{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/21.1","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"21.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21.1. (0-2)\nNa podstawie wykresu określ, który sposób rozprzestrzeniania się roślin dominował\nw latach sześćdziesiątych na wyspie Surtsey, i podaj dwie cechy diaspor roślin,\numożliwiające tę kolonizację.\nSposób rozprzestrzeniania:\nCechy diaspor:\n1\n2","answer":null,"answer_text":"21.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający: odczytuje,\nselekcjonuje, porównuje i przetwarza\ninformacje pozyskane z różnorodnych\nźródeł […].\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów\n8. Rośliny - rozmnażanie się. Zdający:\n4) opisuje podstawowe sposoby rozsiewania\nsię nasion (z udziałem wiatru, wody\ni zwierząt), wskazując odpowiednie adaptacje\nw budowie owocu.\nZasady oceniania\n2 p. - za określenie hydrochorii jako sposobu rozprzestrzeniania się roślin i podanie dwóch\nwłaściwych, różnych cech diaspor.\n1 p. - za określenie hydrochorii jako sposobu rozprzestrzeniania się roślin i podanie jednej\ncechy diaspor umożliwiającej taki sposób ich rozprzestrzeniania się.\n0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nSposób rozprzestrzeniania:\n• hydrochoria\n• przez wodę\nCechy diaspor:\n• mają dużą powierzchnię (dlatego łatwo unoszą się na powierzchni wody).\n• mają mniejszą gęstość niż woda (dlatego nie toną); posiadają aerenchymę (dzięki czemu\nunoszą się na wodzie).\n• obecność korka (są odporne na nasiąkanie wodą); ściany diaspor są nieprzepuszczalne\ndla wody.\n• są zdolne do przetrwania długiego zanurzenia w (słonej) wodzie; są odporne na zasolenie.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, które odnoszą się do lekkich diaspor, ponieważ cechą\nwarunkującą dodatnią pływalność jest gęstość mniejsza od gęstości wody, a nie - ciężar\ncałkowity ciała.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Sposób dominujący w latach sześćdziesiątych: hydrochoria (rozsiewanie przez wodę)**\n\n**Dwie cechy diaspor umożliwiające ten sposób kolonizacji:**\n1. Zdolność do unoszenia się na wodzie (pływalność - np. dzięki komorom powietrznym, tłustej lub korkowatej okrywie)\n2. Odporność na działanie wody morskiej (sól) - zachowanie zdolności kiełkowania po długotrwałym kontakcie z wodą słoną\n\n## Sposób 1 - Analiza wykresu + mechanizm biologiczny hydroochorii\n\n**Krok 1 - Odczyt wykresu dla lat sześćdziesiątych (1960-1970):**\n\nZ opisu wykresu wynika, że jedyna linia wykazująca wzrost w tym przedziale to **linia kropkowana = hydrochoria**. Zoochoria (linia ciągła) startuje dynamicznie dopiero po 1985 r., anemochoria rośnie powoli przez cały okres, ale w latach 60. jest wyraźnie słabsza.\n\nPotwierdzenie z tekstu: pierwszą rośliną zasiedlającą wyspę (1965) była *Cakile maritima* - rukwiel **nadmorska**, znana właśnie z rozsiewu przez fale morskie.\n\n**Krok 2 - Dlaczego hydrochoria mogła zadziałać jako pierwsza?**\n\nWyspa Surtsey leży 32 km od Islandii. To odległość ogromna dla wiatru (anemochoria działa typowo do kilku-kilkunastu km dla małych nasion) i całkowicie nieosiągalna dla zwierząt lądowych na początku zasiedlenia. Natomiast **prądy morskie transportują diaspory na setki-tysiące km**, bez żadnych ograniczeń odległości.\n\n**Krok 3 - Jakie cechy diaspor umożliwiają hydroochorię?**\n\n| Cecha | Mechanizm | Przykład u *Cakile maritima* |\n| **Pływalność** | Komorki powietrzne, korkowata lub tłusta okrywa, niska gęstość tkanki - diaspora nie tonie | Owoce posiadają gąbczastą tkankę z aerenchymą |\n| **Odporność na wodę słoną** | Gruba, nieprzepuszczalna łupina nasienna chroni zarodek przed osmotycznym działaniem NaCl; nasiono zachowuje żywotność przez tygodnie-miesiące w morzu | Łupina nasienna u Cakile jest twarda, wodoodporna |\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie przez eliminację pozostałych sposobów\n\nPytanie o **lata sześćdziesiąte** to klucz. Sprawdzamy każdy sposób:\n\n**Anemochoria:** Wymaga nasion o bardzo małej masie (np. orchidei - 0,002 mg) lub zaopatrzonych w skrzydełka/puch (wierzba, topola). Na 32 km otwartego morza - możliwa, ale wykres pokazuje, że w dekadzie 1960-1970 anemochoria daje **mniej gatunków niż hydrochoria**. Eliminujemy ją jako dominującą.\n\n**Zoochoria:** Wymaga obecności zwierząt na wyspie lub regularnie ją odwiedzających. Tekst mówi wprost: ptaki początkowo używały wyspy tylko jako miejsca **odpoczynku podczas wędrówek** i gniazd pojedynczo na klifach - masowe gniazdowanie mew (= regularne przynoszenie nasion w odchodach/piórach) pojawiło się dopiero w **1986 r.** Przed tym zoochoria była znikoma. Eliminujemy.\n\n**Hydrochoria:** Jako jedyna nie potrzebuje żadnego pośrednika - prądy oceaniczne istniały od zawsze, wyspa otoczona jest morzem, diaspory takie jak owoce *Cakile maritima* mogły dotrzeć natychmiast po powstaniu wyspy. Wykres to potwierdza - linia hydroochorii rośnie jako **pierwsza i najwcześniej**.\n\n**Wniosek z eliminacji:** Hydrochoria = jedyna opcja kompatybilna z chronologią.\n\n## Sposób 3 - Powiązanie cech diasporów z geografią wyspy\n\nKontekst: wyspa wulkaniczna, otoczona wodą morską (słoną), brak gleby organicznej na początku, tylko naga lawa.\n\nDiaspora musi spełnić **DWA warunki naraz**, by dotrzeć i skiełkować:\n\n1. **Fizycznie przetrwać transport wodny** → cecha: zdolność do pływania (pływalność, nie tonie przez tygodnie)\n2. **Biologicznie przetrwać kontakt z solą** → cecha: odporność nasion na wodę słoną / nieprzepuszczalna łupina nasienna\n\nTo dlatego kolonizatorami wodnymi są gatunki **halofitowe lub przybrzeżne** (jak *Cakile maritima*), a nie przypadkowe rośliny łąkowe, których nasiona zatopiłyby się lub sól uszkodziłaby zarodek.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 21.1, max 2 pkt):**\n>\n> - **2 pkt** - uczeń poprawnie wskazuje **hydroochorię** jako dominujący sposób kolonizacji w latach 60. **ORAZ** podaje **dwie** prawidłowe cechy diaspor umożliwiające ten sposób\n> - **1 pkt** - uczeń podaje tylko jeden element (sam sposób + jedna cecha, lub sam sposób bez cech, lub dwie cechy bez wskazania sposobu - w zależności od szczegółowego klucza)\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub niepełna niespełniająca powyższych warunków\n>\n> **Akceptowane warianty cech:**\n> - Pływalność / zdolność do unoszenia się na wodzie / obecność tkanek aerenchymatycznych / komorki powietrzne\n> - Odporność na słoną wodę / wodoszczelna/nieprzepuszczalna łupina nasienna / zachowanie zdolności kiełkowania po kontakcie z wodą morską\n> - (Ewentualnie: długotrwała żywotność nasion w wodzie)\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy:\n- umiejętność odczytu wykresu liniowego\n- znajomość definicji hydroochorii, anemochorii, zoochorii\n- wiedza o przystosowaniach diaspor do rozsiewania przez wodę\n\nKarta wzorów CKE nie zawiera sekcji botanicznej dotyczącej sposobów rozsiewania - to wiedza z podręcznika, działu **ekologia + botanika**.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - wskazanie **anemochorii** jako dominującej, bo \"wiatr wieje nad morzem\". Ale wykres wyraźnie pokazuje, że w latach 60. to hydrochoria wykazuje wyższe liczby gatunków; anemochoria jest słabsza w tej dekadzie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Podawanie cech diasporów zoochorii zamiast hydroochorii (np. \"mają haczyki\", \"są smaczne dla ptaków\") - to 0 pkt za cechy. Cechy MUSZĄ być spójne ze wskazanym sposobem (hydrochoria).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zbyt ogólna cecha, np. \"są małe\" - nie wystarczy, bo małe rośliny rozsiewają się też wiatrem. Klucz oczekuje cechy **specyficznie odnoszącej się do transportu wodnego**: pływalność LUB odporność na wodę słoną.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pomieszanie terminów - \"hydrochoria\" to rozsiew przez WODĘ, nie \"hydro = dużo wody = mokre siedlisko\". Nie mylić z **higrochorią** (rozsiew przy pomocy deszczu) ani z preferencjami siedliskowymi rośliny.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-21.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21.1. (0-2)<br>Na podstawie wykresu określ, który sposób rozprzestrzeniania się roślin dominował<br>w latach sześćdziesiątych na wyspie Surtsey, i podaj dwie cechy diaspor roślin,<br>umożliwiające tę kolonizację.<br>Sposób rozprzestrzeniania:<br>Cechy diaspor:<br>1<br>2</p>","answer_text_html":"<p>21.1. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający: odczytuje,<br>selekcjonuje, porównuje i przetwarza<br>informacje pozyskane z różnorodnych<br>źródeł […].<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>formułuje i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów</p>\n<ol><li>Rośliny - rozmnażanie się. Zdający:</li><li>opisuje podstawowe sposoby rozsiewania</li></ol>\n<p>się nasion (z udziałem wiatru, wody<br>i zwierząt), wskazując odpowiednie adaptacje<br>w budowie owocu.<br>Zasady oceniania<br>2 p. - za określenie hydrochorii jako sposobu rozprzestrzeniania się roślin i podanie dwóch<br>właściwych, różnych cech diaspor.<br>1 p. - za określenie hydrochorii jako sposobu rozprzestrzeniania się roślin i podanie jednej<br>cechy diaspor umożliwiającej taki sposób ich rozprzestrzeniania się.<br>0 p. - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Sposób rozprzestrzeniania:<br>• hydrochoria<br>• przez wodę<br>Cechy diaspor:<br>• mają dużą powierzchnię (dlatego łatwo unoszą się na powierzchni wody).<br>• mają mniejszą gęstość niż woda (dlatego nie toną); posiadają aerenchymę (dzięki czemu<br>unoszą się na wodzie).<br>• obecność korka (są odporne na nasiąkanie wodą); ściany diaspor są nieprzepuszczalne<br>dla wody.<br>• są zdolne do przetrwania długiego zanurzenia w (słonej) wodzie; są odporne na zasolenie.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi, które odnoszą się do lekkich diaspor, ponieważ cechą<br>warunkującą dodatnią pływalność jest gęstość mniejsza od gęstości wody, a nie - ciężar<br>całkowity ciała.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Sposób dominujący w latach sześćdziesiątych: hydrochoria (rozsiewanie przez wodę)</strong></p>\n<p><strong>Dwie cechy diaspor umożliwiające ten sposób kolonizacji:</strong></p>\n<ol><li>Zdolność do unoszenia się na wodzie (pływalność - np. dzięki komorom powietrznym, tłustej lub korkowatej okrywie)</li><li>Odporność na działanie wody morskiej (sól) - zachowanie zdolności kiełkowania po długotrwałym kontakcie z wodą słoną</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Analiza wykresu + mechanizm biologiczny hydroochorii</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Odczyt wykresu dla lat sześćdziesiątych (1960-1970):</strong></p>\n<p>Z opisu wykresu wynika, że jedyna linia wykazująca wzrost w tym przedziale to <strong>linia kropkowana = hydrochoria</strong>. Zoochoria (linia ciągła) startuje dynamicznie dopiero po 1985 r., anemochoria rośnie powoli przez cały okres, ale w latach 60. jest wyraźnie słabsza.</p>\n<p>Potwierdzenie z tekstu: pierwszą rośliną zasiedlającą wyspę (1965) była <em>Cakile maritima</em> - rukwiel <strong>nadmorska</strong>, znana właśnie z rozsiewu przez fale morskie.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Dlaczego hydrochoria mogła zadziałać jako pierwsza?</strong></p>\n<p>Wyspa Surtsey leży 32 km od Islandii. To odległość ogromna dla wiatru (anemochoria działa typowo do kilku-kilkunastu km dla małych nasion) i całkowicie nieosiągalna dla zwierząt lądowych na początku zasiedlenia. Natomiast <strong>prądy morskie transportują diaspory na setki-tysiące km</strong>, bez żadnych ograniczeń odległości.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Jakie cechy diaspor umożliwiają hydroochorię?</strong></p>\n<p>| Cecha | Mechanizm | Przykład u <em>Cakile maritima</em> |<br>| <strong>Pływalność</strong> | Komorki powietrzne, korkowata lub tłusta okrywa, niska gęstość tkanki - diaspora nie tonie | Owoce posiadają gąbczastą tkankę z aerenchymą |<br>| <strong>Odporność na wodę słoną</strong> | Gruba, nieprzepuszczalna łupina nasienna chroni zarodek przed osmotycznym działaniem NaCl; nasiono zachowuje żywotność przez tygodnie-miesiące w morzu | Łupina nasienna u Cakile jest twarda, wodoodporna |</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie przez eliminację pozostałych sposobów</h4>\n<p>Pytanie o <strong>lata sześćdziesiąte</strong> to klucz. Sprawdzamy każdy sposób:</p>\n<p><strong>Anemochoria:</strong> Wymaga nasion o bardzo małej masie (np. orchidei - 0,002 mg) lub zaopatrzonych w skrzydełka/puch (wierzba, topola). Na 32 km otwartego morza - możliwa, ale wykres pokazuje, że w dekadzie 1960-1970 anemochoria daje <strong>mniej gatunków niż hydrochoria</strong>. Eliminujemy ją jako dominującą.</p>\n<p><strong>Zoochoria:</strong> Wymaga obecności zwierząt na wyspie lub regularnie ją odwiedzających. Tekst mówi wprost: ptaki początkowo używały wyspy tylko jako miejsca <strong>odpoczynku podczas wędrówek</strong> i gniazd pojedynczo na klifach - masowe gniazdowanie mew (= regularne przynoszenie nasion w odchodach/piórach) pojawiło się dopiero w <strong>1986 r.</strong> Przed tym zoochoria była znikoma. Eliminujemy.</p>\n<p><strong>Hydrochoria:</strong> Jako jedyna nie potrzebuje żadnego pośrednika - prądy oceaniczne istniały od zawsze, wyspa otoczona jest morzem, diaspory takie jak owoce <em>Cakile maritima</em> mogły dotrzeć natychmiast po powstaniu wyspy. Wykres to potwierdza - linia hydroochorii rośnie jako <strong>pierwsza i najwcześniej</strong>.</p>\n<p><strong>Wniosek z eliminacji:</strong> Hydrochoria = jedyna opcja kompatybilna z chronologią.</p>\n<h4>Sposób 3 - Powiązanie cech diasporów z geografią wyspy</h4>\n<p>Kontekst: wyspa wulkaniczna, otoczona wodą morską (słoną), brak gleby organicznej na początku, tylko naga lawa.</p>\n<p>Diaspora musi spełnić <strong>DWA warunki naraz</strong>, by dotrzeć i skiełkować:</p>\n<ol><li><strong>Fizycznie przetrwać transport wodny</strong> → cecha: zdolność do pływania (pływalność, nie tonie przez tygodnie)</li><li><strong>Biologicznie przetrwać kontakt z solą</strong> → cecha: odporność nasion na wodę słoną / nieprzepuszczalna łupina nasienna</li></ol>\n<p>To dlatego kolonizatorami wodnymi są gatunki <strong>halofitowe lub przybrzeżne</strong> (jak <em>Cakile maritima</em>), a nie przypadkowe rośliny łąkowe, których nasiona zatopiłyby się lub sól uszkodziłaby zarodek.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 21.1, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - uczeń poprawnie wskazuje <strong>hydroochorię</strong> jako dominujący sposób kolonizacji w latach 60. <strong>ORAZ</strong> podaje <strong>dwie</strong> prawidłowe cechy diaspor umożliwiające ten sposób<br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń podaje tylko jeden element (sam sposób + jedna cecha, lub sam sposób bez cech, lub dwie cechy bez wskazania sposobu - w zależności od szczegółowego klucza)<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź błędna lub niepełna niespełniająca powyższych warunków<br><br><strong>Akceptowane warianty cech:</strong><br>- Pływalność / zdolność do unoszenia się na wodzie / obecność tkanek aerenchymatycznych / komorki powietrzne<br>- Odporność na słoną wodę / wodoszczelna/nieprzepuszczalna łupina nasienna / zachowanie zdolności kiełkowania po kontakcie z wodą morską<br>- (Ewentualnie: długotrwała żywotność nasion w wodzie)</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy:</p>\n<ul><li>umiejętność odczytu wykresu liniowego</li><li>znajomość definicji hydroochorii, anemochorii, zoochorii</li><li>wiedza o przystosowaniach diaspor do rozsiewania przez wodę</li></ul>\n<p>Karta wzorów CKE nie zawiera sekcji botanicznej dotyczącej sposobów rozsiewania - to wiedza z podręcznika, działu <strong>ekologia + botanika</strong>.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - wskazanie <strong>anemochorii</strong> jako dominującej, bo &quot;wiatr wieje nad morzem&quot;. Ale wykres wyraźnie pokazuje, że w latach 60. to hydrochoria wykazuje wyższe liczby gatunków; anemochoria jest słabsza w tej dekadzie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Podawanie cech diasporów zoochorii zamiast hydroochorii (np. &quot;mają haczyki&quot;, &quot;są smaczne dla ptaków&quot;) - to 0 pkt za cechy. Cechy MUSZĄ być spójne ze wskazanym sposobem (hydrochoria).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zbyt ogólna cecha, np. &quot;są małe&quot; - nie wystarczy, bo małe rośliny rozsiewają się też wiatrem. Klucz oczekuje cechy <strong>specyficznie odnoszącej się do transportu wodnego</strong>: pływalność LUB odporność na wodę słoną.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pomieszanie terminów - &quot;hydrochoria&quot; to rozsiew przez WODĘ, nie &quot;hydro = dużo wody = mokre siedlisko&quot;. Nie mylić z <strong>higrochorią</strong> (rozsiew przy pomocy deszczu) ani z preferencjami siedliskowymi rośliny.</blockquote>"}]}