{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/12.1","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"12.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdanie tak, aby zawierało ono informacje prawdziwe. W każdym\nnawiasie podkreśl właściwe określenie.\nNiedobór jodu prowadzi do (obniżenia / podwyższenia) tempa metabolizmu w organizmie,\nna skutek (zmniejszenia / zwiększenia) wydzielania hormonów (gruczołów przytarczycznych /\ntarczycy).","answer":"obniżenia, zwiększenia, tarczycy","answer_text":"12.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności […],\ndostrzega związki między strukturą\na funkcją […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n2) podaje źródła, funkcje i wyjaśnia znaczenie\nskładników pokarmowych dla prawidłowego\nrozwoju i funkcjonowania organizmu ze\nszczególnym uwzględnieniem roli witamin, soli\nmineralnych […].\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n2) wymienia gruczoły dokrewne […]\ni przedstawia ich rolę w regulacji procesów\nżyciowych.\nZasady oceniania\n1 p. - za podkreślenie właściwych określeń we wszystkich trzech nawiasach.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nNiedobór jodu prowadzi do (obniżenia / podwyższenia) tempa metabolizmu w organizmie,\nna skutek (zmniejszenia / zwiększenia) wydzielania hormonów (gruczołów przytarczycznych\n/ tarczycy).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nNiedobór jodu prowadzi do **obniżenia** tempa metabolizmu w organizmie, na skutek **zmniejszenia** wydzielania hormonów **tarczycy**.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. **Jod jest substratem do syntezy hormonów tarczycy** - tyroksyny (\\(T_4\\)) i trijodotyroniny (\\(T_3\\)). W obu cząsteczkach atomy jodu są bezpośrednio wbudowane w pierścień tyrozyny (stąd liczby 4 i 3 w nazwach).\n\n2. **Niedobór jodu → mniej substratu → mniejsza synteza \\(T_3\\)/\\(T_4\\)** → tarczyca wydziela mniej hormonów (↓ wydzielanie).\n\n3. **\\(T_3\\)/\\(T_4\\) są głównymi regulatorami podstawowej przemiany materii (BMR)** - zwiększają ekspresję genów odpowiedzialnych za produkcję energii w mitochondriach, przyspieszają zużycie \\(\\ce{O2}\\), nasilają glikolizę, lipolizę i syntezę białek.\n\n4. **Mniej \\(T_3\\)/\\(T_4\\) → wolniejsze procesy kataboliczne i anaboliczne → obniżenie tempa metabolizmu**.\n\n**Wniosek łańcuchowy:**\n$$\\text{niedobór jodu} \\rightarrow \\downarrow T_3/T_4 \\rightarrow \\downarrow \\text{BMR (tempo metabolizmu)}$$\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez patofizjologię kliniczną (obraz choroby)\n\nKlasyczny obraz kliniczny **niedoczynności tarczycy** (hipotyreozy), która jest najczęstszym skutkiem niedoboru jodu:\n\n| Objaw kliniczny | Mechanizm |\n| Przyrost masy ciała, spowolnienie | ↓ BMR - wolniejsze spalanie |\n| Uczucie zimna | ↓ termogenezy w tkankach |\n| Bradykardia (wolne tętno) | ↓ pobudzenia metabolicznego serca |\n| Wole (powiększenie tarczycy) | kompensacyjna hipertrofia gruczołu |\n| Spowolnienie psychiczne | ↓ metabolizmu OUN |\n\nWszystkie objawy wskazują na **obniżenie** tempa metabolizmu i wynikają ze **zmniejszenia** wydzielania hormonów **tarczycy**.\n\n> Gruczoły przytarczyczne (przygruczoły) wydzielają **PTH** (parathormon) - hormon regulujący gospodarkę **wapniowo-fosforanową**, niemający żadnego związku z jodem ani tempem metabolizmu. To klasyczny mylący dystractor.\n\n## Sposób 3 - Oś podwzgórze-przysadka-tarczyca (ujęcie endokrynologiczne)\n\nPrzy niedoborze jodu i spadku \\(T_3\\)/\\(T_4\\):\n- Podwzgórze ↑ wydziela **TRH** (tyreoliberynę)\n- Przysadka ↑ wydziela **TSH** (tyreotropinę)\n- TSH stymuluje tarczycę, ale **bez jodu tarczyca nadal nie może wyprodukować hormonów**\n- Wynik: przewlekła stymulacja TSH → przerost tarczycy (**wole**) przy jednoczesnym **obniżeniu** poziomu hormonów \\(T_3\\)/\\(T_4\\) i **obniżeniu** tempa metabolizmu\n\nTa oś potwierdza: obniżenie → zmniejszenia → tarczycy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 12.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń podkreślił poprawnie wszystkie trzy określenia: *obniżenia*, *zmniejszenia*, *tarczycy*\n> - **0 pkt** - uczeń podkreślił niepoprawnie choćby jedno z trzech określeń\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu endokrynologicznego (jod → hormony tarczycy → regulacja metabolizmu). Nie ma tu równań chemicznych ani wzorów matematycznych wymaganych przez kartę.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd prowadzący do błędnego wyboru |\n| *podwyższenia* (metabolizmu) | Mylenie kierunku: uczeń myśli \"niedobór jodu → tarczyca pracuje mocniej (wole) → więcej hormonów\". Błąd: wole to kompensacja morfologiczna, nie czynnościowa - hormonów jest MNIEJ |\n| *zwiększenia* (wydzielania) | Jak wyżej - uczeń myli hipertrofię gruczołu ze wzrostem wydzielania hormonów |\n| *gruczołów przytarczycznych* | Uczeń myli tarczycę z przytarczycami (podobna nazwa!). Przytarczyce wydzielają PTH → regulacja \\(\\ce{Ca^{2+}}\\), nie związane z jodem ani BMR |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Wole (powiększenie tarczycy) NIE oznacza nadczynności - przy niedoborze jodu gruczoł rośnie desperacko szukając jodu, ale hormony produkuje MNIEJ. Pułapka: \"duża tarczyca = dużo hormonów\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Tarczyca ≠ przytarczyce. \"Gruczoły przytarczyczne\" (*glandulae parathyroideae*) to 4 małe gruczoły PRZY tarczycy - zupełnie inne hormony (PTH), zupełnie inna funkcja (gospodarka wapniowa). Nazwa brzmi podobnie → klasyczny dystractor w zadaniach maturalnych.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie wymaga podkreślenia TRZECH określeń - błąd w jednym = 0 punktów. Nie pomijaj żadnego nawiasu.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-12.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 12.1. (0-1)
Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby zawierało ono informacje prawdziwe. W każdym
nawiasie podkreśl właściwe określenie.
Niedobór jodu prowadzi do (obniżenia / podwyższenia) tempa metabolizmu w organizmie,
na skutek (zmniejszenia / zwiększenia) wydzielania hormonów (gruczołów przytarczycznych /
tarczycy).

","answer_text_html":"

12.1. (0-1)
Wymaganie ogólne
Wymagania szczegółowe
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia
funkcjonowanie organizmu ludzkiego na
różnych poziomach złożoności […],
dostrzega związki między strukturą
a funkcją […].
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Układ pokarmowy i przebieg procesów
\n

trawiennych. Zdający:

\n
  1. podaje źródła, funkcje i wyjaśnia znaczenie
\n

składników pokarmowych dla prawidłowego
rozwoju i funkcjonowania organizmu ze
szczególnym uwzględnieniem roli witamin, soli
mineralnych […].

\n
  1. Układ dokrewny. Zdający:
  2. wymienia gruczoły dokrewne […]
\n

i przedstawia ich rolę w regulacji procesów
życiowych.
Zasady oceniania
1 p. - za podkreślenie właściwych określeń we wszystkich trzech nawiasach.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
Zasady oceniania rozwiązań zadań
Rozwiązanie
Niedobór jodu prowadzi do (obniżenia / podwyższenia) tempa metabolizmu w organizmie,
na skutek (zmniejszenia / zwiększenia) wydzielania hormonów (gruczołów przytarczycznych
/ tarczycy).

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Niedobór jodu prowadzi do obniżenia tempa metabolizmu w organizmie, na skutek zmniejszenia wydzielania hormonów tarczycy.

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku

\n
  1. Jod jest substratem do syntezy hormonów tarczycy - tyroksyny (\\(T_4\\)) i trijodotyroniny (\\(T_3\\)). W obu cząsteczkach atomy jodu są bezpośrednio wbudowane w pierścień tyrozyny (stąd liczby 4 i 3 w nazwach).
\n
  1. Niedobór jodu → mniej substratu → mniejsza synteza \\(T_3\\)/\\(T_4\\) → tarczyca wydziela mniej hormonów (↓ wydzielanie).
\n
  1. \\(T_3\\)/\\(T_4\\) są głównymi regulatorami podstawowej przemiany materii (BMR) - zwiększają ekspresję genów odpowiedzialnych za produkcję energii w mitochondriach, przyspieszają zużycie \\(\\ce{O2}\\), nasilają glikolizę, lipolizę i syntezę białek.
\n
  1. Mniej \\(T_3\\)/\\(T_4\\) → wolniejsze procesy kataboliczne i anaboliczne → obniżenie tempa metabolizmu.
\n

Wniosek łańcuchowy:
$$\\text{niedobór jodu} \\rightarrow \\downarrow T_3/T_4 \\rightarrow \\downarrow \\text{BMR (tempo metabolizmu)}$$

\n

Sposób 2 - Eliminacja przez patofizjologię kliniczną (obraz choroby)

\n

Klasyczny obraz kliniczny niedoczynności tarczycy (hipotyreozy), która jest najczęstszym skutkiem niedoboru jodu:

\n

| Objaw kliniczny | Mechanizm |
| Przyrost masy ciała, spowolnienie | ↓ BMR - wolniejsze spalanie |
| Uczucie zimna | ↓ termogenezy w tkankach |
| Bradykardia (wolne tętno) | ↓ pobudzenia metabolicznego serca |
| Wole (powiększenie tarczycy) | kompensacyjna hipertrofia gruczołu |
| Spowolnienie psychiczne | ↓ metabolizmu OUN |

\n

Wszystkie objawy wskazują na obniżenie tempa metabolizmu i wynikają ze zmniejszenia wydzielania hormonów tarczycy.

\n
Gruczoły przytarczyczne (przygruczoły) wydzielają PTH (parathormon) - hormon regulujący gospodarkę wapniowo-fosforanową, niemający żadnego związku z jodem ani tempem metabolizmu. To klasyczny mylący dystractor.
\n

Sposób 3 - Oś podwzgórze-przysadka-tarczyca (ujęcie endokrynologiczne)

\n

Przy niedoborze jodu i spadku \\(T_3\\)/\\(T_4\\):

\n\n

Ta oś potwierdza: obniżenie → zmniejszenia → tarczycy.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Schemat oceniania CKE (zadanie 12.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - uczeń podkreślił poprawnie wszystkie trzy określenia: obniżenia, zmniejszenia, tarczycy
- 0 pkt - uczeń podkreślił niepoprawnie choćby jedno z trzech określeń
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu endokrynologicznego (jod → hormony tarczycy → regulacja metabolizmu). Nie ma tu równań chemicznych ani wzorów matematycznych wymaganych przez kartę.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Wariant | Typowy błąd prowadzący do błędnego wyboru |
| podwyższenia (metabolizmu) | Mylenie kierunku: uczeń myśli "niedobór jodu → tarczyca pracuje mocniej (wole) → więcej hormonów". Błąd: wole to kompensacja morfologiczna, nie czynnościowa - hormonów jest MNIEJ |
| zwiększenia (wydzielania) | Jak wyżej - uczeń myli hipertrofię gruczołu ze wzrostem wydzielania hormonów |
| gruczołów przytarczycznych | Uczeń myli tarczycę z przytarczycami (podobna nazwa!). Przytarczyce wydzielają PTH → regulacja \\(\\ce{Ca^{2+}}\\), nie związane z jodem ani BMR |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Wole (powiększenie tarczycy) NIE oznacza nadczynności - przy niedoborze jodu gruczoł rośnie desperacko szukając jodu, ale hormony produkuje MNIEJ. Pułapka: "duża tarczyca = dużo hormonów".
\n
⚠️ Uwaga: Tarczyca ≠ przytarczyce. "Gruczoły przytarczyczne" (glandulae parathyroideae) to 4 małe gruczoły PRZY tarczycy - zupełnie inne hormony (PTH), zupełnie inna funkcja (gospodarka wapniowa). Nazwa brzmi podobnie → klasyczny dystractor w zadaniach maturalnych.
\n
⚠️ Uwaga: Zadanie wymaga podkreślenia TRZECH określeń - błąd w jednym = 0 punktów. Nie pomijaj żadnego nawiasu.
"}]}