{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/16.3","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"16.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nZaznacz poprawne dokończenie poniższego zdania - wybierz odpowiedź spośród A-B\noraz odpowiedź spośród 1.-4.\nLaktoza, obecna w ludzkim mleku, jest substancją\nA.\nregulacyjną,\na w wyniku jej hydrolizy\npowstają\n1.\ngalaktoza i maltoza.\n2.\ngalaktoza i glukoza.\nB.\nodżywczą,\n3.\nfruktoza i glukoza.\n4.\nfruktoza i maltoza.","answer":"B2","answer_text":"16.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności […],\ndostrzega związki między strukturą\na funkcją […].\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n2. Węglowodany. Zdający:\n1) przedstawia budowę i podaje właściwości\nwęglowodanów; rozróżnia monosacharydy\n(triozy, pentozy i heksozy), disacharydy\ni polisacharydy;\n2) przedstawia znaczenie wybranych\nwęglowodanów (glukoza, fruktoza, galaktoza,\nryboza, deoksyryboza, sacharoza, laktoza, […])\ndla organizmów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n3) przedstawia i porównuje proces trawienia,\nwchłaniania i transportu białek, cukrów\ni tłuszczów.\nZasady oceniania\n1 p. - za prawidłowe dokończenie zdania.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB2","solution":"Mam treść zadania z JSON. Piszę rozwiązanie.\n\n## Poprawna odpowiedź\n\n**B + 2**\n\nZdanie poprawnie dokończone: *„Laktoza, obecna w ludzkim mleku, jest substancją **odżywczą**, a w wyniku jej hydrolizy powstają **galaktoza i glukoza**.\"*\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biochemiczny (budowa i hydroliza laktozy)\n\n**Krok 1 - Czym jest laktoza?**\n\nLaktoza to **dwucukier (disacharyd)** zbudowany z dwóch monosacharydów połączonych wiązaniem glikozydowym:\n\n\\[\n\\text{galaktoza} + \\text{glukoza} \\xrightarrow{\\text{wiązanie } \\beta\\text{-1,4-glikozydowe}} \\text{laktoza}\n\\]\n\n**Krok 2 - Funkcja biologiczna laktozy**\n\nLaktoza jest **węglowodanem** → węglowodany pełnią funkcję **energetyczną (odżywczą)** w organizmie:\n\n- Dostarcza \\(\\approx 17\\) kJ/g energii po utlenieniu\n- W mleku ludzkim stanowi ~7% masy → główne źródło energii dla niemowlęcia\n\nLaktoza **NIE** pełni funkcji regulacyjnej - funkcję regulacyjną pełnią np. hormony, witaminy, enzymy (białka). Laktoza jest paliwem, nie regulatorem.\n\n**Krok 3 - Hydroliza laktozy**\n\nEnzym **laktaza** (β-galaktozydaza) katalizuje hydrolizę:\n\n\\[\n\\text{laktoza} + \\ce{H2O} \\xrightarrow{\\text{laktaza}} \\underbrace{\\text{galaktoza}}_{\\text{monosacharyd}} + \\underbrace{\\text{glukoza}}_{\\text{monosacharyd}}\n\\]\n\n→ Produkty: **galaktoza + glukoza** (opcja 2 ✓)\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędów (dla obu par opcji)\n\n**Para A-B:**\n\n| Opcja | Ocena | Uzasadnienie |\n| **A. regulacyjną** | ❌ | Substancje regulacyjne = hormony, enzymy, witaminy. Laktoza = węglowodan, pełni funkcję energetyczną, nie reguluje procesów metabolicznych |\n| **B. odżywczą** | ✅ | Laktoza = disacharyd = węglowodan → dostarcza energii = funkcja odżywcza |\n\n**Para 1-4:**\n\n| Opcja | Ocena | Uzasadnienie |\n| 1. galaktoza i maltoza | ❌ | Maltoza = glukoza+glukoza - to inny disacharyd, nie produkt hydrolizy laktozy |\n| **2. galaktoza i glukoza** | ✅ | Laktoza = β-D-galaktoza + α-D-glukoza → hydroliza daje dokładnie te dwa monosacharydy |\n| 3. fruktoza i glukoza | ❌ | Fruktoza + glukoza → to produkty hydrolizy **sacharozy**, nie laktozy (klasyczna pomyłka!) |\n| 4. fruktoza i maltoza | ❌ | Dwa błędy naraz: fruktoza nie jest składnikiem laktozy, maltoza to nie monosacharyd |\n\n## Sposób 3 - Analogia przez porównanie disacharydów\n\nTrzy główne disacharydy do zapamiętania (kontrast eliminacyjny):\n\n| Disacharyd | Składniki | Gdzie? |\n| **laktoza** | **galaktoza + glukoza** | mleko ssaków |\n| sacharoza | fruktoza + glukoza | rośliny (cukier buraczany) |\n| maltoza | glukoza + glukoza | kiełkujące ziarna (słód) |\n\nReguła: **\"La-GAL-oza\"** → laktoza zawiera **GALaktozę** (mnemonika: LAktoza = GALaktoza + glukoza). Fruktoza należy do sacharozy, nie laktozy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 16.3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń wybiera poprawnie **B** (odżywczą) ORAZ **2** (galaktoza i glukoza)\n> - **0 pkt** - wybrana tylko jedna para / błędna odpowiedź w jednej lub obu parach\n> - **Uwagi (orientacyjne):** Obie części (A-B i 1-4) muszą być poprawne jednocześnie - błąd w jednej parze = 0 pkt za całe zadanie\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość biochemii węglowodanów (budowa laktozy, produkty hydrolizy). Karta wzorów EM2023 nie zawiera tabel disacharydów ani struktury laktozy.\n\n> 💡 Przydatna wiedza ogólna: laktaza to enzym z klasy hydrolaz; jej brak → nietolerancja laktozy (temat całego zadania 16).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd ucznia |\n| **A** (regulacyjna) | Mylenie funkcji biologicznych: \"skoro wpływa na zdrowie niemowlęcia, to pewnie jest regulacyjna\" - błąd kategorialny; funkcja odżywcza ≠ regulacyjna |\n| **1** (galaktoza + maltoza) | Maltoza brzmi jak \"produkt trawienia\" (słyszana w kontekście skrobi) - uczeń miesza produkty trawienia różnych węglowodanów |\n| **3** (fruktoza + glukoza) | **NAJCZĘSTSZY BŁĄD** - pomylenie laktozy z sacharozą; fruktoza+glukoza = sacharoza, nie laktoza |\n| **4** (fruktoza + maltoza) | Losowe skojarzenie z \"cukrami\" bez znajomości konkretnych struktur |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Fruktoza + glukoza = **sacharoza** (cukier buraczany/trzcinowy) - NIE laktoza! To najczęstszy błąd w tym zadaniu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Laktoza zawiera **GALaktozę** - nie fruktozę, nie maltozę. Mnemonika: **LA**ktoza → ga**LA**ktoza.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Substancja odżywcza ≠ regulacyjna. Węglowodany to substancje zapasowo-energetyczne (odżywcze). Regulacyjne to hormony, witaminy, enzymy - nie cukry proste/złożone.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-16.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.3. (0-1)<br>Zaznacz poprawne dokończenie poniższego zdania - wybierz odpowiedź spośród A-B<br>oraz odpowiedź spośród 1.-4.<br>Laktoza, obecna w ludzkim mleku, jest substancją<br>A.<br>regulacyjną,<br>a w wyniku jej hydrolizy<br>powstają<br>1.<br>galaktoza i maltoza.<br>2.<br>galaktoza i glukoza.<br>B.<br>odżywczą,<br>3.<br>fruktoza i glukoza.<br>4.<br>fruktoza i maltoza.</p>","answer_text_html":"<p>16.3. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego na<br>różnych poziomach złożoności […],<br>dostrzega związki między strukturą<br>a funkcją […].<br>I. Budowa chemiczna organizmów.</p>\n<ol><li>Węglowodany. Zdający:</li><li>przedstawia budowę i podaje właściwości</li></ol>\n<p>węglowodanów; rozróżnia monosacharydy<br>(triozy, pentozy i heksozy), disacharydy<br>i polisacharydy;</p>\n<ol><li>przedstawia znaczenie wybranych</li></ol>\n<p>węglowodanów (glukoza, fruktoza, galaktoza,<br>ryboza, deoksyryboza, sacharoza, laktoza, […])<br>dla organizmów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i przebieg procesów</li></ol>\n<p>trawiennych. Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia i porównuje proces trawienia,</li></ol>\n<p>wchłaniania i transportu białek, cukrów<br>i tłuszczów.<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za prawidłowe dokończenie zdania.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>B2</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<p>Mam treść zadania z JSON. Piszę rozwiązanie.</p>\n<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B + 2</strong></p>\n<p>Zdanie poprawnie dokończone: <em>„Laktoza, obecna w ludzkim mleku, jest substancją <strong>odżywczą</strong>, a w wyniku jej hydrolizy powstają <strong>galaktoza i glukoza</strong>.&quot;</em></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biochemiczny (budowa i hydroliza laktozy)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Czym jest laktoza?</strong></p>\n<p>Laktoza to <strong>dwucukier (disacharyd)</strong> zbudowany z dwóch monosacharydów połączonych wiązaniem glikozydowym:</p>\n<p>\\[<br>\\text{galaktoza} + \\text{glukoza} \\xrightarrow{\\text{wiązanie } \\beta\\text{-1,4-glikozydowe}} \\text{laktoza}<br>\\]</p>\n<p><strong>Krok 2 - Funkcja biologiczna laktozy</strong></p>\n<p>Laktoza jest <strong>węglowodanem</strong> → węglowodany pełnią funkcję <strong>energetyczną (odżywczą)</strong> w organizmie:</p>\n<ul><li>Dostarcza \\(\\approx 17\\) kJ/g energii po utlenieniu</li><li>W mleku ludzkim stanowi ~7% masy → główne źródło energii dla niemowlęcia</li></ul>\n<p>Laktoza <strong>NIE</strong> pełni funkcji regulacyjnej - funkcję regulacyjną pełnią np. hormony, witaminy, enzymy (białka). Laktoza jest paliwem, nie regulatorem.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Hydroliza laktozy</strong></p>\n<p>Enzym <strong>laktaza</strong> (β-galaktozydaza) katalizuje hydrolizę:</p>\n<p>\\[<br>\\text{laktoza} + \\ce{H2O} \\xrightarrow{\\text{laktaza}} \\underbrace{\\text{galaktoza}}<em>{\\text{monosacharyd}} + \\underbrace{\\text{glukoza}}</em>{\\text{monosacharyd}}<br>\\]</p>\n<p>→ Produkty: <strong>galaktoza + glukoza</strong> (opcja 2 ✓)</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędów (dla obu par opcji)</h4>\n<p><strong>Para A-B:</strong></p>\n<p>| Opcja | Ocena | Uzasadnienie |<br>| <strong>A. regulacyjną</strong> | ❌ | Substancje regulacyjne = hormony, enzymy, witaminy. Laktoza = węglowodan, pełni funkcję energetyczną, nie reguluje procesów metabolicznych |<br>| <strong>B. odżywczą</strong> | ✅ | Laktoza = disacharyd = węglowodan → dostarcza energii = funkcja odżywcza |</p>\n<p><strong>Para 1-4:</strong></p>\n<p>| Opcja | Ocena | Uzasadnienie |<br>| 1. galaktoza i maltoza | ❌ | Maltoza = glukoza+glukoza - to inny disacharyd, nie produkt hydrolizy laktozy |<br>| <strong>2. galaktoza i glukoza</strong> | ✅ | Laktoza = β-D-galaktoza + α-D-glukoza → hydroliza daje dokładnie te dwa monosacharydy |<br>| 3. fruktoza i glukoza | ❌ | Fruktoza + glukoza → to produkty hydrolizy <strong>sacharozy</strong>, nie laktozy (klasyczna pomyłka!) |<br>| 4. fruktoza i maltoza | ❌ | Dwa błędy naraz: fruktoza nie jest składnikiem laktozy, maltoza to nie monosacharyd |</p>\n<h4>Sposób 3 - Analogia przez porównanie disacharydów</h4>\n<p>Trzy główne disacharydy do zapamiętania (kontrast eliminacyjny):</p>\n<p>| Disacharyd | Składniki | Gdzie? |<br>| <strong>laktoza</strong> | <strong>galaktoza + glukoza</strong> | mleko ssaków |<br>| sacharoza | fruktoza + glukoza | rośliny (cukier buraczany) |<br>| maltoza | glukoza + glukoza | kiełkujące ziarna (słód) |</p>\n<p>Reguła: <strong>&quot;La-GAL-oza&quot;</strong> → laktoza zawiera <strong>GALaktozę</strong> (mnemonika: LAktoza = GALaktoza + glukoza). Fruktoza należy do sacharozy, nie laktozy.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 16.3, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń wybiera poprawnie <strong>B</strong> (odżywczą) ORAZ <strong>2</strong> (galaktoza i glukoza)<br>- <strong>0 pkt</strong> - wybrana tylko jedna para / błędna odpowiedź w jednej lub obu parach<br>- <strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> Obie części (A-B i 1-4) muszą być poprawne jednocześnie - błąd w jednej parze = 0 pkt za całe zadanie</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość biochemii węglowodanów (budowa laktozy, produkty hydrolizy). Karta wzorów EM2023 nie zawiera tabel disacharydów ani struktury laktozy.</p>\n<blockquote>💡 Przydatna wiedza ogólna: laktaza to enzym z klasy hydrolaz; jej brak → nietolerancja laktozy (temat całego zadania 16).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd ucznia |<br>| <strong>A</strong> (regulacyjna) | Mylenie funkcji biologicznych: &quot;skoro wpływa na zdrowie niemowlęcia, to pewnie jest regulacyjna&quot; - błąd kategorialny; funkcja odżywcza ≠ regulacyjna |<br>| <strong>1</strong> (galaktoza + maltoza) | Maltoza brzmi jak &quot;produkt trawienia&quot; (słyszana w kontekście skrobi) - uczeń miesza produkty trawienia różnych węglowodanów |<br>| <strong>3</strong> (fruktoza + glukoza) | <strong>NAJCZĘSTSZY BŁĄD</strong> - pomylenie laktozy z sacharozą; fruktoza+glukoza = sacharoza, nie laktoza |<br>| <strong>4</strong> (fruktoza + maltoza) | Losowe skojarzenie z &quot;cukrami&quot; bez znajomości konkretnych struktur |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Fruktoza + glukoza = <strong>sacharoza</strong> (cukier buraczany/trzcinowy) - NIE laktoza! To najczęstszy błąd w tym zadaniu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Laktoza zawiera <strong>GALaktozę</strong> - nie fruktozę, nie maltozę. Mnemonika: <strong>LA</strong>ktoza → ga<strong>LA</strong>ktoza.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Substancja odżywcza ≠ regulacyjna. Węglowodany to substancje zapasowo-energetyczne (odżywcze). Regulacyjne to hormony, witaminy, enzymy - nie cukry proste/złożone.</blockquote>"}]}