{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/15.2","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"15.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego podczas utraty dużych ilości ciepła przez organizm obserwuje się\nwzrost wydzielania zarówno hormonu tyreotropowego (TSH), jak i hormonów tarczycy.\nW odpowiedzi uwzględnij funkcje tych hormonów.","answer":null,"answer_text":"15.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje\ninformacje […], wyjaśnia zależności\nprzyczynowo-skutkowe, formułuje\nwnioski […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n2) wymienia gruczoły dokrewne, podaje ich\nlokalizację i przedstawia ich rolę w regulacji\nprocesów życiowych;\n4) wykazuje nadrzędną rolę podwzgórza\ni przysadki mózgowej w regulacji hormonalnej\n(opisuje mechanizm sprzężenia zwrotnego między\nprzysadką mózgową a gruczołem podległym na\nprzykładzie tarczycy).\nZasady oceniania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające pobudzanie tarczycy przez TSH,\nco skutkuje wzrostem wydzielania hormonów tarczycy i w efekcie przyczynia się\ndo wzrostu tempa metabolizmu i wzrostu temperatury ciała.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Utrata dużej ilości ciepła powoduje obniżanie się temperatury organizmu, co powoduje\nwzrost wydzielania TSH, który z kolei pobudza tarczycę do wydzielania hormonów\ntarczycy, a te pobudzają w komórkach organizmu metabolizm, zwiększając wytwarzanie\nciepła w organizmie.\n• Obniżenie się temperatury organizmu zwiększa wydzielanie TSH, który pobudza tarczycę\ndo\nwydzielania\ntyroksyny\nwpływającej\nna\nzwiększenie\noddychania\ntlenowego\ni wytwarzanie ciepła.\n• Hormon tyreotropowy pobudza tarczycę do wydzielania hormonów tarczycy: T4 i T3\nzwiększających tempo metabolizmu i produkcję większej ilości ciepła chroniącego\norganizm przed wychłodzeniem.\n• Odebranie przez ośrodek termoregulacji w podwzgórzu informacji o obniżeniu\ntemperatury organizmu powoduje uwalnianie liberyn, które pobudzają przysadkę\ndo wydzielania TSH, pod wpływem którego tarczyca wydziela tyroksynę, zwiększającą\ntempo metabolizmu i w konsekwencji uwalnianie większej ilości ciepła.\nUwaga:\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do wzrostu tempa metabolizmu bez określenia\njego wpływu na produkcję ciepła, np. „TSH pobudza tarczycę do wydzielania hormonów\nzwiększających tempo metabolizmu”.\nZadanie 16. (0-7)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nUtrata ciepła powoduje obniżenie temperatury ciała → podwzgórze pobudza przysadkę do wydzielania TSH → TSH pobudza tarczycę do wydzielania T3/T4 → hormony tarczycy zwiększają tempo metabolizmu komórkowego, co nasila wytwarzanie ciepła i kompensuje jego utratę.\n\n## Sposób 1 - Oś podwzgórze-przysadka-tarczyca krok po kroku\n\n**Krok 1 - Bodziec:** Duża utrata ciepła → spadek temperatury krwi → receptory temperatury w podwzgórzu wykrywają ochłodzenie.\n\n**Krok 2 - Sygnał z podwzgórza:** Podwzgórze wydziela **TRH** (tyreoliberynę), która pobudza gruczołową część przysadki.\n\n**Krok 3 - Wzrost TSH:** Przysadka gruczołowa wydziela **TSH** (hormon tyreotropowy). Funkcja TSH = **pobudzenie tarczycy** do syntezy i uwalniania hormonów tarczycy (T3 - trójjodotyroniny i T4 - tyroksyny).\n\n**Krok 4 - Wzrost T3/T4:** Tarcząca wytwarza więcej hormonów w odpowiedzi na TSH.\n\n**Krok 5 - Efekt termoregulacyjny:** Hormony tarczycy (T3/T4) zwiększają **podstawową przemianę materii** (BMR) we wszystkich komórkach → wzrost procesów oksydacyjnych → **produkcja ciepła metabolicznego** → kompensacja utraty ciepła.\n\n**Podsumowanie łańcucha:**\n$$\\text{Utrata ciepła} \\rightarrow \\text{TRH (podwzgórze)} \\rightarrow \\uparrow\\text{TSH (przysadka)} \\rightarrow \\uparrow\\text{T3/T4 (tarczyca)} \\rightarrow \\uparrow\\text{metabolizm} \\rightarrow \\uparrow\\text{produkcja ciepła}$$\n\n## Sposób 2 - Przez funkcje hormonów (podejście „od funkcji do przyczyny\")\n\nZapytaj: **po co organizmowi więcej TSH i T3/T4 podczas utraty ciepła?**\n\n| Hormon | Funkcja | Rola w utracie ciepła |\n| **TSH** | Stymuluje tarczycę do produkcji T3/T4 | Musi wzrosnąć, bo bez TSH tarczyca nie zwiększy wydzielania |\n| **T3/T4** | Zwiększają BMR - przyspieszają utlenianie glukozy, kwasów tłuszczowych → ATP + ciepło | Bezpośrednia odpowiedź termogenetyczna organizmu |\n\nSkoro **T3/T4 to narzędzie do produkcji ciepła**, to gdy ciepła brakuje → oś hormonalna aktywuje to narzędzie → wzrost TSH jest **środkiem do celu** (więcej T3/T4), a wzrost T3/T4 jest **celem** (więcej ciepła).\n\nOba hormony rosną jednocześnie, bo TSH **warunkuje** wzrost T3/T4 - to klasyczna kaskada hierarchiczna osi hormonalnej.\n\n## Sposób 3 - Przez sprzężenie zwrotne (ujemne)\n\nW warunkach termoneutralnych: wysoki poziom T3/T4 → **ujemne sprzężenie zwrotne** → hamuje przysadkę (mało TSH).\n\nGdy organizm traci ciepło: zapotrzebowanie na ciepło > aktualna produkcja → „blokada\" sprzężenia zwrotnego zostaje zniesiona (organizm „toleruje\" wyższy T3/T4, bo są potrzebne) → przysadka może wydzielać więcej TSH bez hamowania → tarczyca dostaje silniejszy sygnał → więcej T3/T4 w krążeniu.\n\nKluczowy wniosek: obaj hormonów rośnie **z powodu rosnącego zapotrzebowania na termogenezę** - sprzężenie zwrotne zostaje „przestrojone\" na wyższy poziom set-point.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 15.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń wyjaśnia, że:\n> - TSH pobudza tarczycę do wydzielania jej hormonów (funkcja TSH), **ORAZ**\n> - hormony tarczycy zwiększają tempo metabolizmu / nasilają procesy oksydacyjne / zwiększają produkcję ciepła (funkcja T3/T4)\n> - **i** powiązuje to z utratą ciepła jako bodźcem\n> - **0 pkt** - podanie wyłącznie nazw hormonów bez wyjaśnienia funkcji; brak powiązania z termoregulacją; odpowiedź niepełna (tylko jedna z dwóch funkcji)\n> - **Akceptowane warianty:** „hormony tarczycy przyspieszają przemianę materii\", „zwiększają lipolizę i glikolizę prowadząc do produkcji ciepła\", „nasilają katabolizm wytwarzający energię cieplną\"\n> - **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Nie uznaje się odpowiedzi niewyjaśniających funkcji obu hormonów. ✅ Dopuszcza się odwołanie do osi podwzgórze-przysadka bez podawania TRH z nazwy.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów CKE - wystarczy znajomość mechanizmu hormonalnej regulacji termoregulacji (oś podwzgórze-przysadka-tarczyca) oraz funkcji TSH i T3/T4.\n\n> 📖 Dla kontekstu: karta wzorów CKE **nie zawiera wzorów hormonów peptydowych** (TSH to glikoproteina) ani tyroksyny. Zadanie opiera się wyłącznie na wiedzy z zakresu fizjologii regulacji hormonalnej.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Napisanie tylko „TSH pobudza tarczycę\" **bez podania po co** (= by wytworzyć ciepło) to połowa odpowiedzi - klucz wymaga powiązania z termoregulacją.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie kierunku kaskady: to **TSH → T3/T4**, nie odwrotnie. T3/T4 nie pobudzają wydzielania TSH (to ujemne sprzężenie zwrotne działa w drugą stronę - T3/T4 **hamują** TSH).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** „Hormony tarczycy podnoszą temperaturę ciała\" to skrót myślowy - precyzyjnie: **zwiększają tempo metabolizmu komórkowego**, co jako efekt uboczny uwalnia ciepło (termogeneza). Warto napisać „zwiększają przemianę materii\" lub „nasilają utlenianie substratów\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pominięcie słowa „funkcja\" w odpowiedzi może skutkować utratą punktu - klucz CKE wprost wymaga uwzględnienia **funkcji obu hormonów**, więc należy je nazwać explicite.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-15.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego podczas utraty dużych ilości ciepła przez organizm obserwuje się<br>wzrost wydzielania zarówno hormonu tyreotropowego (TSH), jak i hormonów tarczycy.<br>W odpowiedzi uwzględnij funkcje tych hormonów.</p>","answer_text_html":"<p>15.2. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje<br>informacje […], wyjaśnia zależności<br>przyczynowo-skutkowe, formułuje<br>wnioski […].<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka.</p>\n<ol><li>Układ dokrewny. Zdający:</li><li>wymienia gruczoły dokrewne, podaje ich</li></ol>\n<p>lokalizację i przedstawia ich rolę w regulacji<br>procesów życiowych;</p>\n<ol><li>wykazuje nadrzędną rolę podwzgórza</li></ol>\n<p>i przysadki mózgowej w regulacji hormonalnej<br>(opisuje mechanizm sprzężenia zwrotnego między<br>przysadką mózgową a gruczołem podległym na<br>przykładzie tarczycy).<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające pobudzanie tarczycy przez TSH,<br>co skutkuje wzrostem wydzielania hormonów tarczycy i w efekcie przyczynia się<br>do wzrostu tempa metabolizmu i wzrostu temperatury ciała.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Utrata dużej ilości ciepła powoduje obniżanie się temperatury organizmu, co powoduje<br>wzrost wydzielania TSH, który z kolei pobudza tarczycę do wydzielania hormonów<br>tarczycy, a te pobudzają w komórkach organizmu metabolizm, zwiększając wytwarzanie<br>ciepła w organizmie.<br>• Obniżenie się temperatury organizmu zwiększa wydzielanie TSH, który pobudza tarczycę<br>do<br>wydzielania<br>tyroksyny<br>wpływającej<br>na<br>zwiększenie<br>oddychania<br>tlenowego<br>i wytwarzanie ciepła.<br>• Hormon tyreotropowy pobudza tarczycę do wydzielania hormonów tarczycy: T4 i T3<br>zwiększających tempo metabolizmu i produkcję większej ilości ciepła chroniącego<br>organizm przed wychłodzeniem.<br>• Odebranie przez ośrodek termoregulacji w podwzgórzu informacji o obniżeniu<br>temperatury organizmu powoduje uwalnianie liberyn, które pobudzają przysadkę<br>do wydzielania TSH, pod wpływem którego tarczyca wydziela tyroksynę, zwiększającą<br>tempo metabolizmu i w konsekwencji uwalnianie większej ilości ciepła.<br>Uwaga:<br>Dopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do wzrostu tempa metabolizmu bez określenia<br>jego wpływu na produkcję ciepła, np. „TSH pobudza tarczycę do wydzielania hormonów<br>zwiększających tempo metabolizmu”.<br>Zadanie 16. (0-7)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Utrata ciepła powoduje obniżenie temperatury ciała → podwzgórze pobudza przysadkę do wydzielania TSH → TSH pobudza tarczycę do wydzielania T3/T4 → hormony tarczycy zwiększają tempo metabolizmu komórkowego, co nasila wytwarzanie ciepła i kompensuje jego utratę.</p>\n<h4>Sposób 1 - Oś podwzgórze-przysadka-tarczyca krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Bodziec:</strong> Duża utrata ciepła → spadek temperatury krwi → receptory temperatury w podwzgórzu wykrywają ochłodzenie.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Sygnał z podwzgórza:</strong> Podwzgórze wydziela <strong>TRH</strong> (tyreoliberynę), która pobudza gruczołową część przysadki.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Wzrost TSH:</strong> Przysadka gruczołowa wydziela <strong>TSH</strong> (hormon tyreotropowy). Funkcja TSH = <strong>pobudzenie tarczycy</strong> do syntezy i uwalniania hormonów tarczycy (T3 - trójjodotyroniny i T4 - tyroksyny).</p>\n<p><strong>Krok 4 - Wzrost T3/T4:</strong> Tarcząca wytwarza więcej hormonów w odpowiedzi na TSH.</p>\n<p><strong>Krok 5 - Efekt termoregulacyjny:</strong> Hormony tarczycy (T3/T4) zwiększają <strong>podstawową przemianę materii</strong> (BMR) we wszystkich komórkach → wzrost procesów oksydacyjnych → <strong>produkcja ciepła metabolicznego</strong> → kompensacja utraty ciepła.</p>\n<p><strong>Podsumowanie łańcucha:</strong><br>$$\\text{Utrata ciepła} \\rightarrow \\text{TRH (podwzgórze)} \\rightarrow \\uparrow\\text{TSH (przysadka)} \\rightarrow \\uparrow\\text{T3/T4 (tarczyca)} \\rightarrow \\uparrow\\text{metabolizm} \\rightarrow \\uparrow\\text{produkcja ciepła}$$</p>\n<h4>Sposób 2 - Przez funkcje hormonów (podejście „od funkcji do przyczyny&quot;)</h4>\n<p>Zapytaj: <strong>po co organizmowi więcej TSH i T3/T4 podczas utraty ciepła?</strong></p>\n<p>| Hormon | Funkcja | Rola w utracie ciepła |<br>| <strong>TSH</strong> | Stymuluje tarczycę do produkcji T3/T4 | Musi wzrosnąć, bo bez TSH tarczyca nie zwiększy wydzielania |<br>| <strong>T3/T4</strong> | Zwiększają BMR - przyspieszają utlenianie glukozy, kwasów tłuszczowych → ATP + ciepło | Bezpośrednia odpowiedź termogenetyczna organizmu |</p>\n<p>Skoro <strong>T3/T4 to narzędzie do produkcji ciepła</strong>, to gdy ciepła brakuje → oś hormonalna aktywuje to narzędzie → wzrost TSH jest <strong>środkiem do celu</strong> (więcej T3/T4), a wzrost T3/T4 jest <strong>celem</strong> (więcej ciepła).</p>\n<p>Oba hormony rosną jednocześnie, bo TSH <strong>warunkuje</strong> wzrost T3/T4 - to klasyczna kaskada hierarchiczna osi hormonalnej.</p>\n<h4>Sposób 3 - Przez sprzężenie zwrotne (ujemne)</h4>\n<p>W warunkach termoneutralnych: wysoki poziom T3/T4 → <strong>ujemne sprzężenie zwrotne</strong> → hamuje przysadkę (mało TSH).</p>\n<p>Gdy organizm traci ciepło: zapotrzebowanie na ciepło &gt; aktualna produkcja → „blokada&quot; sprzężenia zwrotnego zostaje zniesiona (organizm „toleruje&quot; wyższy T3/T4, bo są potrzebne) → przysadka może wydzielać więcej TSH bez hamowania → tarczyca dostaje silniejszy sygnał → więcej T3/T4 w krążeniu.</p>\n<p>Kluczowy wniosek: obaj hormonów rośnie <strong>z powodu rosnącego zapotrzebowania na termogenezę</strong> - sprzężenie zwrotne zostaje „przestrojone&quot; na wyższy poziom set-point.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 15.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń wyjaśnia, że:<br>- TSH pobudza tarczycę do wydzielania jej hormonów (funkcja TSH), <strong>ORAZ</strong><br>- hormony tarczycy zwiększają tempo metabolizmu / nasilają procesy oksydacyjne / zwiększają produkcję ciepła (funkcja T3/T4)<br>- <strong>i</strong> powiązuje to z utratą ciepła jako bodźcem<br>- <strong>0 pkt</strong> - podanie wyłącznie nazw hormonów bez wyjaśnienia funkcji; brak powiązania z termoregulacją; odpowiedź niepełna (tylko jedna z dwóch funkcji)<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> „hormony tarczycy przyspieszają przemianę materii&quot;, „zwiększają lipolizę i glikolizę prowadząc do produkcji ciepła&quot;, „nasilają katabolizm wytwarzający energię cieplną&quot;<br>- <strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> ❌ Nie uznaje się odpowiedzi niewyjaśniających funkcji obu hormonów. ✅ Dopuszcza się odwołanie do osi podwzgórze-przysadka bez podawania TRH z nazwy.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów CKE - wystarczy znajomość mechanizmu hormonalnej regulacji termoregulacji (oś podwzgórze-przysadka-tarczyca) oraz funkcji TSH i T3/T4.</p>\n<blockquote>📖 Dla kontekstu: karta wzorów CKE <strong>nie zawiera wzorów hormonów peptydowych</strong> (TSH to glikoproteina) ani tyroksyny. Zadanie opiera się wyłącznie na wiedzy z zakresu fizjologii regulacji hormonalnej.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Napisanie tylko „TSH pobudza tarczycę&quot; <strong>bez podania po co</strong> (= by wytworzyć ciepło) to połowa odpowiedzi - klucz wymaga powiązania z termoregulacją.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie kierunku kaskady: to <strong>TSH → T3/T4</strong>, nie odwrotnie. T3/T4 nie pobudzają wydzielania TSH (to ujemne sprzężenie zwrotne działa w drugą stronę - T3/T4 <strong>hamują</strong> TSH).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> „Hormony tarczycy podnoszą temperaturę ciała&quot; to skrót myślowy - precyzyjnie: <strong>zwiększają tempo metabolizmu komórkowego</strong>, co jako efekt uboczny uwalnia ciepło (termogeneza). Warto napisać „zwiększają przemianę materii&quot; lub „nasilają utlenianie substratów&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pominięcie słowa „funkcja&quot; w odpowiedzi może skutkować utratą punktu - klucz CKE wprost wymaga uwzględnienia <strong>funkcji obu hormonów</strong>, więc należy je nazwać explicite.</blockquote>"}]}