{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/16.6","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"16.6","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.6. (0-2)\nWyjaśnij, dlaczego wrodzona nietolerancja laktozy jest uznawana za chorobę,\na nietolerancja pierwotna - za wariant normy. W odpowiedzi odnieś się do sposobu\nodżywiania się człowieka na różnych etapach jego rozwoju.\n1. Wrodzona nietolerancja laktozy:\n2. Pierwotna nietolerancja laktozy:","answer":null,"answer_text":"16.6. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\n[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nV Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n2. Homeostaza organizmu człowieka. Zdający:\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] informacje pozyskane z różnorodnych\nźródeł […].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego na\nróżnych poziomach złożoności […],\ndostrzega związki między strukturą\na funkcją […].\n3) wymienia przyczyny schorzeń\nposzczególnych układów (pokarmowy […])\ni przedstawia zasady profilaktyki w tym\nzakresie.\nIII etap edukacyjny.\nVI. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n3. Układ pokarmowy i odżywianie się. Zdający:\n6) wyjaśnia, dlaczego należy stosować dietę\nzróżnicowaną i dostosowaną do potrzeb\norganizmu […].\nZasady oceniania\n2 p. - za prawidłowe wyjaśnienie, uwzględniające sposób żywienia noworodka i odżywiania\nsię osoby dorosłej oraz skutki obu typów nietolerancji laktozy dla zdrowia człowieka.\n1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie, uwzględniające tylko sposób żywienia noworodka\nlub odżywiania się osoby dorosłej oraz skutki odpowiedniego typu nietolerancji laktozy\ndla zdrowia człowieka.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\n1. Wrodzona nietolerancja laktozy:\n• jest niebezpieczna dla zdrowia i życia noworodków, gdyż laktoza występuje w mleku\nmatki, które jest naturalnym pokarmem noworodków.\n• jest chorobą, ponieważ uniemożliwia naturalne karmienie noworodka lub niemowlęcia\nmlekiem matki.\n2. Pierwotna nietolerancja laktozy:\n• nie powoduje poważnych szkód w organizmie człowieka, gdyż polega na zmniejszonym\nwytwarzaniu laktazy wraz z wiekiem, a więc w okresie, w którym mleko nie musi być\nspożywane.\n• jest wariantem normy, ponieważ osoby dorosłe odżywiają się zróżnicowanym\npokarmem i mleko nie jest dla nich niezbędne.\nZadanie 17. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\ndobierając racjonalne argumenty.\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający:\n5) przedstawia sposób dziedziczenia płci\nu człowieka, analizuje drzewa rodowe, w tym\ndotyczące występowania chorób genetycznych\nczłowieka.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 p. - za wybór odpowiedzi C wraz z poprawnym uzasadnieniem, wprost lub przez\nzaprzeczenie, odnoszącym się do dziedziczenia cech sprzężonych z płcią oraz\nwynikającym z analizy rodowodu.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nC., sprzężonej z płcią dominującej, ponieważ:\n• ojciec z polidaktylią (z pokolenia I lub III) ma córkę bez wady.\n• matka bez wady (z pokolenia I lub III) ma synów z polidaktylią.\n• ojciec z polidaktylią i matka bez wady mają syna z polidaktylią.\n• w przypadku ojca z polidaktylią oraz matki bez wady wszystkie córki powinny mieć\npolidaktylię, a synowie - nie mieć tej wady. Natomiast w opisanym przykładzie potomstwo\nw drugim pokoleniu choruje niezależnie od płci.\n• gdyby to była mutacja sprzężona z płcią dominująca, to wszystkie córki chorego ojca\ni zdrowej matki byłyby chore.\n• jeżeli choroba byłaby sprzężona z płcią dominująca, to w pokoleniu IV wszyscy mężczyźni\nbyliby zdrowi, a tak nie jest.\nZadanie 18 (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wrodzona nietolerancja laktozy jest chorobą**, bo ujawnia się u noworodka - na etapie, gdy mleko jest jedynym pokarmem i laktaza jest niezbędna do przeżycia. **Nietolerancja pierwotna jest wariantem normy**, bo rozwija się po odsadzeniu od piersi, gdy mleko przestaje być koniecznym składnikiem diety.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny + etapy rozwoju\n\n**Krok 1 - Co to jest laktaza i do czego służy?**\n\nLaktaza to enzym (β-galaktozydaza) wytwarzany przez enterocyty jelita cienkiego, który rozkłada laktozę (dwucukier z mleka) na glukozę i galaktozę. Bez laktazy laktoza nie wchłania się i powoduje biegunkę osmotyczną, bóle brzucha, wzdęcia.\n\n**Krok 2 - Noworodek i niemowlę: mleko = jedyne źródło energii**\n\nW pierwszych miesiącach (a nawet latach) życia dziecko jest karmione wyłącznie mlekiem (matki lub modyfikowanym). Mleko ludzkie zawiera ok. 7% laktozy - jest to **główne źródło węglowodanów i energii**. Bez możliwości trawienia laktozy niemowlę:\n- nie przyswaja energii z pokarmu,\n- traci wodę przez biegunkę (odwodnienie),\n- nie rośnie prawidłowo (zaburzenia rozwoju).\n\n**Wrodzona nietolerancja = brak laktazy od urodzenia** → na etapie gdy mleko jest JEDYNYM pokarmem → **stan zagraża życiu i zdrowiu** → kryterium choroby spełnione.\n\n**Krok 3 - Dorosły człowiek: mleko nie jest niezbędne**\n\nPo odsadzeniu od piersi (ok. 2.-3. roku życia) człowiek przechodzi na dietę złożoną z produktów stałych - zbóż, warzyw, mięsa, tłuszczów. U większości ssaków (i u większości populacji ludzkich, zwłaszcza nieeuropejskich) aktywność laktazy fizjologicznie maleje po zakończeniu okresu ssania - jest to **zaprogramowane genetycznie zjawisko normalne**.\n\n**Nietolerancja pierwotna = stopniowy zanik laktazy po odsadzeniu** → na etapie gdy mleko **nie jest konieczne** do prawidłowego odżywiania → organizm funkcjonuje normalnie bez mleka → **wariant normy**.\n\n## Sposób 2 - Porównanie przez kryterium szkodliwości na danym etapie życia\n\nChoroba to stan, który **upośledza prawidłowe funkcjonowanie organizmu na etapie, gdy dana funkcja jest niezbędna**. Zestawienie:\n\n| Cecha | Wrodzona nietolerancja | Nietolerancja pierwotna |\n| Czas wystąpienia | Od urodzenia | Po odsadzeniu (kilka lat) |\n| Etap życia | Noworodek / niemowlę | Dziecko starsze / dorosły |\n| Jedyne źródło energii w tym etapie | TAK - mleko matki | NIE - dieta mieszana |\n| Skutki braku laktazy | Zagrożenie życia, niedożywienie | Dyskomfort po mleku, ale możliwa normalna dieta |\n| Klasyfikacja | **Choroba** | **Wariant normy** |\n\n**Wniosek:** Ten sam brak enzymu ma diametralnie różne konsekwencje w zależności od etapu życia - a więc o klasyfikacji decyduje **kontekst żywieniowy i biologiczny**, nie sam fakt braku laktazy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 16.6, max 2 pkt):**\n>\n> **2 pkt** - uczeń wyjaśnia OBYDWA elementy:\n> 1. Wrodzona nietolerancja = choroba, bo noworodek/niemowlę żywi się wyłącznie mlekiem i bez laktazy nie może prawidłowo się odżywiać / zagrożone jest jego życie lub rozwój\n> 2. Pierwotna nietolerancja = wariant normy, bo rozwija się po odsadzeniu, gdy człowiek nie jest już zależny od mleka / dieta nie musi zawierać laktozy\n>\n> **1 pkt** - uczeń wyjaśnia tylko jeden z dwóch elementów poprawnie\n>\n> **0 pkt** - odpowiedź niepełna, błędna lub pomijająca odniesienie do etapów odżywiania\n>\n> - ✅ **Dopuszcza się:** \"niemowlę żywi się mlekiem matki/mlecznym\", \"po odsadzeniu dieta staje się różnorodna\"\n> - ❌ **Nie uznaje się:** ogólnikowych stwierdzeń bez odniesienia do etapów życia, np. \"bo nietolerancja pierwotna jest powszechna\" (powszechność ≠ wariant normy bez uzasadnienia)\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość fizjologii trawienia, biologii człowieka i rozumienie pojęcia \"choroby\" vs \"wariantu normy\" w kontekście etapów ontogenezy.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to napisanie tylko \"bo nietolerancja pierwotna jest powszechna u dorosłych\" - powszechność sama w sobie nie czyni czegoś wariantem normy (np. próchnica też jest powszechna, a jest chorobą). Klucz wymaga powiązania z etapem żywienia.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić \"wrodzonej\" z \"pierwotną\" - obie mają podłoże genetyczne, ale wrodzona ujawnia się od urodzenia (mutacja → brak laktazy w ogóle), a pierwotna to fizjologiczny zanik laktazy po odsadzeniu (programowany przez ewolucję).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Odpowiedź MUSI zawierać odwołanie do obydwu etapów - jeśli napiszesz tylko o niemowlęciu (dlaczego wrodzona = choroba), a pominiesz wyjaśnienie dla pierwotnej - dostaniesz tylko 1/2 punktów.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-16.6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.6. (0-2)<br>Wyjaśnij, dlaczego wrodzona nietolerancja laktozy jest uznawana za chorobę,<br>a nietolerancja pierwotna - za wariant normy. W odpowiedzi odnieś się do sposobu<br>odżywiania się człowieka na różnych etapach jego rozwoju.</p>\n<ol><li>Wrodzona nietolerancja laktozy:</li><li>Pierwotna nietolerancja laktozy:</li></ol>","answer_text_html":"<p>16.6. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>[…] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>V Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Homeostaza organizmu człowieka. Zdający:</li></ol>\n<p>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje<br>[…] informacje pozyskane z różnorodnych<br>źródeł […].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego na<br>różnych poziomach złożoności […],<br>dostrzega związki między strukturą<br>a funkcją […].</p>\n<ol><li>wymienia przyczyny schorzeń</li></ol>\n<p>poszczególnych układów (pokarmowy […])<br>i przedstawia zasady profilaktyki w tym<br>zakresie.<br>III etap edukacyjny.<br>VI. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i odżywianie się. Zdający:</li><li>wyjaśnia, dlaczego należy stosować dietę</li></ol>\n<p>zróżnicowaną i dostosowaną do potrzeb<br>organizmu […].<br>Zasady oceniania<br>2 p. - za prawidłowe wyjaśnienie, uwzględniające sposób żywienia noworodka i odżywiania<br>się osoby dorosłej oraz skutki obu typów nietolerancji laktozy dla zdrowia człowieka.<br>1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie, uwzględniające tylko sposób żywienia noworodka<br>lub odżywiania się osoby dorosłej oraz skutki odpowiedniego typu nietolerancji laktozy<br>dla zdrowia człowieka.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązanie</p>\n<ol><li>Wrodzona nietolerancja laktozy:</li></ol>\n<p>• jest niebezpieczna dla zdrowia i życia noworodków, gdyż laktoza występuje w mleku<br>matki, które jest naturalnym pokarmem noworodków.<br>• jest chorobą, ponieważ uniemożliwia naturalne karmienie noworodka lub niemowlęcia<br>mlekiem matki.</p>\n<ol><li>Pierwotna nietolerancja laktozy:</li></ol>\n<p>• nie powoduje poważnych szkód w organizmie człowieka, gdyż polega na zmniejszonym<br>wytwarzaniu laktazy wraz z wiekiem, a więc w okresie, w którym mleko nie musi być<br>spożywane.<br>• jest wariantem normy, ponieważ osoby dorosłe odżywiają się zróżnicowanym<br>pokarmem i mleko nie jest dla nich niezbędne.<br>Zadanie 17. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>dobierając racjonalne argumenty.<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Genetyka mendlowska. Zdający:</li><li>przedstawia sposób dziedziczenia płci</li></ol>\n<p>u człowieka, analizuje drzewa rodowe, w tym<br>dotyczące występowania chorób genetycznych<br>człowieka.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za wybór odpowiedzi C wraz z poprawnym uzasadnieniem, wprost lub przez<br>zaprzeczenie, odnoszącym się do dziedziczenia cech sprzężonych z płcią oraz<br>wynikającym z analizy rodowodu.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>C., sprzężonej z płcią dominującej, ponieważ:<br>• ojciec z polidaktylią (z pokolenia I lub III) ma córkę bez wady.<br>• matka bez wady (z pokolenia I lub III) ma synów z polidaktylią.<br>• ojciec z polidaktylią i matka bez wady mają syna z polidaktylią.<br>• w przypadku ojca z polidaktylią oraz matki bez wady wszystkie córki powinny mieć<br>polidaktylię, a synowie - nie mieć tej wady. Natomiast w opisanym przykładzie potomstwo<br>w drugim pokoleniu choruje niezależnie od płci.<br>• gdyby to była mutacja sprzężona z płcią dominująca, to wszystkie córki chorego ojca<br>i zdrowej matki byłyby chore.<br>• jeżeli choroba byłaby sprzężona z płcią dominująca, to w pokoleniu IV wszyscy mężczyźni<br>byliby zdrowi, a tak nie jest.<br>Zadanie 18 (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Wrodzona nietolerancja laktozy jest chorobą</strong>, bo ujawnia się u noworodka - na etapie, gdy mleko jest jedynym pokarmem i laktaza jest niezbędna do przeżycia. <strong>Nietolerancja pierwotna jest wariantem normy</strong>, bo rozwija się po odsadzeniu od piersi, gdy mleko przestaje być koniecznym składnikiem diety.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny + etapy rozwoju</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co to jest laktaza i do czego służy?</strong></p>\n<p>Laktaza to enzym (β-galaktozydaza) wytwarzany przez enterocyty jelita cienkiego, który rozkłada laktozę (dwucukier z mleka) na glukozę i galaktozę. Bez laktazy laktoza nie wchłania się i powoduje biegunkę osmotyczną, bóle brzucha, wzdęcia.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Noworodek i niemowlę: mleko = jedyne źródło energii</strong></p>\n<p>W pierwszych miesiącach (a nawet latach) życia dziecko jest karmione wyłącznie mlekiem (matki lub modyfikowanym). Mleko ludzkie zawiera ok. 7% laktozy - jest to <strong>główne źródło węglowodanów i energii</strong>. Bez możliwości trawienia laktozy niemowlę:</p>\n<ul><li>nie przyswaja energii z pokarmu,</li><li>traci wodę przez biegunkę (odwodnienie),</li><li>nie rośnie prawidłowo (zaburzenia rozwoju).</li></ul>\n<p><strong>Wrodzona nietolerancja = brak laktazy od urodzenia</strong> → na etapie gdy mleko jest JEDYNYM pokarmem → <strong>stan zagraża życiu i zdrowiu</strong> → kryterium choroby spełnione.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Dorosły człowiek: mleko nie jest niezbędne</strong></p>\n<p>Po odsadzeniu od piersi (ok. 2.-3. roku życia) człowiek przechodzi na dietę złożoną z produktów stałych - zbóż, warzyw, mięsa, tłuszczów. U większości ssaków (i u większości populacji ludzkich, zwłaszcza nieeuropejskich) aktywność laktazy fizjologicznie maleje po zakończeniu okresu ssania - jest to <strong>zaprogramowane genetycznie zjawisko normalne</strong>.</p>\n<p><strong>Nietolerancja pierwotna = stopniowy zanik laktazy po odsadzeniu</strong> → na etapie gdy mleko <strong>nie jest konieczne</strong> do prawidłowego odżywiania → organizm funkcjonuje normalnie bez mleka → <strong>wariant normy</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie przez kryterium szkodliwości na danym etapie życia</h4>\n<p>Choroba to stan, który <strong>upośledza prawidłowe funkcjonowanie organizmu na etapie, gdy dana funkcja jest niezbędna</strong>. Zestawienie:</p>\n<p>| Cecha | Wrodzona nietolerancja | Nietolerancja pierwotna |<br>| Czas wystąpienia | Od urodzenia | Po odsadzeniu (kilka lat) |<br>| Etap życia | Noworodek / niemowlę | Dziecko starsze / dorosły |<br>| Jedyne źródło energii w tym etapie | TAK - mleko matki | NIE - dieta mieszana |<br>| Skutki braku laktazy | Zagrożenie życia, niedożywienie | Dyskomfort po mleku, ale możliwa normalna dieta |<br>| Klasyfikacja | <strong>Choroba</strong> | <strong>Wariant normy</strong> |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Ten sam brak enzymu ma diametralnie różne konsekwencje w zależności od etapu życia - a więc o klasyfikacji decyduje <strong>kontekst żywieniowy i biologiczny</strong>, nie sam fakt braku laktazy.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 16.6, max 2 pkt):</strong><br><br><strong>2 pkt</strong> - uczeń wyjaśnia OBYDWA elementy:<br>1. Wrodzona nietolerancja = choroba, bo noworodek/niemowlę żywi się wyłącznie mlekiem i bez laktazy nie może prawidłowo się odżywiać / zagrożone jest jego życie lub rozwój<br>2. Pierwotna nietolerancja = wariant normy, bo rozwija się po odsadzeniu, gdy człowiek nie jest już zależny od mleka / dieta nie musi zawierać laktozy<br><br><strong>1 pkt</strong> - uczeń wyjaśnia tylko jeden z dwóch elementów poprawnie<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niepełna, błędna lub pomijająca odniesienie do etapów odżywiania<br><br>- ✅ <strong>Dopuszcza się:</strong> &quot;niemowlę żywi się mlekiem matki/mlecznym&quot;, &quot;po odsadzeniu dieta staje się różnorodna&quot;<br>- ❌ <strong>Nie uznaje się:</strong> ogólnikowych stwierdzeń bez odniesienia do etapów życia, np. &quot;bo nietolerancja pierwotna jest powszechna&quot; (powszechność ≠ wariant normy bez uzasadnienia)</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość fizjologii trawienia, biologii człowieka i rozumienie pojęcia &quot;choroby&quot; vs &quot;wariantu normy&quot; w kontekście etapów ontogenezy.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to napisanie tylko &quot;bo nietolerancja pierwotna jest powszechna u dorosłych&quot; - powszechność sama w sobie nie czyni czegoś wariantem normy (np. próchnica też jest powszechna, a jest chorobą). Klucz wymaga powiązania z etapem żywienia.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić &quot;wrodzonej&quot; z &quot;pierwotną&quot; - obie mają podłoże genetyczne, ale wrodzona ujawnia się od urodzenia (mutacja → brak laktazy w ogóle), a pierwotna to fizjologiczny zanik laktazy po odsadzeniu (programowany przez ewolucję).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Odpowiedź MUSI zawierać odwołanie do obydwu etapów - jeśli napiszesz tylko o niemowlęciu (dlaczego wrodzona = choroba), a pominiesz wyjaśnienie dla pierwotnej - dostaniesz tylko 1/2 punktów.</blockquote>"}]}