{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/16.5","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"16.5","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.5. (0-1)\nWyjaśnij, w jakim celu, w razie wystąpienia objawów nietolerancji laktozy u osoby\ndorosłej, należy określić, czy ta nietolerancja ma podłoże genetyczne, czy też została\nnabyta. W odpowiedzi odwołaj się do sposobu postępowania w zależności od podłoża\nnietolerancji.","answer":null,"answer_text":"16.5. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje informacje,\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności […],\ndostrzega związki między strukturą\na funkcją […].\nZakres rozszerzony.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n2. Homeostaza organizmu człowieka. Zdający:\n3) wymienia przyczyny schorzeń\nposzczególnych układów (pokarmowy […])\ni przedstawia zasady profilaktyki w tym\nzakresie.\nZakres podstawowy.\n1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna.\nZdający\n7) wyjaśnia, na czym polega poradnictwo\ngenetyczne, oraz wymienia sytuacje, w których\nwarto skorzystać z poradnictwa genetycznego\ni przeprowadzenia badań DNA.\nZasady oceniania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie celowości określenia podłoża nietolerancji laktozy,\nuwzględniające różny sposób postępowania w obu przypadkach:\n• przy pierwotnej nietolerancji laktozy - konieczność ograniczenia spożycia laktozy\n(produktów mlecznych) lub stosowanie suplementacji laktazy,\n• w przypadku wtórnej nietolerancji laktozy - możliwość podjęcia leczenia jej\nprzyczyny.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nCelem określenia podłoża nietolerancji laktozy jest podjęcie odpowiedniego postępowania:\n• w przypadku stwierdzenia podłoża genetycznego konieczne jest zastosowanie diety,\npolegającej na całkowitej eliminacji laktozy lub uzupełniania laktazy,\nnatomiast\n• w przypadku nietolerancji laktozy o podłożu wtórym należy przede wszystkim dążyć\ndo diagnozy i leczenia choroby podstawowej, której objawem jest nietolerancja laktozy.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nOkreślenie podłoża nietolerancji laktozy pozwala dobrać właściwe postępowanie: **przy podłożu genetycznym** konieczne jest **trwałe ograniczenie laktozy** w diecie, natomiast **przy podłożu nabytym** wystarczy **leczenie choroby podstawowej** i przejściowe ograniczenie laktozy - po wyleczeniu tolerancja może powrócić do normy.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: czym różnią się oba typy nietolerancji\n\n**Nietolerancja genetyczna (pierwotna):**\n\n- Wynika z **wariantu genu LCT** kodującego laktazę - ekspresja genu po odstawieniu mleka zostaje programowo wygaszona (brak persistencji laktazy).\n- Enterocyty **trwale produkują zbyt mało laktazy** - stan ten jest **nieodwracalny** i nie zależy od choroby ani stylu życia.\n- Postępowanie: **dożywotnia eliminacja** lub drastyczne ograniczenie laktozy z diety (mleko, sery świeże, lody) lub suplementacja enzymu laktazy.\n\n**Nietolerancja nabyta (wtórna):**\n\n- Wynika z **uszkodzenia nabłonka jelita cienkiego** przez chorobę (np. celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, infekcja rotawirusem, chemioterapia) → rąbek szczoteczkowy enterocytów jest zniszczony → przejściowy niedobór laktazy.\n- Stan ten jest **odwracalny** - po wyleczeniu choroby podstawowej i regeneracji kosmków jelitowych laktaza powraca do prawidłowego poziomu.\n- Postępowanie: **leczenie choroby podstawowej** + przejściowa dieta ubogolaktozowa → po regeneracji jelita **powrót do normalnej diety** jest możliwy.\n\n**Wniosek kliniczny:** Bez rozróżnienia tych dwóch typów lekarz mógłby:\n- (błąd 1) kazać pacjentowi z nabytą nietolerancją unikać laktozy na zawsze (niepotrzebne ograniczenia, ryzyko niedoboru wapnia i witaminy D),\n- (błąd 2) sądzić, że pacjent z nietolerancją genetyczną „wyzdrowieje\" z czasem i nie zalecić trwałej zmiany diety.\n\n## Sposób 2 - Logika kliniczna: różnicowanie przez cel terapeutyczny\n\nZadaj sobie pytanie: **czy niedobór laktazy jest trwały, czy przejściowy?**\n\n| | Genetyczna | Nabyta |\n| Przyczyna | wariant genu LCT (brak persistencji) | uszkodzenie nabłonka jelita |\n| Odwracalność | ❌ NIE | ✅ TAK (po leczeniu) |\n| Postępowanie | dieta bezlaktozowa na stałe | leczenie choroby + dieta tymczasowo |\n| Cel | kompensacja trwałego defektu enzymatycznego | usunięcie przyczyny → regeneracja enzymu |\n\nWłaśnie **ta różnica w odwracalności** sprawia, że rozróżnienie jest klinicznie kluczowe: niepotrzebne dożywotnie wyłączenie mleka szkodzi (deficyty wapnia, osteoporoza), a brak leczenia przyczyny w typie nabytym prowadzi do dalszego uszkodzenia jelita.\n\n## Sposób 3 - Od objawu do diagnozy do postępowania (schemat myślenia maturalnego)\n\nZadanie pyta wprost: *„w jakim celu\"* + *„w zależności od podłoża\"* - to sygnał, że odpowiedź musi mieć **strukturę: jeśli A → postępowanie X; jeśli B → postępowanie Y**.\n\nUczeń powinien zbudować zdanie:\n\n> Określenie podłoża jest konieczne, **ponieważ** nietolerancja genetyczna wymaga [trwałego ograniczenia laktozy], **podczas gdy** nietolerancja nabyta wymaga [leczenia choroby podstawowej i tymczasowego ograniczenia laktozy, po którym tolerancja może powrócić].\n\nTo precyzyjna struktura odpowiedzi za **1 punkt CKE** - musi się w niej pojawić różnica w postępowaniu, a nie tylko opis przyczyn.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 16.5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń wyjaśnia, że określenie podłoża nietolerancji jest konieczne, ponieważ umożliwia dobór właściwego postępowania: w przypadku nietolerancji **genetycznej** konieczna jest **trwała eliminacja/ograniczenie laktozy** z diety, natomiast w przypadku nietolerancji **nabytej** wystarczy **leczenie choroby podstawowej** (przejściowe ograniczenie laktozy), a po wyleczeniu możliwy jest powrót do normalnej diety.\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna (opisuje tylko jeden typ bez porównania postępowania), błędna lub nie nawiązuje do różnicy w postępowaniu.\n> - **Akceptowane warianty:** sformułowania podkreślające odwracalność nietolerancji nabytej i nieodwracalność genetycznej w kontekście diety.\n> - **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Nie uznaje się odpowiedzi opisującej wyłącznie różnicę w przyczynach bez wskazania konsekwencji dla postępowania.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość biologii molekularnej (gen laktazy, persistencja) oraz fizjologii jelita cienkiego (laktaza w rąbku szczoteczkowym enterocytów, odwracalność uszkodzenia nabłonka). Żadne wzory matematyczne ani biochemiczne nie są potrzebne.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - uczeń opisuje *przyczyny* obu typów (gen vs. choroba), ale **nie pisze o różnicy w postępowaniu**. CKE punktuje właśnie porównanie terapii, nie etiologii.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić „nabyta\" z „nieuleczalna\" - nabyta nietolerancja laktozy jest **przejściowa i odwracalna**, co jest sednem odpowiedzi.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Odpowiedź „w obu przypadkach należy unikać laktozy\" jest błędna - przy nabytej nietolerancji ograniczenie jest tylko *tymczasowe*, a celem jest leczenie choroby podstawowej.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-16.5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.5. (0-1)<br>Wyjaśnij, w jakim celu, w razie wystąpienia objawów nietolerancji laktozy u osoby<br>dorosłej, należy określić, czy ta nietolerancja ma podłoże genetyczne, czy też została<br>nabyta. W odpowiedzi odwołaj się do sposobu postępowania w zależności od podłoża<br>nietolerancji.</p>","answer_text_html":"<p>16.5. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje informacje,<br>[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego na<br>różnych poziomach złożoności […],<br>dostrzega związki między strukturą<br>a funkcją […].<br>Zakres rozszerzony.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Homeostaza organizmu człowieka. Zdający:</li><li>wymienia przyczyny schorzeń</li></ol>\n<p>poszczególnych układów (pokarmowy […])<br>i przedstawia zasady profilaktyki w tym<br>zakresie.<br>Zakres podstawowy.</p>\n<ol><li>Biotechnologia i inżynieria genetyczna.</li></ol>\n<p>Zdający</p>\n<ol><li>wyjaśnia, na czym polega poradnictwo</li></ol>\n<p>genetyczne, oraz wymienia sytuacje, w których<br>warto skorzystać z poradnictwa genetycznego<br>i przeprowadzenia badań DNA.<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie celowości określenia podłoża nietolerancji laktozy,<br>uwzględniające różny sposób postępowania w obu przypadkach:<br>• przy pierwotnej nietolerancji laktozy - konieczność ograniczenia spożycia laktozy<br>(produktów mlecznych) lub stosowanie suplementacji laktazy,<br>• w przypadku wtórnej nietolerancji laktozy - możliwość podjęcia leczenia jej<br>przyczyny.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Celem określenia podłoża nietolerancji laktozy jest podjęcie odpowiedniego postępowania:<br>• w przypadku stwierdzenia podłoża genetycznego konieczne jest zastosowanie diety,<br>polegającej na całkowitej eliminacji laktozy lub uzupełniania laktazy,<br>natomiast<br>• w przypadku nietolerancji laktozy o podłożu wtórym należy przede wszystkim dążyć<br>do diagnozy i leczenia choroby podstawowej, której objawem jest nietolerancja laktozy.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Określenie podłoża nietolerancji laktozy pozwala dobrać właściwe postępowanie: <strong>przy podłożu genetycznym</strong> konieczne jest <strong>trwałe ograniczenie laktozy</strong> w diecie, natomiast <strong>przy podłożu nabytym</strong> wystarczy <strong>leczenie choroby podstawowej</strong> i przejściowe ograniczenie laktozy - po wyleczeniu tolerancja może powrócić do normy.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: czym różnią się oba typy nietolerancji</h4>\n<p><strong>Nietolerancja genetyczna (pierwotna):</strong></p>\n<ul><li>Wynika z <strong>wariantu genu LCT</strong> kodującego laktazę - ekspresja genu po odstawieniu mleka zostaje programowo wygaszona (brak persistencji laktazy).</li><li>Enterocyty <strong>trwale produkują zbyt mało laktazy</strong> - stan ten jest <strong>nieodwracalny</strong> i nie zależy od choroby ani stylu życia.</li><li>Postępowanie: <strong>dożywotnia eliminacja</strong> lub drastyczne ograniczenie laktozy z diety (mleko, sery świeże, lody) lub suplementacja enzymu laktazy.</li></ul>\n<p><strong>Nietolerancja nabyta (wtórna):</strong></p>\n<ul><li>Wynika z <strong>uszkodzenia nabłonka jelita cienkiego</strong> przez chorobę (np. celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, infekcja rotawirusem, chemioterapia) → rąbek szczoteczkowy enterocytów jest zniszczony → przejściowy niedobór laktazy.</li><li>Stan ten jest <strong>odwracalny</strong> - po wyleczeniu choroby podstawowej i regeneracji kosmków jelitowych laktaza powraca do prawidłowego poziomu.</li><li>Postępowanie: <strong>leczenie choroby podstawowej</strong> + przejściowa dieta ubogolaktozowa → po regeneracji jelita <strong>powrót do normalnej diety</strong> jest możliwy.</li></ul>\n<p><strong>Wniosek kliniczny:</strong> Bez rozróżnienia tych dwóch typów lekarz mógłby:</p>\n<ul><li>(błąd 1) kazać pacjentowi z nabytą nietolerancją unikać laktozy na zawsze (niepotrzebne ograniczenia, ryzyko niedoboru wapnia i witaminy D),</li><li>(błąd 2) sądzić, że pacjent z nietolerancją genetyczną „wyzdrowieje&quot; z czasem i nie zalecić trwałej zmiany diety.</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Logika kliniczna: różnicowanie przez cel terapeutyczny</h4>\n<p>Zadaj sobie pytanie: <strong>czy niedobór laktazy jest trwały, czy przejściowy?</strong></p>\n<p>| | Genetyczna | Nabyta |<br>| Przyczyna | wariant genu LCT (brak persistencji) | uszkodzenie nabłonka jelita |<br>| Odwracalność | ❌ NIE | ✅ TAK (po leczeniu) |<br>| Postępowanie | dieta bezlaktozowa na stałe | leczenie choroby + dieta tymczasowo |<br>| Cel | kompensacja trwałego defektu enzymatycznego | usunięcie przyczyny → regeneracja enzymu |</p>\n<p>Właśnie <strong>ta różnica w odwracalności</strong> sprawia, że rozróżnienie jest klinicznie kluczowe: niepotrzebne dożywotnie wyłączenie mleka szkodzi (deficyty wapnia, osteoporoza), a brak leczenia przyczyny w typie nabytym prowadzi do dalszego uszkodzenia jelita.</p>\n<h4>Sposób 3 - Od objawu do diagnozy do postępowania (schemat myślenia maturalnego)</h4>\n<p>Zadanie pyta wprost: <em>„w jakim celu&quot;</em> + <em>„w zależności od podłoża&quot;</em> - to sygnał, że odpowiedź musi mieć <strong>strukturę: jeśli A → postępowanie X; jeśli B → postępowanie Y</strong>.</p>\n<p>Uczeń powinien zbudować zdanie:</p>\n<blockquote>Określenie podłoża jest konieczne, <strong>ponieważ</strong> nietolerancja genetyczna wymaga [trwałego ograniczenia laktozy], <strong>podczas gdy</strong> nietolerancja nabyta wymaga [leczenia choroby podstawowej i tymczasowego ograniczenia laktozy, po którym tolerancja może powrócić].</blockquote>\n<p>To precyzyjna struktura odpowiedzi za <strong>1 punkt CKE</strong> - musi się w niej pojawić różnica w postępowaniu, a nie tylko opis przyczyn.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 16.5, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń wyjaśnia, że określenie podłoża nietolerancji jest konieczne, ponieważ umożliwia dobór właściwego postępowania: w przypadku nietolerancji <strong>genetycznej</strong> konieczna jest <strong>trwała eliminacja/ograniczenie laktozy</strong> z diety, natomiast w przypadku nietolerancji <strong>nabytej</strong> wystarczy <strong>leczenie choroby podstawowej</strong> (przejściowe ograniczenie laktozy), a po wyleczeniu możliwy jest powrót do normalnej diety.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niepełna (opisuje tylko jeden typ bez porównania postępowania), błędna lub nie nawiązuje do różnicy w postępowaniu.<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> sformułowania podkreślające odwracalność nietolerancji nabytej i nieodwracalność genetycznej w kontekście diety.<br>- <strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> ❌ Nie uznaje się odpowiedzi opisującej wyłącznie różnicę w przyczynach bez wskazania konsekwencji dla postępowania.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość biologii molekularnej (gen laktazy, persistencja) oraz fizjologii jelita cienkiego (laktaza w rąbku szczoteczkowym enterocytów, odwracalność uszkodzenia nabłonka). Żadne wzory matematyczne ani biochemiczne nie są potrzebne.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń opisuje <em>przyczyny</em> obu typów (gen vs. choroba), ale <strong>nie pisze o różnicy w postępowaniu</strong>. CKE punktuje właśnie porównanie terapii, nie etiologii.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić „nabyta&quot; z „nieuleczalna&quot; - nabyta nietolerancja laktozy jest <strong>przejściowa i odwracalna</strong>, co jest sednem odpowiedzi.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Odpowiedź „w obu przypadkach należy unikać laktozy&quot; jest błędna - przy nabytej nietolerancji ograniczenie jest tylko <em>tymczasowe</em>, a celem jest leczenie choroby podstawowej.</blockquote>"}]}