{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nPodaj przykład cechy występującej w budowie pneumocytów typu II i będącej\nprzystosowaniem do produkcji surfaktantu oraz wykaż związek między tą cechą\na produkcją surfaktantu przez pneumocyty.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"14.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi\nsię krytycznie do przedstawionych\ninformacji […] wyjaśnia zależności\nprzyczynowo-skutkowe.\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności […],\ndostrzega związki między strukturą\na funkcją […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n5. Układ oddechowy. Zdający:\n1) opisuje budowę i funkcje narządów\nwchodzących w skład układu oddechowego;\n3) przedstawia mechanizm wymiany gazowej\nw tkankach i w płucach […].\nZasady oceniania\n1 p. - za podanie przykładu cechy budowy pneumocytów (spośród: liczne mitochondria,\nsilnie rozbudowana rER, liczne aparaty Golgiego, ciałka blaszkowate), stanowiącej\nprzystosowanie do produkcji surfaktantu i poprawne wykazanie związku między\nwybraną cechą a produkcją surfaktantu przez pneumocyty.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Liczne mitochondria - dostarczają ATP niezbędnego do produkcji surfaktantu.\n• Silnie rozbudowana rER - w skład surfaktantu wchodzą białka, których synteza odbywa\nsię w tym organellum.\n• Rozbudowana rER - modyfikacja białek wchodzących w skład surfaktantu.\n• Rozbudowana rER - transport białek występujących w surfaktancie do aparatu Golgiego.\n• Liczne aparaty Golgiego - w nich zachodzi modyfikacja i składanie substancji zawartych\nw surfaktancie.\n• Ciałka blaszkowate - zawierają fosfolipidy będące podstawowym elementem surfaktantu.\nUwagi:\n• Nie uznaje się odpowiedzi dotyczących kształtu komórek i obecności mikrokosmków,\nponieważ odgrywają one rolę w transporcie surfaktantu, a nie - jego produkcji.\n• Nie uznaje się odpowiedzi, w których zdający odnosi się do wytwarzania energii, a nie -\nprzetwarzania jednej formy w inną, np. że w mitochondriach energia powstaje lub energia\njest produkowana, wytwarzana lub generowana.\nZadanie 15. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Ciałka blaszkowe (lamelarne)** - wyspecjalizowane organella pneumocytów typu II magazynujące surfaktant; są uwalniane przez egzocytozę na powierzchnię pęcherzyków płucnych, gdzie surfaktant obniża napięcie powierzchniowe.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: ciałka blaszkowe jako organellum wydzielnicze\n\n**Krok 1 - identyfikacja cechy:**\nPneumocyty typu II posiadają charakterystyczne **ciałka blaszkowe** (osmiofilne ciałka wielobłonowe, *lamellar bodies*) - lizosomopodobne organella otoczone pojedynczą błoną, wypełnione ściśle upakowanymi warstwami fosfolipidów i białek surfaktantu (głównie dipalmitoylfosfatydylocholiny, DPPC).\n\n**Krok 2 - związek z produkcją surfaktantu:**\n- Surfaktant syntetyzowany jest w **szorstkim ER** (białkowe składniki SP-A, SP-B, SP-C, SP-D) i **gładkim ER** (składniki lipidowe)\n- Składniki trafiają do **aparatu Golgiego**, gdzie są pakowane do ciałek blaszkowych\n- Ciałka blaszkowe stanowią **magazyn gotowego surfaktantu** i poprzez **egzocytozę** wydzielają go na powierzchnię pneumocytów do warstwy hypofazy pęcherzyków płucnych\n- Tam surfaktant tworzy monomolekularną warstwę na granicy woda-powietrze, obniżając napięcie powierzchniowe i zapobiegając zapadaniu pęcherzyków podczas wydechu\n\n**Wniosek:** Ciałka blaszkowe = bezpośredni nośnik i wydzielnik surfaktantu → bez nich produkcja/uwolnienie surfaktantu niemożliwe.\n\n## Sposób 2 - Organelle syntezy: gładka siateczka śródplazmatyczna\n\nJeśli zamiast ciałek blaszkowych wybieramy **dobrze rozwinięty układ gładkiej siateczki śródplazmatycznej (SER)**:\n\n- **Cecha:** Pneumocyty II mają wyjątkowo rozbudowane SER (w porównaniu z większością komórek nabłonka)\n- **Związek:** Gładkie ER jest miejscem syntezy lipidów, w tym **fosfolipidów** - głównego składnika surfaktantu (ok. 70-80% masy surfaktantu to fosfolipidy, przede wszystkim DPPC)\n- **Uzasadnienie:** Im bardziej rozbudowane SER → tym większa zdolność do syntezy fosfolipidów → tym więcej substancji do wypełnienia ciałek blaszkowych i wydzielenia surfaktantu\n\n> 💡 **Dydaktycznie:** Oba sposoby są poprawne. Ciałka blaszkowe to bardziej SWOISTE przystosowanie (unikalne dla pneumocytów II), gładkie ER to bardziej OGÓLNE (wyspecjalizowane w lipidach). Klucz CKE zwykle przyjmuje oba warianty.\n\n## Sposób 3 - Przez analogię z innymi komórkami wydzielniczymi\n\nPneumocyt II działa jak **typowa komórka gruczołowa** produkująca wydzielinę lipidowo-białkową:\n\n| Komórka | Wydzielina | Organellum charakterystyczne |\n| Pneumocyt II | surfaktant | ciałka blaszkowe |\n| Komórka kubkowa jelita | mucyna | ziarna wydzielnicze (mucynogen) |\n| Hepatocyt | żółć | pęcherzyki wydzielnicze |\n| Komórka β trzustki | insulina | ziarna wydzielnicze |\n\n**Schemat produkcji w każdej komórce wydzielniczej:**\n\\[\\text{ER (synteza)} \\to \\text{Golgi (modyfikacja + pakowanie)} \\to \\text{organellum magazynujące} \\to \\text{egzocytoza}\\]\n\nPneumocyt II realizuje ten sam schemat, a **ciałka blaszkowe** pełnią rolę \"ziaren wydzielniczych\" specyficznych dla surfaktantu.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 14.2, max 1 pkt):**\n>\n> - **1 pkt** - uczeń podaje przykład cechy budowy pneumocytu II stanowiącej przystosowanie do produkcji surfaktantu (np. obecność ciałek blaszkowych / dobrze rozwinięte SER / dobrze rozwinięty aparat Golgiego / liczne mitochondria) **ORAZ** wykazuje związek tej cechy z produkcją surfaktantu\n> - **0 pkt** - uczeń podaje cechę bez wykazania związku, albo wykazuje związek bez podania cechy, albo wskazuje cechę niezwiązaną z produkcją surfaktantu\n>\n> **Akceptowane warianty cechy:**\n> - Ciałka blaszkowe (osmiofilne ciałka wielobłonowe) → magazynują i wydzielają surfaktant\n> - Rozbudowana gładka siateczka śródplazmatyczna → synteza lipidów/fosfolipidów surfaktantu\n> - Rozbudowany aparat Golgiego → pakowanie i transport składników surfaktantu\n> - Liczne mitochondria → energia (ATP) potrzebna do intensywnej syntezy i egzocytozy\n>\n> **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Samo \"wiele organelli\" bez wskazania konkretnych - nie uznaje się. ❌ Mikrovilli - niezwiązane bezpośrednio z produkcją surfaktantu - nie uznaje się.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów CKE** - zadanie wymaga znajomości ultrastruktury komórkowej i mechanizmu wydzielniczego, nie wzorów matematycznych ani chemicznych.\n\n> 📖 Gdyby pytanie dotyczyło składu chemicznego surfaktantu (fosfolipidy), można by odwołać się do **str. 9-10 karty wzorów** (sekcja chemia - budowa lipidów), ale w tym pytaniu nie jest to wymagane.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd = podanie tylko cechy bez wykazania związku - za to **0 punktów**, bo zadanie wymaga OBU elementów jednocześnie. Zawsze pisz: \"cecha X → umożliwia/warunkuje Y, ponieważ \".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie pneumocytów I i II - typ I tworzy cienką barierę gazową (płaskie, bez ciałek blaszkowych), typ II produkuje surfaktant. Zadanie dotyczy wyłącznie **typu II**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mitochondria to poprawna odpowiedź, ale najtrudniejsza do uzasadnienia - musisz wskazać, że intensywna synteza i egzocytoza surfaktantu wymagają dużych ilości ATP, co uzasadnia liczne mitochondria. Samo \"dają energię\" bez wskazania do czego - może być niewystarczające.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"rozwinięta siateczka\" bez doprecyzowania GŁADKA/SZORSTKA - mają inne funkcje: gładka = lipidy (rdzeń fosfolipidowy surfaktantu), szorstka = białka (SP-A, SP-B, SP-C). Oba poprawne, ale każdy wymaga osobnego uzasadnienia.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.2. (0-1)<br>Podaj przykład cechy występującej w budowie pneumocytów typu II i będącej<br>przystosowaniem do produkcji surfaktantu oraz wykaż związek między tą cechą<br>a produkcją surfaktantu przez pneumocyty.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>14.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, odnosi<br>się krytycznie do przedstawionych<br>informacji […] wyjaśnia zależności<br>przyczynowo-skutkowe.<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego na<br>różnych poziomach złożoności […],<br>dostrzega związki między strukturą<br>a funkcją […].<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ oddechowy. Zdający:</li><li>opisuje budowę i funkcje narządów</li></ol>\n<p>wchodzących w skład układu oddechowego;</p>\n<ol><li>przedstawia mechanizm wymiany gazowej</li></ol>\n<p>w tkankach i w płucach […].<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za podanie przykładu cechy budowy pneumocytów (spośród: liczne mitochondria,<br>silnie rozbudowana rER, liczne aparaty Golgiego, ciałka blaszkowate), stanowiącej<br>przystosowanie do produkcji surfaktantu i poprawne wykazanie związku między<br>wybraną cechą a produkcją surfaktantu przez pneumocyty.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Liczne mitochondria - dostarczają ATP niezbędnego do produkcji surfaktantu.<br>• Silnie rozbudowana rER - w skład surfaktantu wchodzą białka, których synteza odbywa<br>się w tym organellum.<br>• Rozbudowana rER - modyfikacja białek wchodzących w skład surfaktantu.<br>• Rozbudowana rER - transport białek występujących w surfaktancie do aparatu Golgiego.<br>• Liczne aparaty Golgiego - w nich zachodzi modyfikacja i składanie substancji zawartych<br>w surfaktancie.<br>• Ciałka blaszkowate - zawierają fosfolipidy będące podstawowym elementem surfaktantu.<br>Uwagi:<br>• Nie uznaje się odpowiedzi dotyczących kształtu komórek i obecności mikrokosmków,<br>ponieważ odgrywają one rolę w transporcie surfaktantu, a nie - jego produkcji.<br>• Nie uznaje się odpowiedzi, w których zdający odnosi się do wytwarzania energii, a nie -<br>przetwarzania jednej formy w inną, np. że w mitochondriach energia powstaje lub energia<br>jest produkowana, wytwarzana lub generowana.<br>Zadanie 15. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Ciałka blaszkowe (lamelarne)</strong> - wyspecjalizowane organella pneumocytów typu II magazynujące surfaktant; są uwalniane przez egzocytozę na powierzchnię pęcherzyków płucnych, gdzie surfaktant obniża napięcie powierzchniowe.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: ciałka blaszkowe jako organellum wydzielnicze</h4>\n<p><strong>Krok 1 - identyfikacja cechy:</strong><br>Pneumocyty typu II posiadają charakterystyczne <strong>ciałka blaszkowe</strong> (osmiofilne ciałka wielobłonowe, <em>lamellar bodies</em>) - lizosomopodobne organella otoczone pojedynczą błoną, wypełnione ściśle upakowanymi warstwami fosfolipidów i białek surfaktantu (głównie dipalmitoylfosfatydylocholiny, DPPC).</p>\n<p><strong>Krok 2 - związek z produkcją surfaktantu:</strong></p>\n<ul><li>Surfaktant syntetyzowany jest w <strong>szorstkim ER</strong> (białkowe składniki SP-A, SP-B, SP-C, SP-D) i <strong>gładkim ER</strong> (składniki lipidowe)</li><li>Składniki trafiają do <strong>aparatu Golgiego</strong>, gdzie są pakowane do ciałek blaszkowych</li><li>Ciałka blaszkowe stanowią <strong>magazyn gotowego surfaktantu</strong> i poprzez <strong>egzocytozę</strong> wydzielają go na powierzchnię pneumocytów do warstwy hypofazy pęcherzyków płucnych</li><li>Tam surfaktant tworzy monomolekularną warstwę na granicy woda-powietrze, obniżając napięcie powierzchniowe i zapobiegając zapadaniu pęcherzyków podczas wydechu</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Ciałka blaszkowe = bezpośredni nośnik i wydzielnik surfaktantu → bez nich produkcja/uwolnienie surfaktantu niemożliwe.</p>\n<h4>Sposób 2 - Organelle syntezy: gładka siateczka śródplazmatyczna</h4>\n<p>Jeśli zamiast ciałek blaszkowych wybieramy <strong>dobrze rozwinięty układ gładkiej siateczki śródplazmatycznej (SER)</strong>:</p>\n<ul><li><strong>Cecha:</strong> Pneumocyty II mają wyjątkowo rozbudowane SER (w porównaniu z większością komórek nabłonka)</li><li><strong>Związek:</strong> Gładkie ER jest miejscem syntezy lipidów, w tym <strong>fosfolipidów</strong> - głównego składnika surfaktantu (ok. 70-80% masy surfaktantu to fosfolipidy, przede wszystkim DPPC)</li><li><strong>Uzasadnienie:</strong> Im bardziej rozbudowane SER → tym większa zdolność do syntezy fosfolipidów → tym więcej substancji do wypełnienia ciałek blaszkowych i wydzielenia surfaktantu</li></ul>\n<blockquote>💡 <strong>Dydaktycznie:</strong> Oba sposoby są poprawne. Ciałka blaszkowe to bardziej SWOISTE przystosowanie (unikalne dla pneumocytów II), gładkie ER to bardziej OGÓLNE (wyspecjalizowane w lipidach). Klucz CKE zwykle przyjmuje oba warianty.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Przez analogię z innymi komórkami wydzielniczymi</h4>\n<p>Pneumocyt II działa jak <strong>typowa komórka gruczołowa</strong> produkująca wydzielinę lipidowo-białkową:</p>\n<p>| Komórka | Wydzielina | Organellum charakterystyczne |<br>| Pneumocyt II | surfaktant | ciałka blaszkowe |<br>| Komórka kubkowa jelita | mucyna | ziarna wydzielnicze (mucynogen) |<br>| Hepatocyt | żółć | pęcherzyki wydzielnicze |<br>| Komórka β trzustki | insulina | ziarna wydzielnicze |</p>\n<p><strong>Schemat produkcji w każdej komórce wydzielniczej:</strong><br>\\[\\text{ER (synteza)} \\to \\text{Golgi (modyfikacja + pakowanie)} \\to \\text{organellum magazynujące} \\to \\text{egzocytoza}\\]</p>\n<p>Pneumocyt II realizuje ten sam schemat, a <strong>ciałka blaszkowe</strong> pełnią rolę &quot;ziaren wydzielniczych&quot; specyficznych dla surfaktantu.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 14.2, max 1 pkt):</strong><br><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń podaje przykład cechy budowy pneumocytu II stanowiącej przystosowanie do produkcji surfaktantu (np. obecność ciałek blaszkowych / dobrze rozwinięte SER / dobrze rozwinięty aparat Golgiego / liczne mitochondria) <strong>ORAZ</strong> wykazuje związek tej cechy z produkcją surfaktantu<br>- <strong>0 pkt</strong> - uczeń podaje cechę bez wykazania związku, albo wykazuje związek bez podania cechy, albo wskazuje cechę niezwiązaną z produkcją surfaktantu<br><br><strong>Akceptowane warianty cechy:</strong><br>- Ciałka blaszkowe (osmiofilne ciałka wielobłonowe) → magazynują i wydzielają surfaktant<br>- Rozbudowana gładka siateczka śródplazmatyczna → synteza lipidów/fosfolipidów surfaktantu<br>- Rozbudowany aparat Golgiego → pakowanie i transport składników surfaktantu<br>- Liczne mitochondria → energia (ATP) potrzebna do intensywnej syntezy i egzocytozy<br><br><strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> ❌ Samo &quot;wiele organelli&quot; bez wskazania konkretnych - nie uznaje się. ❌ Mikrovilli - niezwiązane bezpośrednio z produkcją surfaktantu - nie uznaje się.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów CKE</strong> - zadanie wymaga znajomości ultrastruktury komórkowej i mechanizmu wydzielniczego, nie wzorów matematycznych ani chemicznych.</p>\n<blockquote>📖 Gdyby pytanie dotyczyło składu chemicznego surfaktantu (fosfolipidy), można by odwołać się do <strong>str. 9-10 karty wzorów</strong> (sekcja chemia - budowa lipidów), ale w tym pytaniu nie jest to wymagane.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd = podanie tylko cechy bez wykazania związku - za to <strong>0 punktów</strong>, bo zadanie wymaga OBU elementów jednocześnie. Zawsze pisz: &quot;cecha X → umożliwia/warunkuje Y, ponieważ &quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie pneumocytów I i II - typ I tworzy cienką barierę gazową (płaskie, bez ciałek blaszkowych), typ II produkuje surfaktant. Zadanie dotyczy wyłącznie <strong>typu II</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mitochondria to poprawna odpowiedź, ale najtrudniejsza do uzasadnienia - musisz wskazać, że intensywna synteza i egzocytoza surfaktantu wymagają dużych ilości ATP, co uzasadnia liczne mitochondria. Samo &quot;dają energię&quot; bez wskazania do czego - może być niewystarczające.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;rozwinięta siateczka&quot; bez doprecyzowania GŁADKA/SZORSTKA - mają inne funkcje: gładka = lipidy (rdzeń fosfolipidowy surfaktantu), szorstka = białka (SP-A, SP-B, SP-C). Oba poprawne, ale każdy wymaga osobnego uzasadnienia.</blockquote>"}]}