{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/18.1","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"18.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nZapisz wszystkie możliwe genotypy myszy o sierści czarnej, uwzględniając oba geny\nodpowiadające za umaszczenie myszy.","answer":null,"answer_text":"18.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe.\nI. Poznanie świata organizmów na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający […] przedstawia i wyjaśnia\nprocesy i zjawiska biologiczne.\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający:\n3) zapisuje i analizuje krzyżówki jednogenowe\ni dwugenowe […] oraz określa\nprawdopodobieństwo wystąpienia\nposzczególnych genotypów i fenotypów\nw pokoleniach potomnych.\nZasady oceniania\n1 p. - za zapisanie wszystkich czterech poprawnych genotypów myszy o czarnej sierści.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nBBDD, BBDd, BbDD, BbDd","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nCztery genotypy myszy o sierści **czarnej**:\n\n1. **BBDD**\n2. **BBDd**\n3. **BbDD**\n4. **BbDd**\n\n## Sposób 1 - Analiza warunków koniecznych (mechanizm epistatyczny)\n\nŻeby mysz miała sierść **czarną**, muszą być jednocześnie spełnione **dwa niezależne warunki**:\n\n**Warunek 1 - gen barwy (locus B/b):**\nAllel *B* dominuje nad *b*, więc do umaszczenia czarnego potrzeba **co najmniej jednego allelu B**.\n→ Dopuszczalne genotypy: **BB** lub **Bb**\n\n**Warunek 2 - gen epistatyczny (locus D/d):**\nAllel *d* w układzie homozygotycznym (*dd*) **całkowicie hamuje ekspresję** locus B/b (epistaza recesywna).\nŻeby barwnik mógł być syntetyzowany, mysz **NIE może być** *dd*.\n→ Dopuszczalne genotypy: **DD** lub **Dd**\n\n**Kombinacje iloczynowe** (Warunek 1 × Warunek 2):\n\n| Locus B/b | Locus D/d | Wynikowy fenotyp |\n| BB | DD | czarna ✅ |\n| BB | Dd | czarna ✅ |\n| Bb | DD | czarna ✅ |\n| Bb | Dd | czarna ✅ |\n| BB | **dd** | biała ❌ |\n| BB | **dd** | biała ❌ |\n| bb | DD | brązowa ❌ |\n| bb | Dd | brązowa ❌ |\n| bb | **dd** | biała ❌ |\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez fenotypy alternatywne\n\nMożliwe fenotypy to trzy kombinacje. Eliminujemy genotypy należące do dwóch pozostałych grup:\n\n- **Sierść biała** → każdy genotyp z *dd* (niezależnie od alleli B/b): `BBdd`, `Bbdd`, `bbdd` → **odrzucamy**\n- **Sierść brązowa** → genotyp *bbDD* lub *bbDd* (brak allelu B, ale ekspresja możliwa) → **odrzucamy**\n- **Sierść czarna** → to co pozostaje: **BBDD, BBDd, BbDD, BbDd** ✅\n\n## Sposób 3 - Algebraiczny zapis przez litery symboliczne\n\nZapis ogólny dla czarnej sierści:\n\\[B\\text{\\_} \\cdot D\\text{\\_}\\]\ngdzie „\\_\" oznacza dowolny allel (D lub d) z zastrzeżeniem, że **oba miejsca „\\_\" nie mogą być jednocześnie** *dd*.\n\nRozwinięcie symbolu \\(B\\_\\): \\(\\{BB,\\; Bb\\}\\), rozwinięcie symbolu \\(D\\_\\): \\(\\{DD,\\; Dd\\}\\)\n\n\\[\n\\{BB, Bb\\} \\times \\{DD, Dd\\} = 4 \\text{ genotypy}\n\\]\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 18.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń podaje wszystkie cztery poprawne genotypy: *BBDD, BBDd, BbDD, BbDd* (kolejność dowolna), bez genotypów błędnych\n> - **0 pkt** - brak odpowiedzi / niepełny zestaw / zawiera genotypy błędne (np. *bbDD*)\n> - **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Nie uznaje się odpowiedzi niepełnej - wszystkie 4 genotypy muszą być wymienione; ❌ Jeśli uczeń dołączy genotyp nienależący do fenotypu czarnego (np. *bbDd*), odpowiedź nie jest uznana\n\n## Wzory z karty CKE\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu **epistatycznego** (epistaza recesywna genu *d* na gen *B/b*) i kombinatoryki genotypów dwugenowych.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to podanie tylko 2 genotypów (*BBDD* i *BbDD*) - uczniowie zapominają o heterozygotach *Dd* i traktują gen D jako „nieważny\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** *BbDd* **jest czarny** - wielu uczniów błędnie uznaje, że heterozygota *Dd* „też trochę hamuje barwnik\". Hamowanie następuje TYLKO przy *dd* (homozygota recesywna).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Genotyp *bbDD* lub *bbDd* to **brązowy**, nie czarny - pomylenie epistazy z dominacją jest tu klasyczną pułapką.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie pyta o „wszystkie możliwe genotypy\" - brak choćby jednego z czterech to **0 punktów** orientacyjnie (brak oficjalnego klucza w serwisie).","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-18.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 18.1. (0-1)
Zapisz wszystkie możliwe genotypy myszy o sierści czarnej, uwzględniając oba geny
odpowiadające za umaszczenie myszy.

","answer_text_html":"

18.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymaganie szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje […],
wyjaśnia zależności przyczynowo-
-skutkowe.
I. Poznanie świata organizmów na
różnych poziomach organizacji życia.
Zdający […] przedstawia i wyjaśnia
procesy i zjawiska biologiczne.
VI. Genetyka i biotechnologia.

\n
  1. Genetyka mendlowska. Zdający:
  2. zapisuje i analizuje krzyżówki jednogenowe
\n

i dwugenowe […] oraz określa
prawdopodobieństwo wystąpienia
poszczególnych genotypów i fenotypów
w pokoleniach potomnych.
Zasady oceniania
1 p. - za zapisanie wszystkich czterech poprawnych genotypów myszy o czarnej sierści.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
BBDD, BBDd, BbDD, BbDd

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Cztery genotypy myszy o sierści czarnej:

\n
  1. BBDD
  2. BBDd
  3. BbDD
  4. BbDd
\n

Sposób 1 - Analiza warunków koniecznych (mechanizm epistatyczny)

\n

Żeby mysz miała sierść czarną, muszą być jednocześnie spełnione dwa niezależne warunki:

\n

Warunek 1 - gen barwy (locus B/b):
Allel B dominuje nad b, więc do umaszczenia czarnego potrzeba co najmniej jednego allelu B.
→ Dopuszczalne genotypy: BB lub Bb

\n

Warunek 2 - gen epistatyczny (locus D/d):
Allel d w układzie homozygotycznym (dd) całkowicie hamuje ekspresję locus B/b (epistaza recesywna).
Żeby barwnik mógł być syntetyzowany, mysz NIE może być dd.
→ Dopuszczalne genotypy: DD lub Dd

\n

Kombinacje iloczynowe (Warunek 1 × Warunek 2):

\n

| Locus B/b | Locus D/d | Wynikowy fenotyp |
| BB | DD | czarna ✅ |
| BB | Dd | czarna ✅ |
| Bb | DD | czarna ✅ |
| Bb | Dd | czarna ✅ |
| BB | dd | biała ❌ |
| BB | dd | biała ❌ |
| bb | DD | brązowa ❌ |
| bb | Dd | brązowa ❌ |
| bb | dd | biała ❌ |

\n

Sposób 2 - Eliminacja przez fenotypy alternatywne

\n

Możliwe fenotypy to trzy kombinacje. Eliminujemy genotypy należące do dwóch pozostałych grup:

\n\n

Sposób 3 - Algebraiczny zapis przez litery symboliczne

\n

Zapis ogólny dla czarnej sierści:
\\[B\\text{\\} \\cdot D\\text{\\}\\]
gdzie „\\" oznacza dowolny allel (D lub d) z zastrzeżeniem, że oba miejsca „\\" nie mogą być jednocześnie dd.

\n

Rozwinięcie symbolu \\(B\\\\): \\(\\{BB,\\; Bb\\}\\), rozwinięcie symbolu \\(D\\\\): \\(\\{DD,\\; Dd\\}\\)

\n

\\[
\\{BB, Bb\\} \\times \\{DD, Dd\\} = 4 \\text{ genotypy}
\\]

\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Schemat oceniania CKE (zadanie 18.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - uczeń podaje wszystkie cztery poprawne genotypy: BBDD, BBDd, BbDD, BbDd (kolejność dowolna), bez genotypów błędnych
- 0 pkt - brak odpowiedzi / niepełny zestaw / zawiera genotypy błędne (np. bbDD)
- Uwagi (orientacyjne): ❌ Nie uznaje się odpowiedzi niepełnej - wszystkie 4 genotypy muszą być wymienione; ❌ Jeśli uczeń dołączy genotyp nienależący do fenotypu czarnego (np. bbDd), odpowiedź nie jest uznana
\n

Wzory z karty CKE

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu epistatycznego (epistaza recesywna genu d na gen B/b) i kombinatoryki genotypów dwugenowych.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd to podanie tylko 2 genotypów (BBDD i BbDD) - uczniowie zapominają o heterozygotach Dd i traktują gen D jako „nieważny".
\n
⚠️ Uwaga: BbDd jest czarny - wielu uczniów błędnie uznaje, że heterozygota Dd „też trochę hamuje barwnik". Hamowanie następuje TYLKO przy dd (homozygota recesywna).
\n
⚠️ Uwaga: Genotyp bbDD lub bbDd to brązowy, nie czarny - pomylenie epistazy z dominacją jest tu klasyczną pułapką.
\n
⚠️ Uwaga: Zadanie pyta o „wszystkie możliwe genotypy" - brak choćby jednego z czterech to 0 punktów orientacyjnie (brak oficjalnego klucza w serwisie).
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"

$BBDD$, $BBDd$, $BbDD$, $BbDd$

"}]}