{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/18.2","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"18.2","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.2. (0-2)\nOkreśl stosunek liczbowy możliwych fenotypów wśród potomstwa podwójnie\nheterozygotycznej samicy i samca będącego podwójną homozygotą recesywną. Zapisz\ngenotypy\nosobników\nrodzicielskich\noraz\nodpowiednią\nkrzyżówkę\ngenetyczną\n(szachownicę Punnetta).\nGenotyp samicy: Genotyp samca:\nKrzyżówka:\nFenotypy potomstwa i ich stosunek liczbowy:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n16.5.\n16.6.\n17.\n18.1.\n18.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"18.2. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe.\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający:\n3) zapisuje i analizuje krzyżówki\njednogenowe i dwugenowe […] oraz\nokreśla prawdopodobieństwo wystąpienia\nprzedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne.\nposzczególnych genotypów i fenotypów\nw pokoleniach potomnych.\nZasady oceniania\n2 p. - za podanie poprawnych genotypów osobników rodzicielskich i określenie fenotypów\npotomstwa oraz ich stosunku liczbowego na podstawie poprawnie wykonanej\nkrzyżówki genetycznej.\n1 p - za podanie poprawnych genotypów osobników rodzicielskich i wykonanie krzyżówki\ngenetycznej, przy jednoczesnym błędnym określeniu stosunku liczbowego i rodzajów\nfenotypów potomstwa.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nGenotyp samicy: BbDd\nGenotyp samca: bbdd\nKrzyżówka:\n♀\n♂\nBD\nBd\nbD\nbd\nbd\nBbDd\n(czarne)\nBbdd\n(białe)\nbbDd\n(brązowe)\nbbdd\n(białe)\nPrzykładowe rozwiązania\nFenotypy potomstwa i ich stosunek liczbowy:\n• czarne, brązowe i białe w stosunku 1:1:2\n• 25% czarnych, 25% brązowych, 50% białych\n• ¼ czarnych : ¼ brązowych : ½ białych\nUwagi:\n• Uznaje się odpowiedzi, w których podano fenotypy potomstwa i ich stosunek liczbowy,\nmimo braku opisania fenotypów w krzyżówce.\n• Uznaje się odpowiedzi, w których krzyżówka genetyczna została zapisana w formie grafu,\na nie - szachownicy Punnetta.\nZadanie 19. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Stosunek fenotypów potomstwa: 1 : 1 : 1 : 1** (cztery różne klasy fenotypowe, każda po 25%)\n\n**Genotypy rodziców:**\n- samica (podwójnie heterozygotyczna): \\(AaBb\\)\n- samiec (podwójna homozygota recesywna): \\(aabb\\)\n\n## Sposób 1 - Mechanizm dziedziczenia: szachownica Punnetta\n\n**Krok 1 - Gamety rodzicielskie:**\n\nSamica \\(AaBb\\) wytwarza **4 typy gamet** (prawo niezależnej segregacji Mendla):\n\\[AB, \\quad Ab, \\quad aB, \\quad ab \\quad \\text{- każda z częstością } \\tfrac{1}{4}\\]\n\nSamiec \\(aabb\\) wytwarza **1 typ gamety**:\n\\[ab \\quad \\text{- jedyny możliwy genotyp gamet}\\]\n\n**Krok 2 - Szachownica Punnetta:**\n\n| | \\(ab\\) |\n| \\(AB\\) | \\(AaBb\\) |\n| \\(Ab\\) | \\(Aabb\\) |\n| \\(aB\\) | \\(aaBb\\) |\n| \\(ab\\) | \\(aabb\\) |\n\n**Krok 3 - Analiza fenotypów potomstwa:**\n\n| Genotyp | Fenotyp | Udział |\n| \\(AaBb\\) | cechy A i B | 1/4 |\n| \\(Aabb\\) | cecha A, brak B | 1/4 |\n| \\(aaBb\\) | brak A, cecha B | 1/4 |\n| \\(aabb\\) | brak A i B | 1/4 |\n\n**Stosunek fenotypów: 1 : 1 : 1 : 1**\n\n## Sposób 2 - Reguła mnożenia prawdopodobieństw (algebraiczny)\n\nKrzyżówka testowa rozkłada się na dwa **niezależne** krzyżowania jednogenowe:\n\n**Gen A:** \\(Aa \\times aa\\)\n- \\(Aa\\) : \\(aa\\) = **1 : 1** (50% z cechą A, 50% bez cechy A)\n\n**Gen B:** \\(Bb \\times bb\\)\n- \\(Bb\\) : \\(bb\\) = **1 : 1** (50% z cechą B, 50% bez cechy B)\n\nŁączny stosunek (prawo niezależności → mnożymy prawdopodobieństwa):\n\n| Klasa | Obliczenie | Udział |\n| A\\_B\\_ | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |\n| A\\_bb | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |\n| aaB\\_ | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |\n| aabb | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |\n\n**Wynik: 1 : 1 : 1 : 1** ✓ (zgodnie z Punnett'em)\n\n> 💡 **Klucz do tej metody:** Krzyżówka testowa (test cross) jest tak skonstruowana, że gamety samca *nie maskują* żadnego allelu dominującego - **każda gameta samicy daje oddzielny, rozróżnialny fenotyp potomstwa.** Stąd liczba klas fenotypowych = liczba klas gamet samicy.\n\n## Sposób 3 - Rozumowanie przez liczbę klas gamet\n\n> 📐 **Zasada ogólna krzyżówki testowej:**\n> Jeżeli jeden rodzic jest podwójną homozygotą recesywną \\((aabb)\\), potomstwo **ujawnia wprost gamety drugiego rodzica** - każda gameta samicy daje inny fenotyp.\n\nSamica \\(AaBb\\) → wytwarza **\\(2^2 = 4\\) typy gamet**.\nKażda gameta → jeden odrębny fenotyp.\n**→ Stosunek 1:1:1:1, cztery fenotypy.**\n\nTa reguła działa dla każdego n-krotnego heterozygota: \\(n\\) par genów niezależnych → stosunek \\(\\underbrace{1:1:1:\\ldots:1}_{2^n}\\).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 18.2, max 2 pkt):**\n>\n> **2 pkt** - uczeń podaje prawidłowe genotypy obojga rodziców **ORAZ** zapisuje poprawną szachownicę Punnetta z prawidłowymi genotypami potomstwa **ORAZ** podaje stosunek fenotypowy 1:1:1:1\n>\n> **1 pkt** - uczeń spełnia część wymagań: np. prawidłowe genotypy i krzyżówka, ale brak/błędny stosunek; lub prawidłowy stosunek bez poprawnej krzyżówki\n>\n> **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca wymagań lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty oznaczeń genotypów:** dowolne litery (A/a, B/b lub inne pary), pod warunkiem konsekwentnego użycia i poprawnej struktury (heterozygota + homozygota recesywna)\n>\n> **Uwagi (orientacyjne):** ✅ Dopuszcza się dowolny poprawny zapis szachownicy (pełna 4×1 lub 2×2). ❌ Nie uznaje się stosunku 9:3:3:1 - to wynik krzyżówki F₂, nie krzyżówki testowej.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z równań karty wzorów** (Hardy-Weinberg, potencjał wody itp.).\n\nStosujemy **prawo niezależnej segregacji Mendla** - wiedza programowa, nie z karty. Wystarczy znajomość:\n- zasady tworzenia gamet przez heterozygotę dwugenową,\n- zasady niezależności genów na różnych chromosomach (lub dostatecznie odległych na tym samym).\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Pomylenie z krzyżówką F₁×F₁:** Stosunek 9:3:3:1 dotyczy krzyżowania dwóch podwójnych heterozygot (\\(AaBb \\times AaBb\\)), **nie krzyżówki testowej**. W krzyżówce testowej jeden rodzic to \\(aabb\\)!\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Niepełna krzyżówka:** Egzaminatorzy CKE wymagają **jawnej szachownicy** z wypisanymi genotypami potomstwa. Sam stosunek bez krzyżówki = tylko 1 pkt.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Genotyp samicy:** Uczeń czasem pisze \\(AABB\\) zamiast \\(AaBb\\). Podwójnie *heterozygotyczna* = **dwa różne allele w każdym locus**: \\(Aa\\) i \\(Bb\\), nie \\(AA\\) ani \\(BB\\).\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - Pomijanie opisu fenotypów:** Stosunek \"1:1:1:1\" bez wskazania, co oznacza każda klasa (np. \"cecha A i B / tylko A / tylko B / brak obu\") może być niedoceniony przy zadaniu wymagającym opisu - zawsze podaj co reprezentuje każda klasa fenotypowa.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-18.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 18.2. (0-2)<br>Określ stosunek liczbowy możliwych fenotypów wśród potomstwa podwójnie<br>heterozygotycznej samicy i samca będącego podwójną homozygotą recesywną. Zapisz<br>genotypy<br>osobników<br>rodzicielskich<br>oraz<br>odpowiednią<br>krzyżówkę<br>genetyczną<br>(szachownicę Punnetta).<br>Genotyp samicy: Genotyp samca:<br>Krzyżówka:<br>Fenotypy potomstwa i ich stosunek liczbowy:<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>16.5.<br>16.6.<br>17.<br>18.1.<br>18.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>2<br>1<br>1<br>2<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>18.2. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe.<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Genetyka mendlowska. Zdający:</li><li>zapisuje i analizuje krzyżówki</li></ol>\n<p>jednogenowe i dwugenowe […] oraz<br>określa prawdopodobieństwo wystąpienia<br>przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne.<br>poszczególnych genotypów i fenotypów<br>w pokoleniach potomnych.<br>Zasady oceniania<br>2 p. - za podanie poprawnych genotypów osobników rodzicielskich i określenie fenotypów<br>potomstwa oraz ich stosunku liczbowego na podstawie poprawnie wykonanej<br>krzyżówki genetycznej.<br>1 p - za podanie poprawnych genotypów osobników rodzicielskich i wykonanie krzyżówki<br>genetycznej, przy jednoczesnym błędnym określeniu stosunku liczbowego i rodzajów<br>fenotypów potomstwa.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Genotyp samicy: BbDd<br>Genotyp samca: bbdd<br>Krzyżówka:<br>♀<br>♂<br>BD<br>Bd<br>bD<br>bd<br>bd<br>BbDd<br>(czarne)<br>Bbdd<br>(białe)<br>bbDd<br>(brązowe)<br>bbdd<br>(białe)<br>Przykładowe rozwiązania<br>Fenotypy potomstwa i ich stosunek liczbowy:<br>• czarne, brązowe i białe w stosunku 1:1:2<br>• 25% czarnych, 25% brązowych, 50% białych<br>• ¼ czarnych : ¼ brązowych : ½ białych<br>Uwagi:<br>• Uznaje się odpowiedzi, w których podano fenotypy potomstwa i ich stosunek liczbowy,<br>mimo braku opisania fenotypów w krzyżówce.<br>• Uznaje się odpowiedzi, w których krzyżówka genetyczna została zapisana w formie grafu,<br>a nie - szachownicy Punnetta.<br>Zadanie 19. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Stosunek fenotypów potomstwa: 1 : 1 : 1 : 1</strong> (cztery różne klasy fenotypowe, każda po 25%)</p>\n<p><strong>Genotypy rodziców:</strong></p>\n<ul><li>samica (podwójnie heterozygotyczna): \\(AaBb\\)</li><li>samiec (podwójna homozygota recesywna): \\(aabb\\)</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm dziedziczenia: szachownica Punnetta</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Gamety rodzicielskie:</strong></p>\n<p>Samica \\(AaBb\\) wytwarza <strong>4 typy gamet</strong> (prawo niezależnej segregacji Mendla):<br>\\[AB, \\quad Ab, \\quad aB, \\quad ab \\quad \\text{- każda z częstością } \\tfrac{1}{4}\\]</p>\n<p>Samiec \\(aabb\\) wytwarza <strong>1 typ gamety</strong>:<br>\\[ab \\quad \\text{- jedyny możliwy genotyp gamet}\\]</p>\n<p><strong>Krok 2 - Szachownica Punnetta:</strong></p>\n<p>| | \\(ab\\) |<br>| \\(AB\\) | \\(AaBb\\) |<br>| \\(Ab\\) | \\(Aabb\\) |<br>| \\(aB\\) | \\(aaBb\\) |<br>| \\(ab\\) | \\(aabb\\) |</p>\n<p><strong>Krok 3 - Analiza fenotypów potomstwa:</strong></p>\n<p>| Genotyp | Fenotyp | Udział |<br>| \\(AaBb\\) | cechy A i B | 1/4 |<br>| \\(Aabb\\) | cecha A, brak B | 1/4 |<br>| \\(aaBb\\) | brak A, cecha B | 1/4 |<br>| \\(aabb\\) | brak A i B | 1/4 |</p>\n<p><strong>Stosunek fenotypów: 1 : 1 : 1 : 1</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Reguła mnożenia prawdopodobieństw (algebraiczny)</h4>\n<p>Krzyżówka testowa rozkłada się na dwa <strong>niezależne</strong> krzyżowania jednogenowe:</p>\n<p><strong>Gen A:</strong> \\(Aa \\times aa\\)</p>\n<ul><li>\\(Aa\\) : \\(aa\\) = <strong>1 : 1</strong> (50% z cechą A, 50% bez cechy A)</li></ul>\n<p><strong>Gen B:</strong> \\(Bb \\times bb\\)</p>\n<ul><li>\\(Bb\\) : \\(bb\\) = <strong>1 : 1</strong> (50% z cechą B, 50% bez cechy B)</li></ul>\n<p>Łączny stosunek (prawo niezależności → mnożymy prawdopodobieństwa):</p>\n<p>| Klasa | Obliczenie | Udział |<br>| A\\<em>B\\</em> | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |<br>| A\\_bb | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |<br>| aaB\\_ | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |<br>| aabb | \\(\\frac{1}{2} \\times \\frac{1}{2}\\) | \\(\\frac{1}{4}\\) |</p>\n<p><strong>Wynik: 1 : 1 : 1 : 1</strong> ✓ (zgodnie z Punnett&#x27;em)</p>\n<blockquote>💡 <strong>Klucz do tej metody:</strong> Krzyżówka testowa (test cross) jest tak skonstruowana, że gamety samca <em>nie maskują</em> żadnego allelu dominującego - <strong>każda gameta samicy daje oddzielny, rozróżnialny fenotyp potomstwa.</strong> Stąd liczba klas fenotypowych = liczba klas gamet samicy.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Rozumowanie przez liczbę klas gamet</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Zasada ogólna krzyżówki testowej:</strong><br>Jeżeli jeden rodzic jest podwójną homozygotą recesywną \\((aabb)\\), potomstwo <strong>ujawnia wprost gamety drugiego rodzica</strong> - każda gameta samicy daje inny fenotyp.</blockquote>\n<p>Samica \\(AaBb\\) → wytwarza <strong>\\(2^2 = 4\\) typy gamet</strong>.<br>Każda gameta → jeden odrębny fenotyp.<br><strong>→ Stosunek 1:1:1:1, cztery fenotypy.</strong></p>\n<p>Ta reguła działa dla każdego n-krotnego heterozygota: \\(n\\) par genów niezależnych → stosunek \\(\\underbrace{1:1:1:\\ldots:1}_{2^n}\\).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 18.2, max 2 pkt):</strong><br><br><strong>2 pkt</strong> - uczeń podaje prawidłowe genotypy obojga rodziców <strong>ORAZ</strong> zapisuje poprawną szachownicę Punnetta z prawidłowymi genotypami potomstwa <strong>ORAZ</strong> podaje stosunek fenotypowy 1:1:1:1<br><br><strong>1 pkt</strong> - uczeń spełnia część wymagań: np. prawidłowe genotypy i krzyżówka, ale brak/błędny stosunek; lub prawidłowy stosunek bez poprawnej krzyżówki<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Akceptowane warianty oznaczeń genotypów:</strong> dowolne litery (A/a, B/b lub inne pary), pod warunkiem konsekwentnego użycia i poprawnej struktury (heterozygota + homozygota recesywna)<br><br><strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> ✅ Dopuszcza się dowolny poprawny zapis szachownicy (pełna 4×1 lub 2×2). ❌ Nie uznaje się stosunku 9:3:3:1 - to wynik krzyżówki F₂, nie krzyżówki testowej.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z równań karty wzorów</strong> (Hardy-Weinberg, potencjał wody itp.).</p>\n<p>Stosujemy <strong>prawo niezależnej segregacji Mendla</strong> - wiedza programowa, nie z karty. Wystarczy znajomość:</p>\n<ul><li>zasady tworzenia gamet przez heterozygotę dwugenową,</li><li>zasady niezależności genów na różnych chromosomach (lub dostatecznie odległych na tym samym).</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - Pomylenie z krzyżówką F₁×F₁:</strong> Stosunek 9:3:3:1 dotyczy krzyżowania dwóch podwójnych heterozygot (\\(AaBb \\times AaBb\\)), <strong>nie krzyżówki testowej</strong>. W krzyżówce testowej jeden rodzic to \\(aabb\\)!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - Niepełna krzyżówka:</strong> Egzaminatorzy CKE wymagają <strong>jawnej szachownicy</strong> z wypisanymi genotypami potomstwa. Sam stosunek bez krzyżówki = tylko 1 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - Genotyp samicy:</strong> Uczeń czasem pisze \\(AABB\\) zamiast \\(AaBb\\). Podwójnie <em>heterozygotyczna</em> = <strong>dwa różne allele w każdym locus</strong>: \\(Aa\\) i \\(Bb\\), nie \\(AA\\) ani \\(BB\\).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - Pomijanie opisu fenotypów:</strong> Stosunek &quot;1:1:1:1&quot; bez wskazania, co oznacza każda klasa (np. &quot;cecha A i B / tylko A / tylko B / brak obu&quot;) może być niedoceniony przy zadaniu wymagającym opisu - zawsze podaj co reprezentuje każda klasa fenotypowa.</blockquote>"}]}