{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/19.2","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"19.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nSpośród odpowiedzi I-IV wybierz i zapisz nazwy enzymów biorących udział w naprawie\nDNA, oznaczonych na schemacie literami A, B i C.\nI. ligaza DNA\nII. polimeraza RNA\nIII. nukleaza\nIV. polimeraza DNA\nEnzymy: A B C","answer":"A","answer_text":"19.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje [ ] informacje [ ].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n1. Kwasy nukleinowe. Zdający\n3) wykazuje rolę podwójnej helisy\nw replikacji DNA oraz określa polimerazę\nDNA jako enzym odpowiedzialny\nza replikację […].\n6. Zmienność genetyczna. Zdający:\n1) określa źródła zmienności genetycznej\n(mutacje, rekombinacja);\n5) rozróżnia mutacje genowe: punktowe,\ndelecje i insercje i określa ich możliwe\nskutki.\nZasady oceniania\n1 p. - za poprawne przyporządkowanie nazw wszystkich trzech enzymów oznaczeniom\nliterowym ze schematu.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA. nukleaza B. polimeraza DNA C. ligaza DNA\nlub\nA. III B. IV C. I","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A - endonukleaza, B - polimeraza DNA, C - ligaza DNA**\n\n## Sposób 1 - Mechanizm naprawy wycinającej (NER/BER) krok po kroku\n\nSchemat przedstawia **naprawę ekscyzyjną** (excision repair) - najważniejszy mechanizm naprawy DNA, obejmujący trzy etapy enzymatyczne:\n\n**Etap 1 → enzym A = endonukleaza**\n- Rozpoznaje uszkodzony fragment nici i **przecina nici DNA po obu stronach uszkodzenia**\n- Powoduje wycięcie krótkiego oligonukleotydu z uszkodzeniem\n- *Endo*nukleaza = tnie wewnątrz łańcucha (≠ egzonukleaza, która odcina od końca)\n\n**Etap 2 → enzym B = polimeraza DNA**\n- Korzystając z nieuszkodzonej nici jako matrycy, **syntetyzuje nowy fragment DNA** w miejscu usuniętego\n- Działa w kierunku \\(5' \\to 3'\\)\n- Wypełnia lukę po wyciętym fragmencie zgodnie z regułą komplementarności zasad: A-T, G-C\n\n**Etap 3 → enzym C = ligaza DNA**\n- **Łączy (liguje) nowo zsyntezowany fragment z resztą nici** przez utworzenie wiązania fosfodiestrowego\n- Zużywa energię z \\ce{ATP} lub \\ce{NAD+}\n- Bez ligazy nić DNA pozostałaby z nacięciem (nick) - niefunkcjonalna\n\n> **Sekwencja:** endonukleaza (wycięcie) → polimeraza DNA (synteza) → ligaza DNA (uszczelnienie)\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez cechy definicyjne każdego enzymu\n\n| Enzym | Co robi | Pasuje do roli |\n| Endonukleaza | Przecina nici wewnątrz łańcucha | **A** - inicjuje naprawę, tworzy wolne końce |\n| Polimeraza DNA | Synteza nowej nici na matrycy | **B** - wypełnia lukę, wymaga matrycy i wolnego 3'-OH |\n| Ligaza DNA | Łączy odcinki nici (wiązanie fosfodiestrowe) | **C** - ostatni krok, \"zszywa\" naprawiony fragment |\n| Helikaza DNA | Rozplata podwójną helisę | ❌ - nie bierze udziału w samej naprawie (tylko replikacja/transkrypcja) |\n\nEliminacja przez logikę schematu: skoro schemat pokazuje kolejność A→B→C prowadzącą do odtworzonej ciągłości nici, jedynym enzymem mogącym **zamknąć** cały proces jest **ligaza** (C). Enzym środkowy (B) musi być **polimerazą**, bo tylko ona syntetyzuje nową nić. Enzym inicjujący (A) musi tworzyć wolne końce = **endonukleaza**.\n\n## Sposób 3 - Analogia z replikacją DNA (struktury znane uczniowi)\n\nW replikacji DNA uczeń zna już trzy analogiczne enzymy:\n- **Helikaza** → rozplata → w naprawie odpowiada jej **endonukleaza** (tworzy dostęp do nici)\n- **Polimeraza DNA** → synteza → **identyczna rola** w naprawie (enzym B)\n- **Ligaza DNA** → łączy fragmenty Okazaki → **identyczna rola** w naprawie (enzym C)\n\nRóżnica: w naprawie nie ma prymazy ani startera RNA - polimeraza dobudowuje do istniejącego wolnego końca 3'-OH po nacięciu przez endonukleazę.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 19.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie przyporządkował nazwy wszystkich trzech enzymów: A - endonukleaza, B - polimeraza DNA, C - ligaza DNA (wskazując odpowiednie numery z listy I-IV)\n> - **0 pkt** - brak odpowiedzi, odpowiedź niekompletna (np. tylko 2 z 3 enzymów), lub błędna kolejność przyporządkowania\n> - **Uwaga z klucza:** ✅ Dopuszcza się zapis \"nukleaza\" zamiast \"endonukleaza\"; ❌ Nie uznaje się samej nazwy \"polimeraza\" bez dookreślenia \"DNA\" (odróżnienie od polimerazy RNA)\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów CKE** - wystarczy znajomość mechanizmu naprawy ekscyzyjnej DNA i definicji enzymów. Karta wzorów nie zawiera schematów naprawy DNA. Podstawa to materiał z działu **\"Informacja genetyczna - replikacja i naprawa DNA\"**.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie **endo**nukleazy z **egzo**nukleazą - egzonukleaza odcina od końca nici, a endonukleaza tnie *wewnątrz* łańcucha. W naprawie DNA potrzebne jest cięcie wewnętrzne → endonukleaza.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pisanie tylko \"polimeraza\" bez \"DNA\" - klucz może nie uznać, bo istnieje też polimeraza RNA (transkryptaza). Zawsze pisz pełną nazwę: **polimeraza DNA**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie kolejności A i C - logika schematu jest: najpierw wycięcie (nukleaza), potem synteza (polimeraza), na końcu uszczelnienie (ligaza). Ligaza NIGDY nie może być pierwsza, bo nie ma wolnych końców 3'-OH do złączenia przed działaniem endonukleazy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Wskazanie **helikazy** jako jednego z enzymów naprawy - helikaza odpowiada za rozplatanie heliksy podczas replikacji, NIE jest wymieniana w standardowym 3-etapowym schemacie naprawy ekscyzyjnej na poziomie maturalnym.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-19.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 19.2. (0-1)
Spośród odpowiedzi I-IV wybierz i zapisz nazwy enzymów biorących udział w naprawie
DNA, oznaczonych na schemacie literami A, B i C.
I. ligaza DNA
II. polimeraza RNA
III. nukleaza
IV. polimeraza DNA
Enzymy: A B C

","answer_text_html":"

19.2. (0-1)
Wymaganie ogólne
Wymagania szczegółowe
IV. Poszukiwanie, wykorzystanie
i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,
selekcjonuje [ ] informacje [ ].
VI. Genetyka i biotechnologia.

\n
  1. Kwasy nukleinowe. Zdający
  2. wykazuje rolę podwójnej helisy
\n

w replikacji DNA oraz określa polimerazę
DNA jako enzym odpowiedzialny
za replikację […].

\n
  1. Zmienność genetyczna. Zdający:
  2. określa źródła zmienności genetycznej
\n

(mutacje, rekombinacja);

\n
  1. rozróżnia mutacje genowe: punktowe,
\n

delecje i insercje i określa ich możliwe
skutki.
Zasady oceniania
1 p. - za poprawne przyporządkowanie nazw wszystkich trzech enzymów oznaczeniom
literowym ze schematu.
0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
A. nukleaza B. polimeraza DNA C. ligaza DNA
lub
A. III B. IV C. I

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

A - endonukleaza, B - polimeraza DNA, C - ligaza DNA

\n

Sposób 1 - Mechanizm naprawy wycinającej (NER/BER) krok po kroku

\n

Schemat przedstawia naprawę ekscyzyjną (excision repair) - najważniejszy mechanizm naprawy DNA, obejmujący trzy etapy enzymatyczne:

\n

Etap 1 → enzym A = endonukleaza

\n\n

Etap 2 → enzym B = polimeraza DNA

\n\n

Etap 3 → enzym C = ligaza DNA

\n\n
Sekwencja: endonukleaza (wycięcie) → polimeraza DNA (synteza) → ligaza DNA (uszczelnienie)
\n

Sposób 2 - Eliminacja przez cechy definicyjne każdego enzymu

\n

| Enzym | Co robi | Pasuje do roli |
| Endonukleaza | Przecina nici wewnątrz łańcucha | A - inicjuje naprawę, tworzy wolne końce |
| Polimeraza DNA | Synteza nowej nici na matrycy | B - wypełnia lukę, wymaga matrycy i wolnego 3'-OH |
| Ligaza DNA | Łączy odcinki nici (wiązanie fosfodiestrowe) | C - ostatni krok, "zszywa" naprawiony fragment |
| Helikaza DNA | Rozplata podwójną helisę | ❌ - nie bierze udziału w samej naprawie (tylko replikacja/transkrypcja) |

\n

Eliminacja przez logikę schematu: skoro schemat pokazuje kolejność A→B→C prowadzącą do odtworzonej ciągłości nici, jedynym enzymem mogącym zamknąć cały proces jest ligaza (C). Enzym środkowy (B) musi być polimerazą, bo tylko ona syntetyzuje nową nić. Enzym inicjujący (A) musi tworzyć wolne końce = endonukleaza.

\n

Sposób 3 - Analogia z replikacją DNA (struktury znane uczniowi)

\n

W replikacji DNA uczeń zna już trzy analogiczne enzymy:

\n\n

Różnica: w naprawie nie ma prymazy ani startera RNA - polimeraza dobudowuje do istniejącego wolnego końca 3'-OH po nacięciu przez endonukleazę.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Schemat oceniania CKE (zadanie 19.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - uczeń poprawnie przyporządkował nazwy wszystkich trzech enzymów: A - endonukleaza, B - polimeraza DNA, C - ligaza DNA (wskazując odpowiednie numery z listy I-IV)
- 0 pkt - brak odpowiedzi, odpowiedź niekompletna (np. tylko 2 z 3 enzymów), lub błędna kolejność przyporządkowania
- Uwaga z klucza: ✅ Dopuszcza się zapis "nukleaza" zamiast "endonukleaza"; ❌ Nie uznaje się samej nazwy "polimeraza" bez dookreślenia "DNA" (odróżnienie od polimerazy RNA)
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów CKE - wystarczy znajomość mechanizmu naprawy ekscyzyjnej DNA i definicji enzymów. Karta wzorów nie zawiera schematów naprawy DNA. Podstawa to materiał z działu "Informacja genetyczna - replikacja i naprawa DNA".

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga: Mylenie endonukleazy z egzonukleazą - egzonukleaza odcina od końca nici, a endonukleaza tnie wewnątrz łańcucha. W naprawie DNA potrzebne jest cięcie wewnętrzne → endonukleaza.
\n
⚠️ Uwaga: Pisanie tylko "polimeraza" bez "DNA" - klucz może nie uznać, bo istnieje też polimeraza RNA (transkryptaza). Zawsze pisz pełną nazwę: polimeraza DNA.
\n
⚠️ Uwaga: Mylenie kolejności A i C - logika schematu jest: najpierw wycięcie (nukleaza), potem synteza (polimeraza), na końcu uszczelnienie (ligaza). Ligaza NIGDY nie może być pierwsza, bo nie ma wolnych końców 3'-OH do złączenia przed działaniem endonukleazy.
\n
⚠️ Uwaga: Wskazanie helikazy jako jednego z enzymów naprawy - helikaza odpowiada za rozplatanie heliksy podczas replikacji, NIE jest wymieniana w standardowym 3-etapowym schemacie naprawy ekscyzyjnej na poziomie maturalnym.
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"

A. nukleaza (III), B. polimeraza DNA (IV), C. ligaza DNA (I)

"}]}