{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nOkreśl, czy bakteria Bacteroides thetaiotaomicron jest dla człowieka komensalem,\nczy - gatunkiem mutualistycznym. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do przedstawionych\ninformacji.","answer":null,"answer_text":"20.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje\ninformacje, odnosi się krytycznie do\nprzedstawionych informacji […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe.\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający\nodczytuje, selekcjonuje [ ] informacje\n[ ].\nVII. Ekologia.\n3. Zależności międzygatunkowe. Zdający:\n7) wykazuje rolę zależności mutualistycznych\n(fakultatywnych i obligatoryjnych jedno- lub\nobustronnie) w przyrodzie […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 p. - za określenie, że bakteria Bacteroides thetaiotaomicron jest dla człowieka gatunkiem\nmutualistycznym wraz z poprawnym uzasadnieniem, uwzględniającym przykłady\nkorzyści dla obu gatunków.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nOpisana bakteria jest dla człowieka gatunkiem mutualistycznym, ponieważ ta interakcja jest\nkorzystna dla obu gatunków:\n• człowiek otrzymuje od bakterii niezbędne dla niego substancje, np. węglowodany\ni witaminy,\nnatomiast\n• bakteria zyskuje wskutek ograniczenia konkurencji ze strony innych bakterii dzięki\nprodukowaniu przez człowieka substancji antybakteryjnych.\n• bakteria czerpie substancje odżywcze ze światła jelita.\n• bakteria uzyskuje miejsce do bytowania.\nUwagi:\n• Dopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do rozbudowywania naczyń krwionośnych\nw jelicie jako korzyści dla człowieka.\n• Nie uznaje się uzasadnienia odnoszącego się wyłącznie do definicji mutualizmu lub\nodpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się do obecności w jelitach człowieka bakterii\ninnych niż Bacteroides thetaiotaomicron.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Bacteroides thetaiotaomicron jest gatunkiem mutualistycznym** - korzystają obie strony: i bakteria, i człowiek.\n\n## Sposób 1 - Analiza korzyści obu stron (mechanizm biologiczny)\n\nMutualizm to współżycie, w którym **oba organizmy odnoszą korzyści**. Komensalizm to współżycie, w którym **jedna strona korzysta, a druga jest obojętna** (nie zyskuje ani nie traci).\n\nPrzeanalizujmy korzyści każdej ze stron:\n\n**Korzyści człowieka z obecności bakterii:**\n1. Bakteria **syntetyzuje węglowodany i witaminy niezbędne dla człowieka** → człowiek uzyskuje składniki odżywcze, których sam nie potrafi produkować.\n2. Bakteria **aktywuje w komórkach człowieka geny odpowiedzialne za budowanie sieci naczyń krwionośnych** → umożliwia wchłanianie cząstek pokarmowych → poprawia odżywienie organizmu.\n\n**Korzyści bakterii z obecności człowieka:**\n1. Człowiek dostarcza bakterii środowiska życia (jelito = nisza ekologiczna).\n2. Bakteria **manipuluje komórkami człowieka** tak, by te produkowały substancje antybakteryjne - substancje, na które sama *B. thetaiotaomicron* **nie jest wrażliwa**, ale które **eliminują konkurencyjne gatunki bakterii** → bakteria ogranicza konkurencję wewnątrzgatunkową i zajmuje lepszą pozycję w jelicie.\n\n**Wniosek:** Obie strony zyskują → jest to **mutualizm**, nie komensalizm.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez definicję (kontrast pojęć)\n\nSprawdzamy warunek komensalizmu: *\"jedna strona korzysta, druga nie zyskuje ani nie traci\"*.\n\n| Wariant | Sprawdzenie |\n| Komensalizm | Człowiek byłby **obojętny** na bakterię - ani zysk, ani strata |\n| Mutualizm | Człowiek **zyskuje** na obecności bakterii |\n\nZ tekstu: człowiek dostaje witaminy, węglowodany i lepiej rozwinięte naczynia krwionośne → **człowiek aktywnie korzysta**. To **wyklucza komensalizm**.\n\nJednocześnie bakteria manipuluje odpornością człowieka w swoim interesie → **bakteria aktywnie korzysta** z człowieka jako partnera.\n\nOba warunki mutualizmu spełnione → ✅ **mutualizm**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 20.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń stwierdza, że jest to gatunek **mutualistyczny** ORAZ uzasadnia, odwołując się do **korzyści dla obu stron**: człowiek czerpie korzyści (np. synteza witamin/węglowodanów, budowa naczyń) i bakteria czerpie korzyści (np. eliminacja konkurentów dzięki substancjom antybakteryjnym)\n> - **0 pkt** - brak uzasadnienia, uzasadnienie jednostronne (tylko korzyść człowieka), błędna klasyfikacja jako komensalizm\n> - **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Nie uznaje się odpowiedzi, w których uczeń wskazuje tylko korzyści dla człowieka bez wskazania korzyści dla bakterii. Samo słowo „mutualizm\" bez uzasadnienia = 0 pkt.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość definicji typów oddziaływań międzygatunkowych (mutualizm, komensalizm, pasożytnictwo) oraz umiejętność analizy tekstu źródłowego.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to uzasadnienie **tylko korzyści człowieka** (witaminy, naczynia) i napisanie \"mutualizm\" - klucz CKE wymaga wskazania **korzyści dla OBU stron**, czyli trzeba też napisać o korzyściach dla bakterii (eliminacja konkurentów).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pułapka terminologiczna - komensalizm bywa mylony z mutualizm gdy uczeń myśli: *\"bakteria nie szkodzi człowiekowi → to komensalizm\"*. Brak szkody to za mało - w komensal**izmie** gospodarz musi być **obojętny**, a tu człowiek **aktywnie zyskuje**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Fragment o substancjach antybakteryjnych jest kluczowy dla wykazania **korzyści dla bakterii** - bez przywołania tego fragmentu uzasadnienie jest niekompletne i punktowane na 0.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20.1. (0-1)<br>Określ, czy bakteria Bacteroides thetaiotaomicron jest dla człowieka komensalem,<br>czy - gatunkiem mutualistycznym. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do przedstawionych<br>informacji.</p>","answer_text_html":"<p>20.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje<br>informacje, odnosi się krytycznie do<br>przedstawionych informacji […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe.<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający<br>odczytuje, selekcjonuje [ ] informacje<br>[ ].<br>VII. Ekologia.</p>\n<ol><li>Zależności międzygatunkowe. Zdający:</li><li>wykazuje rolę zależności mutualistycznych</li></ol>\n<p>(fakultatywnych i obligatoryjnych jedno- lub<br>obustronnie) w przyrodzie […].<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zasady oceniania<br>1 p. - za określenie, że bakteria Bacteroides thetaiotaomicron jest dla człowieka gatunkiem<br>mutualistycznym wraz z poprawnym uzasadnieniem, uwzględniającym przykłady<br>korzyści dla obu gatunków.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązanie<br>Opisana bakteria jest dla człowieka gatunkiem mutualistycznym, ponieważ ta interakcja jest<br>korzystna dla obu gatunków:<br>• człowiek otrzymuje od bakterii niezbędne dla niego substancje, np. węglowodany<br>i witaminy,<br>natomiast<br>• bakteria zyskuje wskutek ograniczenia konkurencji ze strony innych bakterii dzięki<br>produkowaniu przez człowieka substancji antybakteryjnych.<br>• bakteria czerpie substancje odżywcze ze światła jelita.<br>• bakteria uzyskuje miejsce do bytowania.<br>Uwagi:<br>• Dopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do rozbudowywania naczyń krwionośnych<br>w jelicie jako korzyści dla człowieka.<br>• Nie uznaje się uzasadnienia odnoszącego się wyłącznie do definicji mutualizmu lub<br>odpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się do obecności w jelitach człowieka bakterii<br>innych niż Bacteroides thetaiotaomicron.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Bacteroides thetaiotaomicron jest gatunkiem mutualistycznym</strong> - korzystają obie strony: i bakteria, i człowiek.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza korzyści obu stron (mechanizm biologiczny)</h4>\n<p>Mutualizm to współżycie, w którym <strong>oba organizmy odnoszą korzyści</strong>. Komensalizm to współżycie, w którym <strong>jedna strona korzysta, a druga jest obojętna</strong> (nie zyskuje ani nie traci).</p>\n<p>Przeanalizujmy korzyści każdej ze stron:</p>\n<p><strong>Korzyści człowieka z obecności bakterii:</strong></p>\n<ol><li>Bakteria <strong>syntetyzuje węglowodany i witaminy niezbędne dla człowieka</strong> → człowiek uzyskuje składniki odżywcze, których sam nie potrafi produkować.</li><li>Bakteria <strong>aktywuje w komórkach człowieka geny odpowiedzialne za budowanie sieci naczyń krwionośnych</strong> → umożliwia wchłanianie cząstek pokarmowych → poprawia odżywienie organizmu.</li></ol>\n<p><strong>Korzyści bakterii z obecności człowieka:</strong></p>\n<ol><li>Człowiek dostarcza bakterii środowiska życia (jelito = nisza ekologiczna).</li><li>Bakteria <strong>manipuluje komórkami człowieka</strong> tak, by te produkowały substancje antybakteryjne - substancje, na które sama <em>B. thetaiotaomicron</em> <strong>nie jest wrażliwa</strong>, ale które <strong>eliminują konkurencyjne gatunki bakterii</strong> → bakteria ogranicza konkurencję wewnątrzgatunkową i zajmuje lepszą pozycję w jelicie.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Obie strony zyskują → jest to <strong>mutualizm</strong>, nie komensalizm.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez definicję (kontrast pojęć)</h4>\n<p>Sprawdzamy warunek komensalizmu: <em>&quot;jedna strona korzysta, druga nie zyskuje ani nie traci&quot;</em>.</p>\n<p>| Wariant | Sprawdzenie |<br>| Komensalizm | Człowiek byłby <strong>obojętny</strong> na bakterię - ani zysk, ani strata |<br>| Mutualizm | Człowiek <strong>zyskuje</strong> na obecności bakterii |</p>\n<p>Z tekstu: człowiek dostaje witaminy, węglowodany i lepiej rozwinięte naczynia krwionośne → <strong>człowiek aktywnie korzysta</strong>. To <strong>wyklucza komensalizm</strong>.</p>\n<p>Jednocześnie bakteria manipuluje odpornością człowieka w swoim interesie → <strong>bakteria aktywnie korzysta</strong> z człowieka jako partnera.</p>\n<p>Oba warunki mutualizmu spełnione → ✅ <strong>mutualizm</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 20.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń stwierdza, że jest to gatunek <strong>mutualistyczny</strong> ORAZ uzasadnia, odwołując się do <strong>korzyści dla obu stron</strong>: człowiek czerpie korzyści (np. synteza witamin/węglowodanów, budowa naczyń) i bakteria czerpie korzyści (np. eliminacja konkurentów dzięki substancjom antybakteryjnym)<br>- <strong>0 pkt</strong> - brak uzasadnienia, uzasadnienie jednostronne (tylko korzyść człowieka), błędna klasyfikacja jako komensalizm<br>- <strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> ❌ Nie uznaje się odpowiedzi, w których uczeń wskazuje tylko korzyści dla człowieka bez wskazania korzyści dla bakterii. Samo słowo „mutualizm&quot; bez uzasadnienia = 0 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość definicji typów oddziaływań międzygatunkowych (mutualizm, komensalizm, pasożytnictwo) oraz umiejętność analizy tekstu źródłowego.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to uzasadnienie <strong>tylko korzyści człowieka</strong> (witaminy, naczynia) i napisanie &quot;mutualizm&quot; - klucz CKE wymaga wskazania <strong>korzyści dla OBU stron</strong>, czyli trzeba też napisać o korzyściach dla bakterii (eliminacja konkurentów).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pułapka terminologiczna - komensalizm bywa mylony z mutualizm gdy uczeń myśli: <em>&quot;bakteria nie szkodzi człowiekowi → to komensalizm&quot;</em>. Brak szkody to za mało - w komensal<strong>izmie</strong> gospodarz musi być <strong>obojętny</strong>, a tu człowiek <strong>aktywnie zyskuje</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Fragment o substancjach antybakteryjnych jest kluczowy dla wykazania <strong>korzyści dla bakterii</strong> - bez przywołania tego fragmentu uzasadnienie jest niekompletne i punktowane na 0.</blockquote>"}]}