{"id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nWśród protistów obserwuje się różne sposoby poruszania się. Zależnie od posiadanych\norganellów ruchu, w otoczeniu komórki powstają charakterystyczne ruchy cząsteczek wody.\nMożna je lepiej uwidocznić, jeżeli doda się do preparatu mikroskopowego odpowiednią\nsubstancję (np. sproszkowany grafit), której drobne cząstki można obserwować wraz z ruchem\nwody.\nZaplanuj obserwację, która pozwoli określić sposób poruszania się orzęsków, i opisz\nsposób przeprowadzenia tej obserwacji. Spośród wymienionych poniżej wybierz\nmateriały niezbędne do przeprowadzenia obserwacji.\nwodna hodowla pantofelków, mikroskop (powiększenie 50x), lupa, termometr,\nszkiełka podstawowe i szkiełka nakrywkowe, pipeta, sproszkowany grafit\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n5.1.\n5.2.\n5.3.\n5.4.\n6.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Materiały niezbędne:** wodna hodowla pantofelków, mikroskop (powiększenie 50x), szkiełka podstawowe i szkiełka nakrywkowe, pipeta, sproszkowany grafit.\n\n**Metoda (sposób przeprowadzenia obserwacji):**\n\n1. Za pomocą **pipety** pobieramy kroplę wodnej hodowli pantofelków i nanosimy ją na **szkiełko podstawowe**.\n2. Do kropli dodajemy niewielką ilość **sproszkowanego grafitu**.\n3. Przykrywamy preparat **szkiełkiem nakrywkowym**.\n4. Umieszczamy preparat pod **mikroskopem** (powiększenie 50x).\n5. Obserwujemy ruch cząstek grafitu wokół komórek pantofelków - pozwala to określić **sposób poruszania się orzęsków** (rytmiczne ruchy rzęsek wytwarzają charakterystyczne wirowe ruchy wody, które wprawiają cząstki grafitu w ruch).\n\n## Sposób 1 - Logika doświadczenia\n\n**Krok 1: Co chcemy zobaczyć?**\nOrzęski (np. pantofelek = *Paramecium caudatum*) poruszają się dzięki **rzęskom** - krótkim, licznym wypustkom cytoplazmatycznym. Rzęski wykonują rytmiczne, falowe ruchy → wprowadzają wodę w ruch wokół komórki.\n\nProblem: woda jest przezroczysta, ruchu cząsteczek wody nie widać pod mikroskopem.\n\n**Krok 2: Rola grafitu.**\nGrafit (sproszkowany) - drobne cząstki czarnego węgla, które:\n- Są DROBNE (mogą być porywane przez ruch wody).\n- Są CZARNE (kontrastują z tłem przezroczystym → widoczne pod mikroskopem).\n- Same NIE poruszają się czynnie (są pasywne).\n\nRuch cząstek grafitu = ruch wody = efekt ruchu rzęsek pantofelków.\n\n**Krok 3: Procedura krok po kroku.**\n1. **Pobranie próbki**: pipetą z hodowli pantofelków (NIE bezpośrednio z hodowli pod mikroskopem, NIE pojedyncze pantofelki).\n2. **Naniesienie na szkiełko podstawowe**: jedna kropla.\n3. **Dodanie grafitu**: niewielka ilość sproszkowanego grafitu DO KROPLI (NIE do całej hodowli).\n4. **Przykrycie szkiełkiem nakrywkowym**: zapobiega wysychaniu i przemieszczaniu się próbki.\n5. **Obserwacja pod mikroskopem (50x)**: widoczne ruchy wirowe cząstek grafitu wokół pantofelków.\n\n**Krok 4: Co WYKLUCZAMY?**\n- **Lupa** - niewystarczające powiększenie do obserwacji pojedynczych pantofelków (rozmiar ~200 μm - wymaga mikroskopu, nie lupy).\n- **Termometr** - nie potrzebny (temperatura nie jest zmienną badaną).\n\n## Sposób 2 - Mechanizm obserwacji ruchu cząstek\n\nRuch rzęsek pantofelków wytwarza **prądy wody** (przepływy laminarne wokół ciała). Cząstki grafitu zostają porwane przez te prądy → poruszają się w sposób uporządkowany (np. wzdłuż linii pływu).\n\nGdyby pantofelek poruszał się dzięki:\n- **Wici** (jak euglena) - ruch byłby prostolinijny lub spiralny, prosto za komórką.\n- **Nibynóżkom** (jak ameba) - brak charakterystycznych prądów wody, ruch całej komórki przez przesuwanie cytoplazmy.\n- **Rzęsek** (jak pantofelek) - ruchy WIROWE, rytmiczne, wokół całej komórki.\n\nObserwacja cząstek grafitu pozwala odróżnić te trzy sposoby poruszania się.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n📋 **Schemat oceniania CKE (zadanie 6, max 1 pkt):**\n- **1 pkt** - za poprawny opis obserwacji, uwzględniający:\n- **obiekt badań** - próbka pantofelków (z wodnej hodowli)\n- **wszystkie niezbędne materiały** - mikroskop, szkiełka podstawowe i nakrywkowe oraz sproszkowany grafit\n- **metodę** - dodanie sproszkowanego grafitu do preparatu mikroskopowego oraz obserwacja pod mikroskopem ruchów wody lub cząstek grafitu\n- **0 pkt** - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi\n\n**Klucz CKE - uwaga:**\n- ❌ **Nie uznaje się** odpowiedzi z błędami w planowaniu doświadczenia: dodawanie grafitu do hodowli, a nie - pobranej próbki; umieszczenie hodowli, a nie - próbki pod mikroskopem, pobieranie próbki pojedynczych orzęsków.\n\n**Wymaganie programowe:** III. Pogłębienie znajomości metodyki badań biologicznych; IV. Przegląd różnorodności organizmów. 4. Protisty i rośliny pierwotnie wodne. Zdający 1) przedstawia sposoby poruszania się protistów jednokomórkowych i wskazuje odpowiednie organelle (struktury) lub mechanizmy umożliwiające ruch.\n\n## Wzory z karty CKE\n\nKarta wzorów BIO nie zawiera schematu pantofelka - to wiedza z biologii organizmów (podstawa programowa).\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** NAJCZĘSTSZY BŁĄD - uczeń wybiera 'lupę' jako narzędzie. Pantofelki są zbyt małe (~200 μm) - wymagają mikroskopu z powiększeniem 50-100x, nie lupy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd metodologiczny - dodawanie grafitu DO CAŁEJ HODOWLI (zamiast tylko do próbki na szkiełku). To zanieczyszcza hodowlę i nie daje obserwacji.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Inny błąd - 'pobieranie pojedynczych pantofelków pipetą'. Zwykła pipeta nie pozwala na to (są zbyt małe, ruchliwe). Pobieramy KROPLĘ HODOWLI z wieloma pantofelkami naraz.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Termometr to ZBĘDNY materiał - nie badamy wpływu temperatury, więc nie ma potrzeby mierzenia.","image":"img/biologia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Wśród protistów obserwuje się różne sposoby poruszania się. Zależnie od posiadanych<br>organellów ruchu, w otoczeniu komórki powstają charakterystyczne ruchy cząsteczek wody.<br>Można je lepiej uwidocznić, jeżeli doda się do preparatu mikroskopowego odpowiednią<br>substancję (np. sproszkowany grafit), której drobne cząstki można obserwować wraz z ruchem<br>wody.<br>Zaplanuj obserwację, która pozwoli określić sposób poruszania się orzęsków, i opisz<br>sposób przeprowadzenia tej obserwacji. Spośród wymienionych poniżej wybierz<br>materiały niezbędne do przeprowadzenia obserwacji.<br>wodna hodowla pantofelków, mikroskop (powiększenie 50x), lupa, termometr,<br>szkiełka podstawowe i szkiełka nakrywkowe, pipeta, sproszkowany grafit<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>5.1.<br>5.2.<br>5.3.<br>5.4.<br>6.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Materiały niezbędne:</strong> wodna hodowla pantofelków, mikroskop (powiększenie 50x), szkiełka podstawowe i szkiełka nakrywkowe, pipeta, sproszkowany grafit.</p>\n<p><strong>Metoda (sposób przeprowadzenia obserwacji):</strong></p>\n<ol><li>Za pomocą <strong>pipety</strong> pobieramy kroplę wodnej hodowli pantofelków i nanosimy ją na <strong>szkiełko podstawowe</strong>.</li><li>Do kropli dodajemy niewielką ilość <strong>sproszkowanego grafitu</strong>.</li><li>Przykrywamy preparat <strong>szkiełkiem nakrywkowym</strong>.</li><li>Umieszczamy preparat pod <strong>mikroskopem</strong> (powiększenie 50x).</li><li>Obserwujemy ruch cząstek grafitu wokół komórek pantofelków - pozwala to określić <strong>sposób poruszania się orzęsków</strong> (rytmiczne ruchy rzęsek wytwarzają charakterystyczne wirowe ruchy wody, które wprawiają cząstki grafitu w ruch).</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Logika doświadczenia</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co chcemy zobaczyć?</strong><br>Orzęski (np. pantofelek = <em>Paramecium caudatum</em>) poruszają się dzięki <strong>rzęskom</strong> - krótkim, licznym wypustkom cytoplazmatycznym. Rzęski wykonują rytmiczne, falowe ruchy → wprowadzają wodę w ruch wokół komórki.</p>\n<p>Problem: woda jest przezroczysta, ruchu cząsteczek wody nie widać pod mikroskopem.</p>\n<p><strong>Krok 2: Rola grafitu.</strong><br>Grafit (sproszkowany) - drobne cząstki czarnego węgla, które:</p>\n<ul><li>Są DROBNE (mogą być porywane przez ruch wody).</li><li>Są CZARNE (kontrastują z tłem przezroczystym → widoczne pod mikroskopem).</li><li>Same NIE poruszają się czynnie (są pasywne).</li></ul>\n<p>Ruch cząstek grafitu = ruch wody = efekt ruchu rzęsek pantofelków.</p>\n<p><strong>Krok 3: Procedura krok po kroku.</strong></p>\n<ol><li><strong>Pobranie próbki</strong>: pipetą z hodowli pantofelków (NIE bezpośrednio z hodowli pod mikroskopem, NIE pojedyncze pantofelki).</li><li><strong>Naniesienie na szkiełko podstawowe</strong>: jedna kropla.</li><li><strong>Dodanie grafitu</strong>: niewielka ilość sproszkowanego grafitu DO KROPLI (NIE do całej hodowli).</li><li><strong>Przykrycie szkiełkiem nakrywkowym</strong>: zapobiega wysychaniu i przemieszczaniu się próbki.</li><li><strong>Obserwacja pod mikroskopem (50x)</strong>: widoczne ruchy wirowe cząstek grafitu wokół pantofelków.</li></ol>\n<p><strong>Krok 4: Co WYKLUCZAMY?</strong></p>\n<ul><li><strong>Lupa</strong> - niewystarczające powiększenie do obserwacji pojedynczych pantofelków (rozmiar ~200 μm - wymaga mikroskopu, nie lupy).</li><li><strong>Termometr</strong> - nie potrzebny (temperatura nie jest zmienną badaną).</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Mechanizm obserwacji ruchu cząstek</h4>\n<p>Ruch rzęsek pantofelków wytwarza <strong>prądy wody</strong> (przepływy laminarne wokół ciała). Cząstki grafitu zostają porwane przez te prądy → poruszają się w sposób uporządkowany (np. wzdłuż linii pływu).</p>\n<p>Gdyby pantofelek poruszał się dzięki:</p>\n<ul><li><strong>Wici</strong> (jak euglena) - ruch byłby prostolinijny lub spiralny, prosto za komórką.</li><li><strong>Nibynóżkom</strong> (jak ameba) - brak charakterystycznych prądów wody, ruch całej komórki przez przesuwanie cytoplazmy.</li><li><strong>Rzęsek</strong> (jak pantofelek) - ruchy WIROWE, rytmiczne, wokół całej komórki.</li></ul>\n<p>Obserwacja cząstek grafitu pozwala odróżnić te trzy sposoby poruszania się.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>📋 <strong>Schemat oceniania CKE (zadanie 6, max 1 pkt):</strong></p>\n<ul><li><strong>1 pkt</strong> - za poprawny opis obserwacji, uwzględniający:</li><li><strong>obiekt badań</strong> - próbka pantofelków (z wodnej hodowli)</li><li><strong>wszystkie niezbędne materiały</strong> - mikroskop, szkiełka podstawowe i nakrywkowe oraz sproszkowany grafit</li><li><strong>metodę</strong> - dodanie sproszkowanego grafitu do preparatu mikroskopowego oraz obserwacja pod mikroskopem ruchów wody lub cząstek grafitu</li><li><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi</li></ul>\n<p><strong>Klucz CKE - uwaga:</strong></p>\n<ul><li>❌ <strong>Nie uznaje się</strong> odpowiedzi z błędami w planowaniu doświadczenia: dodawanie grafitu do hodowli, a nie - pobranej próbki; umieszczenie hodowli, a nie - próbki pod mikroskopem, pobieranie próbki pojedynczych orzęsków.</li></ul>\n<p><strong>Wymaganie programowe:</strong> III. Pogłębienie znajomości metodyki badań biologicznych; IV. Przegląd różnorodności organizmów. 4. Protisty i rośliny pierwotnie wodne. Zdający 1) przedstawia sposoby poruszania się protistów jednokomórkowych i wskazuje odpowiednie organelle (struktury) lub mechanizmy umożliwiające ruch.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>Karta wzorów BIO nie zawiera schematu pantofelka - to wiedza z biologii organizmów (podstawa programowa).</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> NAJCZĘSTSZY BŁĄD - uczeń wybiera &#x27;lupę&#x27; jako narzędzie. Pantofelki są zbyt małe (~200 μm) - wymagają mikroskopu z powiększeniem 50-100x, nie lupy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd metodologiczny - dodawanie grafitu DO CAŁEJ HODOWLI (zamiast tylko do próbki na szkiełku). To zanieczyszcza hodowlę i nie daje obserwacji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Inny błąd - &#x27;pobieranie pojedynczych pantofelków pipetą&#x27;. Zwykła pipeta nie pozwala na to (są zbyt małe, ruchliwe). Pobieramy KROPLĘ HODOWLI z wieloma pantofelkami naraz.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Termometr to ZBĘDNY materiał - nie badamy wpływu temperatury, więc nie ma potrzeby mierzenia.</blockquote>"}]}