol jest osobnym lipidem.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niepoprawne: 'tłuszcz', 'lipid' (zbyt ogólne), 'fosfolipid nasycony' (to nadal fosfolipid, a zadanie wyklucza fosfatydylocholinę).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** **Glikolipidy** mogą być akceptowane jako sfingolipidy (z resztą cukrową) - ale ich główna funkcja to identyfikacja komórki, nie regulacja płynności. Klucz CKE preferuje cholesterol/sfingomielinę.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-1.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 1.3. (0-1)<br>Podaj nazwę lipidu występującego w błonie komórkowej zwierząt, innego niż<br>fosfatydylocholina, którego cząsteczki zmniejszają płynność dwuwarstwy lipidowej.</p>","answer_text_html":"<p>1.3. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający opisuje, porządkuje i rozpoznaje<br>organizmy, przedstawia i wyjaśnia<br>procesy i zjawiska biologiczne [ ].<br>I. Budowa chemiczna organizmów.</p>\n<ol><li>Lipidy. Zdający:</li><li>przedstawia budowę i znaczenie tłuszczów</li></ol>\n<p>w organizmach;</p>\n<ol><li>rozróżnia lipidy (fosfolipidy, glikolipidy, woski</li></ol>\n<p>i steroidy, w tym cholesterol), podaje ich<br>właściwości i omawia znaczenie.<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za podanie nazwy właściwego lipidu zmniejszającego płynność dwuwarstwy lipidowej<br>w komórkach zwierzęcych.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• cholesterol<br>• sfingomielina<br>Uwaga:<br>Uznaje się odpowiedzi: „estry cholesterolu” oraz „sfingolipidy”.<br>Zadanie 2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, odnosi<br>się krytycznie do przedstawionych<br>informacji […], wyjaśnia zależności<br>przyczynowo-skutkowe.<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego na<br>różnych poziomach złożoności; dostrzega<br>związki między strukturą a funkcją na<br>każdym z tych poziomów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Hierarchiczna budowa organizmu człowieka</li></ol>\n<p>(tkanki, narządy, układy narządów). Zdający:</p>\n<ol><li>rozpoznaje (na ilustracji, rysunku, według</li></ol>\n<p>opisu itd.) tkanki budujące ciało człowieka oraz<br>podaje ich funkcję i lokalizację w organizmie<br>człowieka.<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za określenie, że jest to stwierdzenie nieprawdziwe wraz z poprawnym uzasadnieniem,<br>odnoszącym się do zachowania zdolności fibroblastów do różnicowania się w komórki<br>tłuszczowe (adipocyty).<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Nie, ponieważ adipocyty powstają z fibroblastów.<br>• Stwierdzenie jest fałszywe, ponieważ fibroblasty mają właściwości pluripotencjalne i mogą<br>różnicować się w komórki tej kanki.<br>• Nie jest prawdziwe, ponieważ fibroblasty są komórkami zachowującymi zdolność<br>do podziałów mitotycznych i mogą różnicować się w kolejne komórki tkanki tłuszczowej.<br>• Nie, ponieważ fibroblasty zachowują zdolność do przekształcania się w komórki innego<br>typu, np. komórki tłuszczowe, powodując wzrost ich liczby u dorosłego człowieka.<br>Uwagi:<br>• Uznaje się odpowiedzi odnoszące się ogólnie do różnicowania się fibroblastów w komórki<br>innych typów tkanki łącznej - w domyśle komórki tkanki tłuszczowej.<br>• Nie uznaje się odpowiedzi niepełnych, odnoszących się wyłącznie do podziału<br>fibroblastów, np. „Fałszywe, ponieważ fibroblasty mogą dzielić się mitotycznie” lub<br>niejednoznacznych, np. „Nie, ponieważ adipocyty powstają w trakcie podziałów<br>fibroblastów”, lub błędnych merytorycznie, np. „Fałszywe, ponieważ fibroblasty mogą się<br>przekształcić w komórki tłuszczowe za pomocą podziałów mitotycznych”.<br>Zadanie 3. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Cholesterol.</strong></p>\n<p>Alternatywne odpowiedzi akceptowane orientacyjnie (brak oficjalnego klucza w serwisie):</p>\n<ul><li><em>sfingomielina</em></li><li><em>estry cholesterolu</em></li><li><em>sfingolipidy</em></li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Cholesterol jako &#x27;regulator płynności&#x27; błony zwierzęcej</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co to jest cholesterol?</strong><br>Cholesterol to <strong>steroid</strong> (lipid o czterech sprzężonych pierścieniach + grupa -OH + krótki ogon węglowodorowy). Występuje <strong>wyłącznie w błonach komórkowych zwierząt</strong> (rośliny mają fitosterole, np. sitosterol).</p>\n<p><strong>Krok 2: Jak cholesterol działa na płynność?</strong><br>Cząsteczki cholesterolu wstawiają się <strong>pomiędzy</strong> fosfolipidy w dwuwarstwie. Sztywny pierścień steroidowy:</p>\n<ul><li>W <strong>wysokiej temperaturze</strong> - ogranicza ruchy łańcuchów fosfolipidów → ZMNIEJSZA płynność.</li><li>W <strong>niskiej temperaturze</strong> - zapobiega zbyt ścisłemu upakowaniu fosfolipidów → ZWIĘKSZA płynność (zapobiega zestaleniu błony).</li></ul>\n<p>Działa więc jak <strong>bufor płynności</strong> - utrzymuje stały, optymalny stopień płynności.</p>\n<p><strong>Krok 3: Dlaczego cholesterol pasuje do zadania?</strong><br>Zadanie pyta o lipid, który <strong>zmniejsza</strong> płynność. W typowych warunkach fizjologicznych (37°C u ssaków) cholesterol działa jako &#x27;usztywnacz&#x27; - zmniejsza płynność błony, hamując ruchy fosfolipidów.</p>\n<h4>Sposób 2 - Sfingomielina (alternatywna odpowiedź)</h4>\n<p>Sfingomielina = sfingolipid z resztą fosforanową i choliną. Ma <strong>bardzo długie i często nasycone</strong> łańcuchy kwasów tłuszczowych → upakowuje się ciasno → ZMNIEJSZA płynność błony.</p>\n<p>Obecna głównie w mielinie (osłonka neuronów) i w błonach komórek zwierzęcych - wraz z cholesterolem tworzy &#x27;mikrodomeny&#x27; (rafty lipidowe), o niższej płynności niż otaczająca błona.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 1.3, max 1 pkt):</strong></p>\n<ul><li><strong>1 pkt</strong> - za podanie nazwy właściwego lipidu zmniejszającego płynność dwuwarstwy lipidowej w komórkach zwierzęcych</li><li><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi</li></ul>\n<p><strong>Akceptowane odpowiedzi (klucz CKE):</strong></p>\n<ul><li>cholesterol</li><li>sfingomielina</li><li>estry cholesterolu</li><li>sfingolipidy</li></ul>\n<p><strong>Wymaganie programowe:</strong> I. Budowa chemiczna organizmów. 3. Lipidy. Zdający rozróżnia lipidy (fosfolipidy, glikolipidy, woski i steroidy, w tym cholesterol).</p>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>Karta wzorów BIO str. 6 zawiera wzór <strong>cholesterolu</strong> (cyklopentanoperhydrofenantren z grupą -OH przy C-3). To kluczowy lipid błonowy zwierząt - warto znać jego strukturę.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń pisze &#x27;kwas tłuszczowy nasycony&#x27; lub &#x27;glicerol&#x27;. Te cząsteczki nie są SAMODZIELNYMI lipidami błonowymi (są składnikami fosfolipidów). Cholesterol jest osobnym lipidem.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niepoprawne: &#x27;tłuszcz&#x27;, &#x27;lipid&#x27; (zbyt ogólne), &#x27;fosfolipid nasycony&#x27; (to nadal fosfolipid, a zadanie wyklucza fosfatydylocholinę).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> <strong>Glikolipidy</strong> mogą być akceptowane jako sfingolipidy (z resztą cukrową) - ale ich główna funkcja to identyfikacja komórki, nie regulacja płynności. Klucz CKE preferuje cholesterol/sfingomielinę.</blockquote>"}]}