{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/10.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"10.3","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.3. (0-1)\nOceń, czy poniższe informacje odnoszące się do roli auksyn w funkcjonowaniu rośliny\nsą prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nAuksyny produkowane przez pąk szczytowy są odpowiedzialne za zjawisko\ndominacji wierzchołkowej.\nP\nF\n2.\nAuksyny, podobnie jak etylen, mogą indukować tworzenie się korzeni\nprzybyszowych.\nP\nF\n3.\nAuksyny biorą udział w reakcjach fototropicznych pędu, dzięki czemu\nwarunkują jego wyginanie się w kierunku światła.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"10.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne […].\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi się\nkrytycznie do przedstawionych informacji\n[…].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n9. Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający:\n2) przedstawia rolę auksyn i etylenu\nw funkcjonowaniu rośliny […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za prawidłową ocenę wszystkich trzech stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - P, 3. - P.\nZadanie 11. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Auksyny produkowane przez pąk szczytowy są odpowiedzialne za dominację wierzchołkową. | **P** |\n| 2. Auksyny, podobnie jak etylen, mogą indukować tworzenie się korzeni przybyszowych. | **P** |\n| 3. Auksyny biorą udział w reakcjach fototropicznych pędu, warunkując jego wyginanie się w kierunku światła. | **P** |\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku dla każdego stwierdzenia\n\n### Stwierdzenie 1 - Dominacja wierzchołkowa (P)\n\n**Mechanizm:**\n1. Merystem wierzchołkowy pędu (pąk szczytowy) produkuje **auksyny (głównie IAA - kwas indolilooctowy)**.\n2. Auksyny transportowane są **polarnie - od wierzchołka ku dołowi** (transport pęcherzykowy, białka PIN).\n3. Wysoki poziom auksyn w tkankach łodygi **hamuje wzrost pąków bocznych** - inhibicja podziałów komórkowych w merystemach bocznych.\n4. Po usunięciu pąka szczytowego (→ brak źródła auksyn) pąki boczne zaczynają rosnąć → **fenomen dominacji wierzchołkowej zniesiony** (= dowód na rolę auksyn).\n\n**Wniosek:** Stwierdzenie 1 - **PRAWDA**.\n\n### Stwierdzenie 2 - Korzenie przybyszowe (P)\n\n**Mechanizm dla auksyn:**\n- Auksyny (szczególnie **IBA - kwas indolilomasłowy**, ale też IAA) **stymulują powstawanie korzeni przybyszowych** ze skrawków pędu, łodygi, liści.\n- Praktyczne zastosowanie: proszek ukorzeniający zawiera IBA (syntetyczna auksyna).\n- Mechanizm: auksyny aktywują geny regulujące podziały komórkowe i różnicowanie komórek w merystem korzeniowy.\n\n**Mechanizm dla etylenu:**\n- Etylen gromadzi się w tkankach roślin zalewanych wodą (hipoksja) → **stymuluje tworzenie korzeni przybyszowych u podstawy łodygi** (np. u ryżu, kukurydzy, pomidora).\n- Etylen i auksyny często działają **synergistycznie** w indukcji ukorzenienia.\n\n**Wniosek:** Oba hormony mogą indukować korzenie przybyszowe - stwierdzenie 2 - **PRAWDA**.\n\n### Stwierdzenie 3 - Fototropizm pędu (P)\n\n**Mechanizm (teoria Choldny'ego-Wenta):**\n\n1. Jednostronne oświetlenie pędu → **nierównomierne rozmieszczenie auksyn** w poprzek pędu.\n2. Auksyny przemieszczają się **na stronę zaciemnioną** (białka ABCB/PIN migrują do bocznych ścian komórek po stronie cienia).\n3. Strona zaciemniona: **wyższe stężenie auksyn → szybszy wzrost elongacyjny** komórek.\n4. Strona oświetlona: niższe stężenie auksyn → wolniejszy wzrost.\n5. Różnica tempa elongacji po obu stronach → **pęd wygina się ku światłu**.\n\nświatło → [OŚWIETLONA | ZACIEMNIONA]\nauksyny → mniej IAA | więcej IAA\nelongacja → wolniejsza | szybsza\nwynik: pęd wygina się → KU ŚWIATŁU ✓\n\n**Wniosek:** Stwierdzenie 3 - **PRAWDA**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędnych skojarzeń (weryfikacja negatywna)\n\nSprawdzamy, czy któreś stwierdzenie zawiera typowy „podstęp CKE\":\n\n| Potencjalny podstęp | Weryfikacja |\n| „Czy to cytokininy, nie auksyny odpowiadają za dominację?\" | NIE - cytokininy *znoszą* dominację (antagonizm z auksynami), ale **inicjatorem dominacji są auksyny** z pąka szczytowego. |\n| „Czy etylen naprawdę tworzy korzenie przybyszowe?\" | TAK - potwierdzono eksperymentalnie u wielu gatunków (np. *Zea mays*, *Lycopersicon esculentum*). |\n| „Czy pęd wygina się ku światłu, czy *od* światła?\" | **Ku światłu** - pozytywny fototropizm. (Korzenie = negatywny fototropizm, czyli *od* światła). Stwierdzenie 3 mówi o **pędzie** → ku światłu ✓ |\n| „Czy to fototropiny, nie auksyny?\" | Fototropiny (receptory światła niebieskiego) **inicjują sygnał**, ale efektorem ruchu jest redystrybucja **auksyn** - rola auksyn jest tutaj wtórna, ale kluczowa. |\n\nŻaden podstęp nie działa → wszystkie trzy stwierdzenia **PRAWDZIWE**.\n\n## Sposób 3 - Weryfikacja przez antagonizmy hormonalne i grupy hormonów\n\nPomocnicza tabela hormonów roślinnych - szybka weryfikacja:\n\n| Hormon | Dominacja wierzchołkowa | Korzenie przybyszowe | Fototropizm |\n| **Auksyny (IAA, IBA)** | ✅ wywołuje | ✅ stymuluje | ✅ główny mediator |\n| **Cytokininy** | ❌ znosi | słaby efekt | brak roli |\n| **Etylen** | brak roli | ✅ stymuluje (stres) | brak roli |\n| **Gibereliny** | brak roli | słaby efekt | brak roli |\n| **Kwas abscysynowy** | brak roli | ❌ hamuje | brak roli |\n\nOdczytując tabelę dla **auksyn**: wszystkie trzy opisane funkcje mają ✅ → P, P, P.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 10.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za prawidlowa ocene **wszystkich trzech** stwierdzen.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie:** 1. - **P**, 2. - **P**, 3. - **P**.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmów regulacji hormonalnej roślin (auksyny, etylen, dominacja wierzchołkowa, fototropizm). Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji o hormonach roślinnych - to czysta biologia komórki/fizjologia roślin z podręcznika.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nDla każdego stwierdzenia - typowe błędne oceny uczniów:\n\n| Stwierdzenie | Błędna ocena | Typowy błąd rozumowania |\n| 1 → F | Uczeń myli sprawcę i efekt: myśli, że dominację wierzchołkową warunkują **cytokininy** (bo je kojarzymy z pąkami bocznymi) - tymczasem to cytokininy *znoszą* dominację, a **auksyny ją wywołują**. |\n| 2 → F | Uczeń pamięta etylen jako hormon dojrzewania owoców/starzenia liści i nie kojarzy go z **ukorzenianiem**. Albo myśli, że korzenie przybyszowe to wyłącznie domena auksyn. |\n| 3 → F | Uczeń myli **fototropizm pędu z korzenia**: korzeń wykazuje *negatywny* fototropizm (rośnie od światła), ale **pęd rośnie KU światłu** dzięki auksynom - kierunek jest kluczowy. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Cytokininy *znoszą* dominację wierzchołkową (po aplikacji cytokininy pąki boczne rosną) - ale inicjatorem dominacji są **auksyny**. Nie mylić antagonistów z przyczynami!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Etylen ≠ tylko dojrzewanie. Ma WIELE ról: dojrzewanie owoców, opadanie liści, reakcja na stres, tworzenie korzeni przybyszowych przy zalewaniu. Nie można go szufladkować.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Fototropizm - pamiętaj kierunki: **pęd = pozytywny fototropizm** (ku światłu), **korzeń = negatywny fototropizm** (od światła). W teorii Choldny'ego-Wenta auksyny migrują na stronę zaciemnioną → szybszy wzrost po stronie cienia → wygięcie ku źródłu światła.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Fototropiny (receptory UVR8, phot1, phot2) *odbierają* sygnał świetlny, ale **efektorem ruchu są auksyny** - zadania CKE pytają o auksyny w fototropizmie, nie o receptory.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-10.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.3. (0-1)<br>Oceń, czy poniższe informacje odnoszące się do roli auksyn w funkcjonowaniu rośliny<br>są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.<br>1.<br>Auksyny produkowane przez pąk szczytowy są odpowiedzialne za zjawisko<br>dominacji wierzchołkowej.<br>P<br>F<br>2.<br>Auksyny, podobnie jak etylen, mogą indukować tworzenie się korzeni<br>przybyszowych.<br>P<br>F<br>3.<br>Auksyny biorą udział w reakcjach fototropicznych pędu, dzięki czemu<br>warunkują jego wyginanie się w kierunku światła.<br>P<br>F</p>","answer_text_html":"<p>10.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne […].<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, odnosi się<br>krytycznie do przedstawionych informacji<br>[…].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający:</li><li>przedstawia rolę auksyn i etylenu</li></ol>\n<p>w funkcjonowaniu rośliny […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za prawidłową ocenę wszystkich trzech stwierdzeń.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>- P, 2. - P, 3. - P.</li></ol>\n<p>Zadanie 11. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Auksyny produkowane przez pąk szczytowy są odpowiedzialne za dominację wierzchołkową. | <strong>P</strong> |<br>| 2. Auksyny, podobnie jak etylen, mogą indukować tworzenie się korzeni przybyszowych. | <strong>P</strong> |<br>| 3. Auksyny biorą udział w reakcjach fototropicznych pędu, warunkując jego wyginanie się w kierunku światła. | <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku dla każdego stwierdzenia</h4>\n<h5>Stwierdzenie 1 - Dominacja wierzchołkowa (P)</h5>\n<p><strong>Mechanizm:</strong></p>\n<ol><li>Merystem wierzchołkowy pędu (pąk szczytowy) produkuje <strong>auksyny (głównie IAA - kwas indolilooctowy)</strong>.</li><li>Auksyny transportowane są <strong>polarnie - od wierzchołka ku dołowi</strong> (transport pęcherzykowy, białka PIN).</li><li>Wysoki poziom auksyn w tkankach łodygi <strong>hamuje wzrost pąków bocznych</strong> - inhibicja podziałów komórkowych w merystemach bocznych.</li><li>Po usunięciu pąka szczytowego (→ brak źródła auksyn) pąki boczne zaczynają rosnąć → <strong>fenomen dominacji wierzchołkowej zniesiony</strong> (= dowód na rolę auksyn).</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Stwierdzenie 1 - <strong>PRAWDA</strong>.</p>\n<h5>Stwierdzenie 2 - Korzenie przybyszowe (P)</h5>\n<p><strong>Mechanizm dla auksyn:</strong></p>\n<ul><li>Auksyny (szczególnie <strong>IBA - kwas indolilomasłowy</strong>, ale też IAA) <strong>stymulują powstawanie korzeni przybyszowych</strong> ze skrawków pędu, łodygi, liści.</li><li>Praktyczne zastosowanie: proszek ukorzeniający zawiera IBA (syntetyczna auksyna).</li><li>Mechanizm: auksyny aktywują geny regulujące podziały komórkowe i różnicowanie komórek w merystem korzeniowy.</li></ul>\n<p><strong>Mechanizm dla etylenu:</strong></p>\n<ul><li>Etylen gromadzi się w tkankach roślin zalewanych wodą (hipoksja) → <strong>stymuluje tworzenie korzeni przybyszowych u podstawy łodygi</strong> (np. u ryżu, kukurydzy, pomidora).</li><li>Etylen i auksyny często działają <strong>synergistycznie</strong> w indukcji ukorzenienia.</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Oba hormony mogą indukować korzenie przybyszowe - stwierdzenie 2 - <strong>PRAWDA</strong>.</p>\n<h5>Stwierdzenie 3 - Fototropizm pędu (P)</h5>\n<p><strong>Mechanizm (teoria Choldny&#x27;ego-Wenta):</strong></p>\n<ol><li>Jednostronne oświetlenie pędu → <strong>nierównomierne rozmieszczenie auksyn</strong> w poprzek pędu.</li><li>Auksyny przemieszczają się <strong>na stronę zaciemnioną</strong> (białka ABCB/PIN migrują do bocznych ścian komórek po stronie cienia).</li><li>Strona zaciemniona: <strong>wyższe stężenie auksyn → szybszy wzrost elongacyjny</strong> komórek.</li><li>Strona oświetlona: niższe stężenie auksyn → wolniejszy wzrost.</li><li>Różnica tempa elongacji po obu stronach → <strong>pęd wygina się ku światłu</strong>.</li></ol>\n<p>światło → [OŚWIETLONA | ZACIEMNIONA]<br>auksyny → mniej IAA | więcej IAA<br>elongacja → wolniejsza | szybsza<br>wynik: pęd wygina się → KU ŚWIATŁU ✓</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Stwierdzenie 3 - <strong>PRAWDA</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędnych skojarzeń (weryfikacja negatywna)</h4>\n<p>Sprawdzamy, czy któreś stwierdzenie zawiera typowy „podstęp CKE&quot;:</p>\n<p>| Potencjalny podstęp | Weryfikacja |<br>| „Czy to cytokininy, nie auksyny odpowiadają za dominację?&quot; | NIE - cytokininy <em>znoszą</em> dominację (antagonizm z auksynami), ale <strong>inicjatorem dominacji są auksyny</strong> z pąka szczytowego. |<br>| „Czy etylen naprawdę tworzy korzenie przybyszowe?&quot; | TAK - potwierdzono eksperymentalnie u wielu gatunków (np. <em>Zea mays</em>, <em>Lycopersicon esculentum</em>). |<br>| „Czy pęd wygina się ku światłu, czy <em>od</em> światła?&quot; | <strong>Ku światłu</strong> - pozytywny fototropizm. (Korzenie = negatywny fototropizm, czyli <em>od</em> światła). Stwierdzenie 3 mówi o <strong>pędzie</strong> → ku światłu ✓ |<br>| „Czy to fototropiny, nie auksyny?&quot; | Fototropiny (receptory światła niebieskiego) <strong>inicjują sygnał</strong>, ale efektorem ruchu jest redystrybucja <strong>auksyn</strong> - rola auksyn jest tutaj wtórna, ale kluczowa. |</p>\n<p>Żaden podstęp nie działa → wszystkie trzy stwierdzenia <strong>PRAWDZIWE</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Weryfikacja przez antagonizmy hormonalne i grupy hormonów</h4>\n<p>Pomocnicza tabela hormonów roślinnych - szybka weryfikacja:</p>\n<p>| Hormon | Dominacja wierzchołkowa | Korzenie przybyszowe | Fototropizm |<br>| <strong>Auksyny (IAA, IBA)</strong> | ✅ wywołuje | ✅ stymuluje | ✅ główny mediator |<br>| <strong>Cytokininy</strong> | ❌ znosi | słaby efekt | brak roli |<br>| <strong>Etylen</strong> | brak roli | ✅ stymuluje (stres) | brak roli |<br>| <strong>Gibereliny</strong> | brak roli | słaby efekt | brak roli |<br>| <strong>Kwas abscysynowy</strong> | brak roli | ❌ hamuje | brak roli |</p>\n<p>Odczytując tabelę dla <strong>auksyn</strong>: wszystkie trzy opisane funkcje mają ✅ → P, P, P.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 10.3, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za prawidlowa ocene <strong>wszystkich trzech</strong> stwierdzen.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Rozwiazanie:</strong> 1. - <strong>P</strong>, 2. - <strong>P</strong>, 3. - <strong>P</strong>.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmów regulacji hormonalnej roślin (auksyny, etylen, dominacja wierzchołkowa, fototropizm). Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji o hormonach roślinnych - to czysta biologia komórki/fizjologia roślin z podręcznika.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>Dla każdego stwierdzenia - typowe błędne oceny uczniów:</p>\n<p>| Stwierdzenie | Błędna ocena | Typowy błąd rozumowania |<br>| 1 → F | Uczeń myli sprawcę i efekt: myśli, że dominację wierzchołkową warunkują <strong>cytokininy</strong> (bo je kojarzymy z pąkami bocznymi) - tymczasem to cytokininy <em>znoszą</em> dominację, a <strong>auksyny ją wywołują</strong>. |<br>| 2 → F | Uczeń pamięta etylen jako hormon dojrzewania owoców/starzenia liści i nie kojarzy go z <strong>ukorzenianiem</strong>. Albo myśli, że korzenie przybyszowe to wyłącznie domena auksyn. |<br>| 3 → F | Uczeń myli <strong>fototropizm pędu z korzenia</strong>: korzeń wykazuje <em>negatywny</em> fototropizm (rośnie od światła), ale <strong>pęd rośnie KU światłu</strong> dzięki auksynom - kierunek jest kluczowy. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Cytokininy <em>znoszą</em> dominację wierzchołkową (po aplikacji cytokininy pąki boczne rosną) - ale inicjatorem dominacji są <strong>auksyny</strong>. Nie mylić antagonistów z przyczynami!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Etylen ≠ tylko dojrzewanie. Ma WIELE ról: dojrzewanie owoców, opadanie liści, reakcja na stres, tworzenie korzeni przybyszowych przy zalewaniu. Nie można go szufladkować.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Fototropizm - pamiętaj kierunki: <strong>pęd = pozytywny fototropizm</strong> (ku światłu), <strong>korzeń = negatywny fototropizm</strong> (od światła). W teorii Choldny&#x27;ego-Wenta auksyny migrują na stronę zaciemnioną → szybszy wzrost po stronie cienia → wygięcie ku źródłu światła.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Fototropiny (receptory UVR8, phot1, phot2) <em>odbierają</em> sygnał świetlny, ale <strong>efektorem ruchu są auksyny</strong> - zadania CKE pytają o auksyny w fototropizmie, nie o receptory.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<ol><li>– P, 2. – P, 3. – P.</li></ol>"}]}